Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік химик (1863–1957)
Russian chemist (1863–1957)
Пол Уолден (; Павел Иванович Вальден; Пол фон Уолден; 26 шілде 1863 – 22 қаңтар 1957) – стереохимия және химия тарихы саласындағы еңбектерімен танымал орыс, латыш және неміс химигі. Ол Уолден ережесін ашқан, Уолден инверсиясы деп аталатын стереохимиялық реакцияны ойлап тапқан және бөлме температурасындағы алғашқы иондық сұйықтықты – этиламмоний нитратын синтездеген.
Paul Walden (; Павел Иванович Вальден; Paul von Walden; 26 July 1863 – 22 January 1957) was a Russian, Latvian and German chemist known for his work in stereochemistry and history of chemistry. In particular, he discovered the Walden rule, he invented the stereochemical reaction known as Walden inversion and synthesized the first room temperature ionic liquid, ethylammonium nitrate.
Ерте өмір және білім
Уолден Ресей империясының Розулас қаласында (қазіргі Стальбе приходы, Pārgauja муниципалитеті, Латвия) үлкен латыш шаруа отбасында дүниеге келген. Төрт жасында әкесі, кейін анасы қайтыс болды. Ригада тұратын екі үлкен ағасының (бірі саудагер, екіншісі әскери лейтенант болған) қаржылық көмегімен Уолден білімін аяқтады – алдымен Цесис қаласындағы аудандық мектепті (1876) үздік бітіріп, содан кейін Рига техникалық орта мектебін (1882) бітірді. 1882 жылдың желтоқсанында Рига техникалық университетіне түсіп, химияға үлкен қызығушылық танытты. 1886 жылы ол әр түрлі реагенттермен азот және азот қышқылының реакцияларын түс бойынша бағалау және азот қышқылын анықтау үшін түстік әдістің сезімталдық шектерін анықтау туралы алғашқы ғылыми еңбегін жариялады. 1887 жылдың сәуір айында Уолден Ресей физикалық-химиялық қоғамының толық құқықты мүшесі болды. Осы кезеңде Уолден Вильгельм Оствульдпен (1909 жылы Химия бойынша Нобель сыйлығының иегері) бірлесіп жұмыс істей бастады, бұл оның ғалым ретінде қалыптасуына зор ықпал етті. Олардың алғашқы бірлескен жұмысы 1887 жылы жарық көрді және тұздардың сулы ерітінділерінің электр өткізгіштігінің олардың молекулалық салмағына тәуелділігіне арналған.
Walden was born in Rozulas in the Russian Empire (now Stalbe parish, Pārgauja municipality, Latvia) in a large Latvian peasant family. At the age of four, he lost his father and later his mother. Thanks to financial support from his two older brothers who lived in Riga (one was a merchant and another served as a lieutenant in the military) Walden managed to complete his education – first graduated with honors from the district school in the town of Cēsis (1876), and then from the Riga Technical High School (1882). In December 1882, he enrolled into the Riga Technical University and became seriously interested in chemistry. In 1886, he published his first scientific study on the color evaluation of the reactions of nitric and nitrous acid with various reagents and establishing the limits of sensitivity of the color method to detection of nitric acid. In April 1887, Walden became an active member of the Russian Physico chemical Society. During this time, Walden started his collaboration with Wilhelm Ostwald (Nobel Prize in Chemistry 1909) which greatly influenced his development as a scientist. Their first work together was published in 1887 and was devoted to the dependence of the electrical conductivity of aqueous solutions of salts on their molecular weight.
Химиядағы жұмыс
1888 жылы Уолден университетті химиялық инженерия мамандығы бойынша бітіріп, химия кафедрасында профессор К. Бишофтың ассистенты болып жұмыс істеуді жалғастырды. Оның жетекшілігімен Уолден 1894 жылы жарық көрген «Стереохимия нұсқаулығын» құрастыруды бастады. Бұл нұсқаулықты дайындау үшін Уолден көптеген химиялық синтездер мен сипаттамаларды жүргізуге мәжбүр болды, нәтижесінде 1889 мен 1900 жылдар аралығында ресейлік және шетелдік журналдарда стереохимияға қатысты 57 мақала жарияланды. Ол физикалық химия саласындағы зерттеулерін де жалғастырып, 1889 жылы сулы емес еріткіштің иондау қабілеті диэлектрлік тұрақтыға тура пропорционалды екенін анықтады. 1890 және 1891 жылдардың жазғы демалысында Уолден Лейпциг университетінде Оствальдты қабылдады және 1891 жылдың қыркүйегінде онда белгілі бір органикалық қышқылдардың туыстық шамалары туралы магистрлік диссертациясын қорғады. Оствальд оған Лейпцигте жеке лекция оқушы ретінде қалуды ұсынды, бірақ Уолден Ригада жақсы мансапқа үміттене отырып бас тартты. Бұл тақырып 1899 жылдың наурыз айында Санкт-Петербург университетінде қорғалған докторлық диссертациясының негізі болды. 1915 жылдан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ресейдегі саяси тұрақсыздық және Октябрь революциясының салдарынан туындаған қиындықтарға байланысты Уолден ғылыми-зерттеу қызметін азайтып, оқыту және әкімшілік жұмысына көшті, ғылымда көптеген жетекші лауазымдарды иеленді. Латвиядағы саяси тұрақсыздыққа байланысты Уолден Германияға эмиграциялады. Ол Росток университетінде профессор болып тағайындалды және 1934 жылға дейін зейнеткерлікке шыққанша жұмыс істеді. 1924 жылы ол Ригаға шақырылып, бірқатар лекциялар оқыды. Оған Рига мен Санкт-Петербургте химия саласында жетекші лауазымдар ұсынылды, бірақ ол олардан бас тартты. Эмиграцияға қарамастан, Уолден Ресейде беделін сақтап, 1927 жылы Ресей Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Кейіннен ол Швеция (1928) және Финляндия (1932) академияларының да мүшесі болды.
In 1888, Walden graduated from the university with a degree in chemical engineering and continued working at the Chemistry Department as an assistant to professor C. Bischof. Under his guidance, Walden began compiling "Handbook of Stereochemistry" which was published in 1894. In preparation of this handbook, Walden had to perform numerous chemical syntheses and characterizations which resulted in 57 journal papers on stereochemistry alone, published between 1889 and 1900 in Russian and foreign journals 57 articles on the stereochemistry. He also continued his research in the field of physical chemistry, establishing in 1889 that the ionizing power of non aqueous solvent is directly proportional to the dielectric constant. During the summer vacations of 1890 and 1891, Walden was visiting Ostwald at the University of Leipzig and in September 1891 defended there a master thesis on the affinity values of certain organic acids. Ostwald suggested that he stay in Leipzig as a private lecturer, but Walden declined, hoping for a better career in Riga. This topic became the basis for his habilitation thesis defended in March 1899 at St. Petersburg University. After 1915, due to the difficulties caused by the World War I, political unrest in Russia and then October Revolution, Walden had reduced his research activity and focused on teaching and administrative work, taking numerous leading positions in science. Due to the political unrest in Latvia, Walden had immigrated to Germany. He was appointed as professor of inorganic chemistry at the University of Rostock where he worked until retirement in 1934. In 1924 he was invited back to Riga, where he gave a series of lectures. He was offered leading positions in chemistry in Riga and in St. Petersburg, but declined. Despite his emigration, Walden retained his popularity in Russia, and in 1927 he was appointed as a foreign member of the Russian Academy of Sciences. Later, he also became a member of the Swedish (1928) and Finnish (1932) Academies.