Баб дініне алғаш сенген адам – Мулла Хусайн

Кіріспе

Бабқа сенген алғашқы адам, Тірілердің персиялық хаты Мулла Хусейн (1813 – 2 ақпан 1849 ж.) (ملا حسين بشروئي Муллах Хосейн Бошруи), сондай-ақ құрметті атауы – Жинаб и Бабул Баб ("Есіктердің есігі"), 19 ғасырдағы парсы діни қайраткері және Баби дінінің Тірілердің алғашқы хаты. Ол Бабты Исламның уәде етілген Махдиі және Құдайдың көрінісі деп мойындаған алғашқы адам болды, жаңа тәуелсіз дінді қалыптастырды. Баб оған Бабтың алғашқы Баби екенін мойындау үшін Бабул Баб атағын берді. Жастығында Мулла Хусейн Усули шиит теологиясын оқыды және 21 жасында шиит руханияттарының уәкілдік мүшесі болды. Кейін ол мыңжылдық шейхшілік мектебінің ізбасары болды, оның басшысы Сийид Казим Раштиден білім алды және Раштидің іліміне қолдау көрсету үшін танымал Усули руханияттарымен пікірсайыс жүргізді. Раштидің қайтысынан кейін Мулла Хусейн Махдиді іздеу үшін саяхатқа шыққан шейхтер тобын жетектеді. 1844 жылдың 22 мамырында Шираз қаласында Мулла Хусейн Бабты Махди деп мойындаған алғашқы адам және Бабтың дінінің, Бабизмнің алғашқы ізбасары болды. Ол Бабтың Тірілердің хаттары деп аталатын елшілерінің біріншісі болып тағайындалды. Оның дінге келген күні Бахаи дінінде қасиетті күн ретінде жыл сайын тойланады. Тірілердің хаты ретінде ол Бабилердің көрнекті уағызшысы және көшбасшысы болды. Оның саяхаттары мен жария уағыздауы діннің Парсы еліне таралуына зор үлес қосты, осы арқылы ол Бахаулла және Мохаммад Шах Каджар сияқты көрнекті руханияттар мен үкімет шенеуніктерімен байланысқа түсті. Бахаи әдебиеттерінде ол батылдық пен рухани кемелдіктің үлгісі ретінде жиі еске алынады. Ол Форт Шейх Табарси шайқасында Баби жауынгерлерін жетектеді және 1849 жылдың 2 ақпанында сол шайқаста қаза тапты. Мулла Хусейн Бабизм мен Бахаи дінінде маңызды шейіт ретінде есептеледі және екі дінде де Бабқа алғаш сенгендігі үшін және ислам эсхатологиясының көптеген элементтерінің орындалуына қатысқандығы үшін жоғары рухани дәрежеге ие.

Persian Letter of the Living, the first person to profess belief in the Báb

Mullá Husayn (1813 – 2 February 1849) (ملا حسين بشروئي Mulláh Hossein Boshru'i), also known by the honorific Jináb i Bábu'l Báb ("Gate of the Gate"), was a Persian religious figure in 19th century Persia and the first Letter of the Living of the Bábí religion. He was the first person to profess belief in the Báb as the promised Mahdi of Islam and a Manifestation of God, founding a new independent religion. The title of Bábu'l Báb was bestowed upon him by the Báb in recognition of his status as the first Bábí. As a young man Mullá Husayn studied Usuli Shia theology, becoming an authorized member of the Shia clerical order at the age of 21. He later became a follower of the millenarian Shaykhi school, studying under its leader Siyyid Kazim Rashti and traveling to debate prominent Usuli clerics to gain support for Rashti's teachings. After Rashti's death, Mullá Husayn led a group of Shaykhis who traveled in search of the Mahdi. On 22 May 1844, in Shiraz, Mullá Husayn became the first person to profess belief in the Báb as the Mahdi, and the first follower of the Báb's religion, known as Bábism. He was appointed as the first of the Báb's apostles, called the Letters of the Living. The anniversary of his conversion is celebrated annually as a holy day in the Baháʼí Faith. As a Letter of the Living he served as a prominent Bábí evangelist and leader. His travels and public preaching were instrumental in spreading the religion throughout Persia, allowing him to come into contact with many prominent clerics and government officials, including Baháʼu'lláh and Mohammad Shah Qajar. He is often mentioned in Baháʼí literature as a paragon of courage and spiritual excellence. He led the Bábí combatants at the Battle of Fort Shaykh Tabarsi, and was killed in that battle on 2 February 1849. Mullá Husayn is regarded as a significant martyr in Bábism and the Baháʼí Faith and accorded a high spiritual station in both religions as the first to believe in the Báb and a prominent participant in the perceived fulfillment of many elements of Islamic eschatology.

Ерте өмір және білім (18131843)

Мулла Хусейн 1813 жылы Парсы империясының Оңтүстік Хорасан провинциясындағы Бошруйеге жақын жерде, қаладағы бай және беделді отбасында дүниеге келді. Туғандағы аты Мұхаммед Хусейн болды; «Мулла» деген құрметті атауы жас кезінде оған берілді, мүмкін бала кезінде алған басшылық рөлінің мойындалуынан болса керек. Бұл оның нақты аты емес. Әкесі, Хаджи Муллах Абдулла, бояушы болған; анасы – өзінің діндарлығымен және білімімен танымал ақын. Олардың бес баласы болды, олардың үшеуі маңызды бабилерге айналды. Сол заманғы көптеген жас балалар сияқты, ол жергілікті мектепте (мактаб) білім алды, онда Құранды, оқу-жазуды және қарапайым арифметиканы оқыды. Кейіннен ол өзін әскери жетекші ретінде танытып, Парсының барлық аймағын бірнеше рет жаяу жүріп кезіп өткенімен, Мулла Хусейннің денсаулығы жас кезінен бері нашар болған. Заманауи мәліметтерге сәйкес, ол эпилепсия мен жүрек айнуы үшін ем алған. Баби қозғалысының сыншылары оның жас кезінде қылышпен қарулануды үйренгенін айтады, бірақ балалық шағындағы достары оны жоққа шығарып, оның студент кезіндегі ұзақ жазу сессиялары мен кейінірек хатшы және көшіруші ретіндегі жұмысының физикалық қиындықтарына төтеп беруде қиындықтарға тап болғанын көрсетеді. Он екі жасында ол мектепті тастап, Мәшһад пен Исфахан медреселерінде жоғары білім алды, онда парсы әдебиеті мен Құранды оқыды, сонымен қатар пікірсайыс өнерін меңгеруге тырысты. Ғалымдар оның отбасы мүшелері исмаили шииттігін ұстанғанын болжайды, бірақ Мәшһад пен Исфаханда ол мұсылман теологиясы мен заңгерлігін Усули мектебінің көрнекті ұстаздарынан оқыды. Мәшһадта ол Мирза Жафар медресесінде оқыды, ол бүгінгі күнге дейін үлкен Разави Ислам ғылымдары университетінің бір бөлігі ретінде сақталған. 21 жасында ол Усули муджтахид (дін ғалымы) ретінде лицензия алды, бұл оған мешіттерде уағыз айтуға, теология студенттерін қабылдауға және фәтуалар (заңдық шешімдер) беруге қоғамдық құқық берді. Мәшһадта оқыған кезінде ол шейх Ахмад Ахсаи құрған және сол кезде оның ізбасары Сийид Казим Рашти басқарған шиит ислам мектебінің ілімдеріне қызығушылық танытты. Шейки ілімдеріне деген қызығушылығы Мәшһадта пайда болған сияқты, бірақ оның қызығушылығының нақты себебі белгісіз; ертедегі мистикалық бейімділік және «ішкі біліммен» білімді үйлестіруге деген ниеті Шейкилер қолданатын интуитивті герменевтикалық әдістерге тартқан болуы мүмкін. Оқуын аяқтағаннан кейін оған туған қаласында діни басшылық лауазымы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. Тегеранда қысқа уақыт тұрғаннан кейін, 1835 жылы ол Сийид Казимнің тікелей басшылығымен білім алу үшін Осман империясындағы шииттердің қасиетті қаласы Кербалаға сапар шекті. Осы уақытқа дейін оның әкесі қайтыс болды, бірақ бір қарындасынан басқа барлық отбасы мүшелері – бұрыннан үйленген – онымен бірге Кербалаға көшіп баруды жөн көрді. Сийид Казим өзінің шәкірттеріне он екі шииттің мессиялық үміттерінің өз өмірлерінде орындалуын күтуге үйретті, әсіресе Қаим немесе Махдидің қазірдің өзінде тірі екенін атап өтті. Мулла Хусейн 1835 жылдан 1843 жылға дейін Сийид Казимнің басшылығымен білім алды, бұл уақытта ол өзінің ұстазынан жиі Парсыға барып, шиит дінінің оламаларымен ашық пікірсайыс жүргізуді сұрады, осылайша Шейкизмге Парсыда кең қолдау табуға тырысты. Осы кезеңде ол кем дегенде екі кітап жазды және Сийид Казимнің маңызды шәкірті ретінде беделге ие болды, кейде одан ұстазының атынан сұрақтарға жауап беруді сұрады және өз шәкірттерін бақылауға рұқсат алды. Ол Сийид Казим мектебінен хатшы және көшіруші ретінде жұмыс істегені үшін стипендия алды. Бахаи деректері дәстүрлі түрде Сийид Казимнің Мулла Хусейнге оның басқа Шейкилермен бөліспеген құпия ілімдерін сеніп тапсырғанын көрсетеді – бұл оның бабизмдегі кейінірек атқарған рөлін еске түсіретін, бірақ растауы қиын мәселе. Өмірінің соңына таман Сийид Казим өзінің ізбасарларына Парсы және оның төңірегіндегі елдерге таралып, Махдиді іздеуді бірнеше рет бұйырды. 1843 жылдың 31 желтоқсанында Сийид Казим қайтыс болғаннан кейін көптеген шейкилер Мулла Хусейнды оның жалғыз лайықты мұрагері деп таныды және Мулла Хусейннің өзін Махди деп жариялайтынына немесе кем дегенде шейкилердің басшылығын өз қолына алатынына үміттенді. Ол екі мүмкіндікті де қатаң түрде қабылдамады және бірден уәде етілген Махдиді іздеуге шықты.

Mullá Husayn was born in 1813 near Boshruyeh in the South Khorasan province of the Persian Empire to a wealthy and established family of the town. His name at birth was Muhammad Husayn; the honorific Mullá became associated with him at a young age, perhaps in recognition for a leadership role he took on as a child. It is not part of his given name. His father Hajji Mulláh Abdullah was a dyer; his mother was a poet known for her piety and knowledge. They had five children, of whom three would become significant Bábís. Like most young boys of the era he received a minimal grammar school education at the local maktab (school) where he studied the Quran, reading, writing and basic arithmetic. Although he would later distinguish himself as a military leader, and traverse the entirety of Persia on foot multiple times, Mullá Husayn is reported to have been in poor health from a young age. Contemporary reports indicate that he received treatment for epilepsy and heart palpitations. A critic of the Bábí movement suggested that he received early training in swordsmanship, while childhood friends deny this, indicating he often had difficulty even with the physical exertion involved in lengthy writing sessions as a student and in his later work as a scribe and copyist. At the age of twelve he left school and pursued higher education in the madrasa (seminary) of Mashhad and Isfahan–which included lessons in Persian literature and the Qurʼan–while working to master the art of debate. Scholars have suggested that his family members practiced Ismaʻili Shiʻism, but in Mashhad and Isfahan he studied Muslim theology and jurisprudence under prominent teachers from the Usuli school. In Mashhad he studied at the madrasa of Mirzá Jaf'ar, which exists to this day as one college of the larger Razavi University of Islamic Sciences. By 21, he had been licensed as an Usuli mujtahid (cleric), granting him the publicly recognized right to preach in mosques, take on students of theology, and issue fatwas (authoritative legal opinion). During his studies in Mashhad he became attracted to the teachings of the Shaykhi school of Shia Islam, founded by Shaykh Ahmad Ahsá'í and led at the time by his successor, Siyyid Kázim Rashtí. His interest in Shayki teachings seems to have emerged in Mashhad, but the exact origin of his interest is unknown; an early mystical bent and a desire to fuse scholarship with "inner knowledge" may have attracted him to the intuitive hermeneutical techniques used by the Shaykis. On the completion of his studies he was offered a position of religious leadership in his hometown, but declined. After a brief period in Tehran, in 1835 he traveled to the Shia shrine city of Karbala in the Ottoman Empire to study directly under Siyyid Kázim. His father had passed away by this point, but all the surviving family members except one sister—already married—chose to move with him to Karbala. Siyyid Kázim taught his students to expect the fulfillment of the messianic expectations of Twelver Shiʻism in their lifetimes, particularly emphasizing that the Qa'im, or Mahdi, was already living. Mullá Husayn studied under Siyyid Kázim from 1835 until 1843, during which time he was often asked by his teacher to travel to Persia to debate publicly with orthodox Shia ulama to gain more widespread Persian support for Shaykism. During this period he wrote at least two books and gained a reputation as a significant student of Siyyid Kázim, being asked on occasion to answer questions on his teacher's behalf and gaining permission to supervise students of his own. He received a stipend from the school of Siyyid Kázim for work as a scribe and copyist. Baháʼí sources traditionally suggest that Siyyid Kázim entrusted Mullá Husayn with secret teachings which he did not share with the larger body of Shaykis—a claim which is evocative of his later role in Bábism, but difficult to verify. Near the end of his life, Siyyid Kázim repeatedly instructed his followers to disperse throughout Persia and surrounding lands in search of the Mahdi. Following Siyyid Kázim's death on 31 December 1843 a significant number of Shaykis recognized Mullá Husayn as his only worthy successor, and expected that Mullá Husayn would declare himself to be the Mahdi, or at least take up the leadership of the Shaykis. He vigorously rejected both courses, and immediately set out in search of the promised Mahdi.

Махдиді іздеу (18431844)

Мулла Хусейн ағасы Мұхаммед Хасан мен немере інісі Мұхаммед Бакирдің еріп, Кербеладан Нажафқа жолға шықты және қырық күн бойы Куфаның Ұлы мешітінде ораза ұстап, дұға етті. Куфадағы мешіт олардың шегіну орны ретінде Имам Әлидің шейіт болуымен байланысты таңдалды; Шәкейлер жиі ұзақ шегінулер жасап, зерделіліктерін дамытатын. Бірнеше күннен кейін оларға он үш шейх қосылды, оның ішінде Мулла Әли и Бастами де бар, олар сапарға рухани дайындықпен бірге болды. Шегінудің соңына жақын Мулла Хусейнге Сийид Казимнің өлімінен бұрын жазғандай көрінетін хат келді. Оның серіктері бұл хатта Сийид Казимнің Мулла Хусейнді өзінің мұрагері етіп тағайындағанын ойлағанмен, онда тек алдағы сапарға қатысты жасырын нұсқаулар ғана болды. Мулла Хусейн Сийид Казимнің өлімінен кейінгі нұсқауларын оқып, өз міндетінің ауырлығы мен белгісіздігін сезіне, көпшілік алдында жылап жіберді. Мұсылмандық Маулид мерекесін тойлап, Куфаның Ұлы мешітінде өткізген қырық күн аяқталғаннан кейін, Мулла Хусейн және оның серіктері Нажафтағы Имам Әлидің қабірін зиярат етіп, Парсы шығанағындағы Буширге бет бұрды. Біраз уақыт өткен соң, Мулла Хусейннің ынтасымен Фарс провинциясындағы Ширазға жол тартты. Осы уақытқа дейін олар шамамен 600 миль жол жүріп, нақты мақсаты жоқ, тек Сийид Казимнің Мулла Хусейнге берген соңғы кеңесіне сүйеніп сапар шекті. Ширазға келгеннен кейін Мулла Хусейн серіктеріне Вакил мешітіне баруды бұйырды, ол олармен бірге кешкі намаз оқуға баратынын айтты.

Бабизмге айналу (1844)

1844 жылғы 22 мамырда Ширазда ол Баб, Сәйед Әли Мұхаммед Ширазимен кездесті, ол Мулла Хусейнді үйіне шақырды. Сол түні Мулла Хусейн оған өзі Уәде етілген Махдиді іздеп жүргенін айтып, Сийид Казимнен білген Махдиге тән белгілермен бөлісті. Баб өзінің Махдидің барлық белгілерін бойында танытқандығын мәлімдеді. Мулла Хусейн Бабтың барлық сұрақтарына қанағаттанарлық жауап бергенше және оның алдында Жүсіп сүресіне тез жазылған ұзақ түсіндірме жазғанша күмәндана берді. Бұл түсіндірме кейін "Қайюмул Асма" ("Құдай есімдерін сақтаушы") деп аталып, Бабтың бірінші ашылған еңбегі саналды. Сийид Казим Мулла Хусейннің өтінішімен Махдидің осы сүреге түсініктеме беруін болжаған екен. Набилдің баяндамасында Мулла Хусейннің өліміне жақын Сийид Казимнен Махдиді тану үшін алған белгілері туралы айтылады және Мулла Хусейн Бабтың осы талаптарға сай екеніне тез көндігін көрсетеді. Баб діни миссиясын әйелі Хадиджа Багум мен үй қызметшісі Мубаракқа бір ай бұрын жеткізген болатын, бірақ Мулла Хусейн оны жаңа діннің негізін қалаушы Махди және пайғамбар ретінде жеке танитын алғашқы адам болды және Бабтың "Тірілердің хаттары" (арабша Ḥurúfu'l ḥayy) құрамына алғашқы мүше ретінде қабылданды.

Тірілердің хаты (18441849)

Бабты мойындағаннан кейін Мулла Хусейн Тірілердің хаттарының бірінші мүшесі ретінде тағайындалды. Баб Мулла Хусейнге жаңа дінін белсенді түрде таратуға тыйым салды, керісінше, оны Махди ретінде мойындаған он жеті адам болғанға дейін оны ашық түрде таратуға рұқсат етпейтінін түсіндірді. Ширазда болған кезінде Мулла Хусейн Вакил мешітінде оқытушы болып жұмыс істеді, онда ол көптеген студенттерді жинады, соның ішінде Шираздың көрнекті дін ғалымдары да болды. Шираздағы лекцияларында ол Бабқа тікелей сілтеме жасаған жоқ, бірақ Баппен үнемі кездесуі оның лекцияларының мазмұнына ықпал етті. Бес ай ішінде Сийид Казимнің он жеті шәкірті Бабты Құдай елшісі деп мойындап, Мулла Хусейнге Тірілердің хаттары қатарына қосылды. Бабизмге бірінші болып Мулла Хусейннің Кербаладан Ширазға саяхат еткен серіктері: Мухаммед Хасан Бушруи, Мухаммед Бакир Бушруи және Мулла Әли Бастами кірді. Баб Тірілердің хаттарының әрқайсысына хат жолдап, оларға дінін елдің түкпір-түкпіріне және айналасындағы аймақтарға таратуды тапсырды. Баб Шираздан Меккеге қажылық сапарына шығуға бел буғанда, Мулла Хусейнге Исфахан, Кашан, Қом, Тегеран және Хорасан облысына саяхаттап, бабизмді таратуды бұйырды. Набилдің айтуынша, Мулла Хусейн 18-ші Тірілердің хаты Куддустың Баппен бірге қажылық сапарына таңдалғанына ренжіді. Баб Мулла Хусейннің Тегеранда маңызды құпияны ашатынын және саяхатының басқа қалаларында бабизмге қарсы оппозицияны тиімді қорғай алатынын айтқан.

Исфахан

Исфаханда Мулла Хусейн Нимавар мектебінде сабақ беруді бастады және муджахид ретіндегі беделі мен Сийид Казимнің шәкірті ретіндегі танымалдығын бабизмнің жаңа ілімдерін тарату үшін пайдаланды. Ол жаңа дінін ашық түрде уағыздады және көпшіліктің қызығушылығын тудырды: қаладағы кейбір шейкилер мен дәстүрлі шииттер оған қарсы болды, бірақ қаладағы ең белгілі мулланың жасырын қолдауын алды және ол қалада болған кезде уағыздауын жалғастыра алды. Мулла Хусейннің уағыздауының нәтижесінде көптеген тұрғындар Бабтың хабарын қабылдап, бабизмге өтті. Бабтың кітаптарында, сондай-ақ кейінірек бахаи тарихнамасында, қарапайым жағдайдағы бидай сарғыш болған алғашқы Исфахани бабиінің мысалы Бабтың ілімін қабылдағандардың алуан түрлілігін және парсы діни элитасының бұзылуын көрсету үшін жиі қолданылады: Бидай сарғыштан басқа, Мулла Хусейн Исфахандағы бірнеше көрнекті сиыттарды да бабизмге көндірді.

Тегеран

Исфаханнан кейін Мулла Хусейн Қашан мен Қом қалаларына сапар шегіп, екі қалада да Бабтың үйретітерін таратумен айналысты. Қомнан ол Тегеранға жол тартты, онда ол тағы да муджахидтік лицензиясын пайдаланып, жергілікті медреседе орналасты. Исфахан сияқты, оған Сийид Казимнің басты ізбасарлығынан бас тартып, діни ағымға қосылғаны үшін наразылық білдірген қалған Шайқи қауымының өкілдері қарсылық көрсетті. Осы Шайкилердің тілегі бойынша, ол Тегеранда Исфахандағыдай ресми оқытушылық қызмет атқармады және болып тұрған уақытында медреседе аз ғана уақыт өткізді. Гобиноның мәлімдемесіне сәйкес, Мулла Хусейн Тегеранда ашық түрде уағыз айтпағанымен, король Мохаммад Шах Каджар мен оның премьер-министрі сияқты бірнеше көрнекті тұрғындармен кездесіп, Бабтың үйретітерін және жазбаларын олармен бөлісті. Тегеранда ол Мулла Хусейннің Тегерандағы Шайкилер арасындағы басты қарсыластарының бірінің шәкірті – Мулла Мухаммад ибн Муалиммен достық қарым-қатынас орнатты. Мулла Мухаммад арқылы ол Тегерандағы белгілі ақсүйектің ұлы, Мырза Хусейн Али Нуридің қалада екенін білді. Мулла Хусейннің өтінішімен Мулла Мухаммад Бабтың жазбалары бар хатты Мырза Хусейн Али Нуридің үйіне жеткізді. Осы кездесудің нәтижесінде Мырза Хусейн Али Нури мен оның інісі Мырза Муса Бабизмге көшті. Бабтың Мулла Хусейнге жарияланғанынан кейін он тоғыз жыл өткен соң, Мырза Хусейн Али Нури өзін Бабтың пайғамбарлық мұрагері деп жариялап, Бахаулла атағын алды және Бахаи дінін құрды. Бахаилер Мулла Хусейннің Бахаулламен болған әңгімесін Бабтың Мулла Хусейннің Тегеранда үлкен маңызға ие құпияны табатыны туралы уәдесінің орындалуы деп есептейді. Бахаулланың дінге кіргені туралы жаңалықты алғаннан кейін Мулла Хусейн Тегераннан өзінің туған жері Хорасан облысындағы Машхадқа аттанды.

Машхад

Оның уағыздауы туралы хабарлар тараған сайын және ел бойынша бабизмге жаңадан кісілердің саны арта бергенде, Мулла Хусейн енді жаңа қалаларға күтпеген жерден келмейтін болды. Мәшхадта ол келген кезде Бабтың діні туралы ашық пікірталастар жүріп жатқан еді, ал дін қызметкерлері онымен пікірсайысқа түсу және қарсыласу үшін ұйымдасқан. Ол Мәшхадтағы Гохаршад мешітінің мінберінен уағыз айтып, ашық пікірталастар мен жеке кездесулер арқылы Мәшхадтың бірнеше көрнекті діни басшыларын бабизмге көндірді. Мулла Хусейн Мәшхадтан Бабқа хат жазып, Исфахан мен Тегерандағы дінге кіргендер туралы жаңалықты жеткізді, әсіресе Бахаулланың дінге кіруі мен одан кейінгі насихаттау шараларына ерекше тоқталды.

Шираз

1845 жылдың көктемінде Мулла Хусейн Бабқа қажылықтан оралғаннан кейін оны көруге ниеттенген бабилердің Исфаханға жиналуға бұйрық берілгені туралы хабар алды. Мулла Хусейн, қазір Кербелаға жолда, Исфаханда қажылар тобымен кездесті. Бірнеше күннен кейін ол Құддус пен тағы бір белгілі бабидің Бабпен бірге қажылықтан оралғаннан кейін Ширазда тұтқындалғанын, көпшілік алдында азапталғанын және жер аударылғанын естіді, ал Баб оның ағасы Хаджжи Мирза Саид Әлидің үйінде үй қамауында болды. Мулла Хусейн ағасы мен жүрегі туысымен бірге түнде Ширазға жасырын кірді. Бабтың ағасымен байланыс орнатқаннан кейін, олар үш адам Ширазда уақытша тұруға мүмкіндік алып, Исфаханда жиналған бабилерді қалаға кезең-кезеңімен келуге шақыруға рұқсат алды. Ширазда бабилердің саны арта келе Баб пен Мулла Хусейнге қарсылық күшейді, әсіресе Баб көпшілік алдында лекция оқып, уағыз айтқанда және жергілікті дінбасылармен пікір таластырғанда. Баб соңында Ширазда тұратын барлық бабилерді, Мулла Хусейн де солардың арасында болды, Хорасанға қайтуға бұйырды.

Маку

Бабтың Хорасанға қайтуын бұйырғаннан кейін, Мулла Хусейн бабизмді Машхадта және провинцияның барлық аймақтарында таратуды жалғастырды. Машхадта болған кезінде Хорасанда шаһтың үкіметіне қарсы көтеріліс шықты, оған жергілікті күрд тайпалары мен Машхадтың шерифінің одағы қатысты. Мулла Хусейн көтеріліс жетекшісінің өсіп келе жатқан баби қауымының өкілі ретінде оның қолдауын алуды үміттенеді екенін білді. Шаһтың әскерлері келген кезде туындауы мүмкін хаостан жергілікті бабилерді араластырмау үшін Машхадтан кетуді шешті. Сонымен бірге, Бабтың Түркия шекарасына жақын Маку тау бекінісінде тұтқындалғаны және түрмеге қамалғаны туралы хабар келді. Бұл Бабтың Шираздан Исфаханға, содан кейін шаһтың бұйрығымен Тегеранға жіберілгенінен кейін болды. 1848 жылдың басында Мулла Хусейн Персияның шығыс шетіндегі Машхадтан Тегеранға жаяу жолға шықты, алғашқы ниеті алыс солтүстік-батыстағы Макуға бару еді. Саяхатында ол тек Қамбар Әли есімді баби қызметшісімен бірге болды. Тегеранда оны Бахаулланың жартылай інісі Мирза Муса және жергілікті бабилер тобы құрметпен қарсы алды, сондай-ақ Бахаулламен жеке кездесуде қысқа ғана сөйлесті. Аталған кездесу туралы ешқандай жазба қалмаған. 1848 жылдың наурыз айында Мулла Хусейн үш айдың ішінде 2000 мильден астам қашықтықты жүріп Макуға жетті. Баб бастапқыда Макуда қатаң күзетте ұсталған, бірақ екі аптадан кейін үкімет шекаралық офицері 'Али Хан и Мах Ку'иді бабизмге көндірді. Бабтың бұйрығымен 'Али Хан Бабты түрмеде ұстауды жалғастырды, бірақ паломниктікке келушілерге рұқсат берді және өзі де үнемі барып тұрды. Мулла Хусейн Макуға келгенде, 'Али Хан оны құрметпен қарсы алды, түсінде оның келуін көріпті деді. Макудағы алғашқы күні бабилер тобы Бабпен бірге Наурыз мерекесін тойлады. Мулла Хусейн Бабпен Макуда тоғыз күн бірге болды, сол уақытта екеуінің алыстағы провинциядағы түрмедегі салыстырмалы тыныштықта бір-бірімен әңгімелесіп, уақыт өткізгендері айтылады. Мулла Хусейн Бабтың жатағында ұйықтады және күндіз Бабпен бірге паломниктікке келгендерді қарсы алды. Соңында Баб Мулла Хусейнге Мазандаран провинциясына кетуді бұйырды, сонымен қатар Мулла Хусейн мен Қамбар Әлиге қоштасу нұсқауларын берді. Қоштасу сөзінде Баб Қамбар Әлиді Имам Әлидің аттысымен салыстырып, Мулла Хусейннің батылдығы мен ерлігін мақтады. Набилдің айтуынша, Баб Мулла Хусейнге Мазандаранда "Құдайдың жасырын қазынасы" ашылатынын және Мулла Хусейннің ең маңызды міндеті анық болатынын уәде берді. Мулла Хусейн мен Қамбар Әли Макудан Мазандаранға саяхат еткен кезде Бабтың Макуда болған кезінде жазылған маңызды еңбектерінің көшірмелерін алып шықты, оларды жол бойы бабилермен бөлісті. Мулла Хусейн Макудан кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, премьер-министрдің бұйрығымен Бабтың Шехрик қамалына көшірілуі туралы хабарды алды.

After being directed by the Báb to return to Khorasan, Mullá Husayn continued spreading Babism in Mashhad and throughout the province. During his time in Mashhad, a rebellion against the government of the Shah broke out in Khorasan, involving an alliance between local Kurdish tribes and the sheriff of Mashhad. Mullá Husayn learned that the leader of the rebellion hoped to secure his support as a representative of the growing Bábi community, and decided on leaving Mashhad to avoid entangling the local Bábís in the chaos expected to result when the forces of the Shah eventually arrived. About the same time news arrived that the Báb had been arrested and imprisoned in the mountain fortress of Maku near the Turkish border, following the increased controversy surrounding the Báb who was sent from Shiraz to Isfahan and then being ordered to Tehran by the Shah. In early 1848 Mullá Husayn embarked on foot from Mashhad—on the eastern edge of Persia–to Tehran, with the intention of continuing on to Maku—located in the far northwest. On his journey he was solely accompanied by a Bábí servant named Qambar Ali. In Tehran he was received by Mírzá Músá, half brother to Baháʼu'lláh, and a group of local Bábís and met briefly with Baháʼu'lláh in a private interview. No known record of that meeting survives. He arrived in Maku in March 1848, having walked over 2000 miles in no more than three months. In Maku, the Báb had originally been held under very strict guard, but after two weeks the government appointed frontier officer, ʻAlí Khán i Máh Kúʼí, converted to Bábism. At the Bab's instruction ʻAlí Khán continued to carry out the Báb's imprisonment order, but allowed pilgrims to visit him and himself visited regularly. When Mullá Husayn arrived in Maku, he was welcomed by ʻAlí Khán, who reported having foreseen his arrival in a dream. On the first day of his time in Maku, the group of Bábís celebrated the holiday of Nowruz with the Báb. Mullá Husayn stayed in Maku with the Báb for nine days, during which accounts report that the two cherished each other's company in the relative peace of imprisonment in a remote province. Mullá Husayn slept in the Báb's quarters and received pilgrims alongside the Báb during the days. Eventually the Báb ordered Mullá Husayn to depart for Mazandaran Province, reportedly offering parting instructions to Mullá Husayn and Qambar Ali. In his parting address the Báb praised Qambar Ali, comparing him to the groom of the Imam Ali, and lauded Mullá Husayn's courage and heroism; Nabil reports that the Báb promised Mullá Husayn that in Mazandaran "God's hidden treasure" would be revealed to him and Mullá Husayn's most important task would become clear. Mullá Husayn and Qambar Ali left Maku carrying copies of significant works of the Báb which had been written during his stay in Maku, which they shared with Bábís during their journey to Mazandaran. A few days after Mullá Husayn departed from Maku, he received news that by order of the Prime Minister the Báb was to be transferred to the castle of Chehriq.

Мазандаран

Мазандаранға жол тартқанда ол Бабилер тұратын қалаларда тоқтады, Баб туралы жаңалықтарды жеткізіп, халықтың қарсылығына тап болған Бабилерді қолдады. Тегеранда ол қайтадан Бахаулламен кездесіп, одан да жігерленді. Мулла Хусейнді Мазандарандағы Барфорушқа келген кезде Қуддус, Тірілердің 18-ші хаты күтіп алды. Бұрын кездескен болғандарымен, олар көп уақыт бірге өткізбеген, ал соңғы кездесулері Мулла Хусейннің Қуддус Бабпен қажылық сапарға өзінің орнына таңдалғандағы көңілінің қалғандығымен байланысты болды. Барфорушта болғанда ол Қуддустың үйінде қонақтап, сол қаладағы Қуддустың көптеген ізбасарларымен және жақтастарымен араласты. Набилдің айтуынша, Мулла Хусейн Қуддусқа Бабтың уәдесін жеткізді: Мазандаранда ол "саған ашылатын, көз алдыңа жасырын қазынаны табасың, ол қазына сенің атқаратын міндетіңнің мәнін ашады". Қуддустың жазбаларын оқығаннан кейін Мулла Хусейн Баб айтқандай, осы жасырылған қазынаның өзінің Қуддус екеніне көз жеткізді. Бұрын Бабилердің көптегені Мулла Хусейнді Қуддустан кейінгі қозғалыстың ең маңызды тұлғасы деп есептеген, бірақ осы кездесуден кейін Мулла Хусейн үнемі Қуддусқа бағынып, оған тамақтандырып, бұрын Бабқа көрсеткен құрметпен оның нұсқауларын орындады. Қуддустың Тірілердің хаттарының басшысы екендігі кейін Бабпен расталды. Барфорушта Мулла Хусейн қаланың бас имамымен Бабилерді жазғырып айыптауын тоқтатуға немесе оларды өз дініне көндіру мақсатымен ашық пікірсайысқа түсті. Оны көндіре алмағаннан кейін, Қуддустың бұйрығымен Мулла Хусейн Барфоруштан шығып, тағы да Машхадқа қайтып келді.

Машхадтың бабийилері

Мәшхадта ол Құддустың нұсқауларымен Тірілердің хаттарының жүйелі уағыздау және дінге көшу жұмыстарын күшейтуге кірісті. Жергілікті бабилердің көмегімен ол жер учаскесін сатып алып, өзі мен Қуддустың тұрақты тұрғылықты жері ретінде, сондай-ақ бабилердің уағыздау және қоғамдық өмірінің орталығы болған ғимарат салды. Құрылыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Мулла Хусейн мен Қуддус Мәшхадтың Бабийих деп аталған орталығына қоныстанды. Келесі бірнеше айда Мәшхадта бабилердің саны едәуір артты, ал Бабийих аймақ бойынша насихаттау жұмыстарын ұйымдастыру орталығына айналды. Кейбір дереккөздерде Бабийих 1844 жылы салынған болуы мүмкін делінгенімен, ол 1848 жылға дейін ұйымдастыру орталығы ретінде пайдаланылмаған көрінеді. Бұл кезең Мулла Хусейн мен Қуддусқа зор табыс әкелді, Хорасан провинциясының барлық жерінде бабилер қауымдастықтары құрылды, олардың арасында түрлі әлеуметтік топтардан келгендер де болды. Мулла Хусейннің туған қаласы Бошруйеде 60 белсенді бабиден тұратын топ қалыптасты, ал мыңдаған адамдар Мулла Хусейннің уағыздарын тыңдауға немесе онымен бірге дұға етуге жиналды. Жергілікті дін қызметкерлері арасындағы Шакилік көзқарастардың кең таралғандығы бабизмнің өсуіне ыңғайлы жағдай жасады. Бабийих салынғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Бабизмнің негізгі рухани сенімдері бойынша бірлікке келу және Бабқа қарсы күшейіп келе жатқан қуғын-сүргін мен оның түрмеде отыруына қалай жауап беру керектігін жоспарлау мақсатында Бадашт ауылына көптеген бабилер жиналды. Бадашт конференциясын негізінен Бахаулла ұйымдастырды және қаржыландырды, ал Қуддус пен Тахирих конференцияның маңызды тұлғалары болды – бұл баби дінінің исламнан тәуелсіздігін жариялаған маңызды оқиға. Конференцияға дейін бірнеше апта бойы елдің түкпір-түкпірінен бабилер Мәшхадқа келді, бұл қала билігін ашуландырды. Нәтижесінде Мулла Хусейннің жеке күзетшісі тұтқындалып, Мулла Хусейнды қаладан қуғынға салу үшін көпшілік алдында азапталды. Қуддус конференция кезінде Мулла Хусейнды Мәшхадта қалдырып, Бабийих жұмысын жалғастыруын тапсырды. Мәшхадта дінге келгендердің саны арта бастағанда, діни және әлеуметтік билік өкілдерінің қарсылығы күшейді, сондықтан Мулла Хусейн Қуддус Бадашттан оралғанға дейін қаланы тастап кетуге мәжбүр болды. Мәшхадтан кетер алдында Мулла Хусейн көптеген қонақтарды қабылдады, сондай-ақ онымен бірге сапарға шығуға уәде берген шамамен екі жүз баби еркегін күтіп алды. Олар қаладан шығар алдында Мулла Хусейн Бабтан жаңа нұсқаулармен хабарлама алды. Баб оған Қуддустың туған қаласы Барфурушта тұтқындалғанын хабарлады және Мулла Хусейн мен оның серіктеріне оған көмекке баруды бұйырды. Сонымен қатар, Мулла Хусейн ислам эсхатологиялық болжамдарын орындау ретінде Бабтың жасыл түбіртегін киіп, серіктерін қара тудың астында жетектеуге тиіс болды. Баб Мулла Хусейнге жаңа есім берді: Сийид Әли. Жаңа есімнің берілуі маңызды болды, өйткені шиит исламында жасыл түбірді киюге тыйым салынған, бұл құқық тек Мұхаммедтің қызы Фатимадан тараған сийидтерге ғана берілген.

In Mashhad, following the instructions of Quddús, he set out to increase the capacity of the Letters of the Living to engage in systematic preaching and conversion efforts. With the assistance of local Bábís he purchased a plot of land and erected a building intended to serve as a permanent residence for himself and Quddús as well as a center of Bábí preaching and community life. Shortly after its completion, Mullá Husayn and Quddús took up residence in the center–christened the Bábíyyih of Mashhad. The number of Bábís in Mashhad grew substantially in the next few months, and the Bábíyyih served as a center of organization for evangelism efforts throughout the region. Some sources suggest that the Bábíyyih may have been set up as early as 1844, but it does not seem to have come into use as a center of organization until 1848. This period yielded a great deal of success for Mullá Husayn and Quddús, Bábí communities sprouted throughout Khorasan Province, including converts from a wide array of economic backgrounds. In Mullá Husayn's hometown of Boshruyeh, a group of 60 active Bábís had emerged, with thousands turning out to attend Mullá Husayn's sermons or pray with him. Widespread Shakyi sympathies among the local clerics seem to have laid a fertile ground for the growth of Bábism. A few months after the construction of the Bábíyyih, a large number of Bábís gathered in the village of Badasht for the purpose of seeking consensus on the core spiritual beliefs of Bábism and making plans for how the Bábí community should respond to increasing persecution and the continued imprisonment of the Báb. The Conference of Badasht was largely organized and funded by Baháʼu'lláh, and Quddús and Táhirih were also major players in the conference — an event that would mark the declared independence of the Bábí religion from Islam. During the weeks before the conference, large numbers of Bábís travelled to Mashhad from around the country, angering city authorities to the extent that Mullá Husayn's personal attendant was arrested and publicly tortured in an effort to drive Mullá Husayn from the city. Quddús left Mullá Husayn in Mashhad during the conference with the mandate of maintaining the work of the Bábíyyih in his absence. As the number of converts in Mashhad began to grow, opposition from secular and religious authorities increased to the point that Mullá Husayn was forced to leave the city before Quddús could return from Badasht. Before departing from Mashhad, Mullá Husayn received large groups of visitors, along with approximately two hundred Bábí men who committed to traveling with him. Before they were able to leave the city, Mullá Husayn received a message from the Báb containing new directions. The Báb informed him that Quddús had been imprisoned in his hometown of Barfurush, and ordered Mullá Husayn and his companions to come to his aid. Further, Mullá Husayn was, in apparent fulfillment of Islamic eschatological predictions, to don the Báb's own green turban, and lead his companions under a black flag. The Báb also granted Mullá Husayn a new name: Siyyid ʻAlí. The granting of a new name was significant because the wearing of a green turban was forbidden in Shia Islam to anyone but a siyyid—a descendant of Muhammad through his daughter Fatimah.

Барфуруштағы шайқас

Мулла Хусейн және оның екі жүз баби серіктері 1848 жылғы 21 шілдеде Машхадтан Барфурушқа аттанды және жол бойында қосымша ізбасарлар жинады. Үшінші күні Мулла Хусейн Қуддусты босату миссиясының қауіптілігі туралы ескерткеннен кейін, топтың жиырма мүшесі үйлеріне қайту үшін топтан шығып кетті. Топ Мулла Хусейн дайындаған қара тудың астында жүрді, оны ислам эсхатологиясындағы соңғы күннің жақындауы туралы пайғамбарлық белгі – Қара Туға сілтеме ретінде көтерді. Барфуруш қаласының сыртында бас имам бастаған қарулы тұрғындар тобы шеруді тоқтатты. Мулла Хусейн өз адамдарына мүлкін тастап, алдымен шайқасқа түспеуді бұйырды. Кездесудегі алғашқы қаза болған – Мулла Хусейннің көмекшісі Сийид Рида, ол алыстан кеудесіне оқ тиіп қайтыс болды. Сийид Риданың қазасынан кейін Мулла Хусейн өзінің ізбасарларына өзін қорғауға рұқсат берді. Көптеген дереккөздер Мулла Хусейннің денесі нашар және созылмалы аурудан зардап шеккенін айтса да, шайқас туралы баяндар оны дерлік жеңіске жете алмайтын жауынгер ретінде көрсетеді. Набилдің баяндамасындағы танымал оқиғада ол Сийид Риданы атқан сарбазбен күресіп, бір соққысымен арадағы ағаштың түбірін, сарбаздың мылтығын және оның денесін кесіп тастаған делінеді. Барфуруши күштерінің жауынгері премьер-министрге хабаршы арқылы жартылай кесілген мылтықты жіберіп, бабилердің қатыгездігін көрсетті – премьер-министрдің бейресми жасақты жеңе алмағаны үшін сын-ескертпесін басуға тырысты. Осы оқиғаға Парсының көптеген ақындары арнап өлеңдер жазды.

Табарси бекінісін салу

Барфуруштағы кездесуден кейін топ жергілікті қасиетті Шейх Табарсидің жақын маңдағы қасиетті орнында қорғаныс бекіністерін салды. Бабилер қасиетті орнына келген соң, бабилердің саны 300-ден сәл асып, баби және бахаи деректері мен сарай тарихшыларының мәліметтеріне сәйкес, үкімет әскерлерінен күрт шабуыл қаупі төнді. Аймақтан келген бабилер қорғауға асығып, олардың қатары 540-600 адамға дейін жетті. Баби жауынгерлері әлеуметтік санаттардың дерлік барлығын қамтыды, соның ішінде дін қызметкерлері, саудагерлер, қолөнершілер және жер иелерінің өкілдері бар еді; ең кішісі он екі жасар бала болды. Қалалық және ауылдық қатысушылардың үлесі сол кездегі парсы қоғамының құрамымен шамамен бірдей екені көрсетілді, бұл Баб дініне жауап бергендердің кең спектрін көрсетеді. Кейінгі бабилік көтерілістерден айырмашылығы, онда әйелдер маңызды, тіпті басым рөл атқарды, Табарсидегі барлық қатысушылар ер адамдар болды. Табарсиде Мулла Хусейн азық-түлік өндірісін, құрылысты және қорғаныс міндеттерін орталықтандырып, әскери тәртіп орнатты. Ол өзінің жүрегі жақын туысы Мұхаммед Бакирді өзінің лейтенанты етіп тағайындады. Табарсидегі алғашқы күні олар бабизмге өткен және оларға көмек берген көрші ауылдың бай адамының қамқорлығын алды. Көптеген адамды тамақтандыру қажет болғандықтан, уақытша бекініс аймақтан келген саудагерлердің шағын тобын тартты. Бекініс құрылысы аяқталғаннан кейін жиналған бабилерге Бахаулла келді, бекіністі қарап шығып, құрылыс пен ұйымдастыруға ризашылығын білдірді. Ол Мулла Хусейнге Сариге, Қуддустың тұтқынға алынған жеріне, бір топ адамды жіберіп, Қуддусты бекініске әкелуге кеңес берді. Бахаулла кетер алдында Мулла Хусейнмен стратегиялық мәселелер жөнінде кеңесіп, жиналған бабилерге көмектесу үшін қайта оралуға ниетті екенін білдірді. Мулла Хусейн Сариге жеті адамды жіберіп, Қуддуспен бірге қайтуға бұйрық берді. Олар Қуддустың тұтқынға алынған үйінің иесінің ерікті келісімімен осы міндетті орындады. Қуддусты қайтарып алу миссиясы кезінде Мулла Хусейн Табарсидегі бабилерге Қуддусты рота қолбасшысы ретінде қарастыру керектігін, ал Мулла Хусейннің өзі тек оның лейтенанты екенін айтты. Қуддус келгеннен кейін бекіністе миссионерлік жұмыс бастады, ол аймақтағы ауылдарға өкілдерін жіберіп, көптеген жаңа мүміндерді тартты, олардың көпшілігі бекініске қоныстанды.

After the encounter at Barfurush the group constructed defensive fortifications at the nearby Shrine of Shaykh Tabarsi, a local saint. Upon arriving at the shrine, the Bábís, numbering a little over 300 according to Bábí and Baháʼí sources and according to court historians, were now under imminent attack from government forces, yet their numbers swelled to between 540 and 600 people as Bábís from the region streamed to their defense. The Bábí combatants represented almost every social class, including clergymen, merchants, craftsmen, and representatives of the landed nobility; the youngest was a twelve year old boy. The distribution of urban and rural participants has been shown to be roughly identical to the makeup of Persian society at the time, demonstrating the wide array of respondents to the religion of the Báb. Unlike at later Bábí upheavals where women would play a significant, or even majority role, all of the participants at Tabarsi were male. At Tabarsi Mullá Husayn instituted a degree of martial order, centralizing food production, construction, and defensive duty. He appointed his nephew Muhammad Baqir as his lieutenant. During their first day at Tabarsi they gained the patronage of a wealthy man from a nearby village who converted to Bábism and provided them supplies. With so many people to feed, the makeshift fort attracted a small collection of merchants from the region. After the completion of the fort, the gathered Bábís were visited by Baháʼu'lláh, who inspected the fort and expressed his pleasure with the construction and organization. He advised Mullá Husayn to send a group of men to Sari, where Quddús was now imprisoned, to bring Quddús to the fort. Before leaving Baháʼu'lláh consulted with Mullá Husayn on some matters of strategy and expressed his desire to return to assist the gathered Bábís. Mullá Husayn sent seven men to Sari with instructions to return with Quddús; they did so with the willing consent of the cleric in whose home he was held. During the mission to retrieve Quddús, Mullá Husayn instructed the Bábís at Tabarsi that after Quddús's arrival they should regard Quddús as the commanding officer of the company, and Mullá Husayn only as his lieutenant. Upon his arrival, Quddús instituted a missionary element to the fort, sending representatives to the villages in the area and attracting a stream of new converts, many of whom took up residence in the fort.

Абдулла ханның әскері

Бұл аймақта дінге кіргендердің саны артқан сайын, Барфуруштың бас дін қызметкері шахқа хат жазып, аймақта көтеріліс басталғанын хабарлады. Әкесінің қайтысынан кейін таққа отырған, сол кезде 17 жастағы Насер әл-Дин Шах Қажар, Мазандарандағы аласапыран туралы жаңалықты естіген соң дереу ден қойды. Ол Мазандарандағы үкімет шенеунігі Абдулла ханға әскер жинап, Табарсидегі күштерді басып тастауға рұқсат беретін жарлық шығарды. Абдулла хан он екі мың әскермен бекініске шабуыл жасап, олардың су және азық-түлік көзін кесті. Оның келгенінен кейін үш күн бойы қатты жаңбыр мен қар жауып, бабилерге су көмектесті, ал әскердің жерден салынған нығайтуларын қиратты. Абдулла хан мен оның офицерлері ауа райынан сақтану үшін жақын жердегі ауылға көшіп, қоршаудың төртінші күні Қуддус бабилерге әскерін таратуға бұйрық бергенде қатыспады. Аз санды бабилер әскерді күтпеген жерден шапты, оларды Абдулла хан тұрған ауылға дейін кері шегіндірді, онда олар Абдулла хан мен оның әскерінің барлық офицерлерін өлтірді. Осы кезде Қуддус әскерге кері шегінуге бұйрық берді. Шаһтың 400 әскері қаза тауып, шамамен 100 аты бабилердің қолына түсті. Бекініске оралған соң, Қуддус бабилерді одан да үлкен, жақсы ұйымдастырылған әскер келетінін ескертіп, бекіністі кеңейтуге бұйрық берді. Осыдан кейін бекініс қабырғаларының биіктігі он метрге жетті, оны терең ор қаптады, су құдығы, жер астындағы қорғаныш пен сақтау үшін тоннельдер мен қоймалар салынды.

Принц Михди-Кули Мирзаның әскері

'Абдулла хан жеңілгеннен кейін, шах патшалық отбасының мүшесі, ханзада Михди Кули Мирзаға Мазандаран провинциясындағы бабилерді жоюды бұйырды. Оның Михди Кули Мирзаға берген жарлығы маңызды, себебі ол Табарсидегі бабилерді тек қана көтеріліс жасады деген айыппен ғана емес, сонымен қатар діннен тайғаны үшін де өлтіруге бұйырды: Михди Кули Мирзаға өкілеттік берумен қатар, шах Мазандарандағы тайпа басшылары мен ханзадаларына өз күштерін Михди Кули Мирзамен біріктіруді бұйырды. Ол өзінің әскерін Васкаста орналастырды және Амол округінің губернаторы, көрнекті генерал Аббас Кули Ханға әскерімен оған қосылуға бұйрық берді. Ол Барфуруш және басқа ауылдарға бабилер туралы мәлімет алу үшін елшілер жіберді, сондай-ақ Мулла Хусейн мен Қуддуспен сөйлесу үшін қамалға хабаршы жіберді. Хабаршы Мулла Хусейнмен кездесіп, бабилерді көтеріліске не жетеледі деп сұрады. Мулла Хусейн көтеріліс жасады деген айыптаманы жоққа шығарып, олардың жалғыз ниеті – дебаттар мен Бабтың үгіті арқылы елдің діни басшылығындағы жемқорлыққа қарсы тұру екенін мәлімдеді. Мулла Хусейн Михди Кули Мирзаны және аймақтың дін қызметкерлерін қамалға шақырып, қару алу туралы шешім қабылдамас бұрын оның аргументтерін өздері естіуге шақырды. Хабаршы Мулла Хусейннің бабилердің ісі туралы айтқан сөздеріне әсерленгендей көрінді және оның шақыруын ханзадаға жеткізуге келісті.

Васкас шайқасы

1848 жылы 21 желтоқсанда, елші келгеннен үш күн өткен соң, Михди Кули Мирзаның әскері Баби лагеріне шабуыл жасау үшін жорыққа шықты. Набилдің мәліметінше, ол кем дегенде бес полк атты және жаяу әскермен келген. Қуддус Бабилердің барлық аттыларына Табарсиге жеткенге дейін ханзаданың әскерімен кездесуге бұйрық берді. Соңғы шайқаста Мулла Хусейн ханзадамен тікелей шайқасты, одан кейін ханзада шайқастан қашып, Сариге шегінуден бұрын жақын жердегі сарайда уақытша тоқтады. Шабуылда кем дегенде екі ханзада қаза тапты, ал ханзада әскері ұстап тұрған бірнеше тұтқын босатылды. Қуддус шайқаста жарақат алды, бірақ оның мүмкіндіктеріне ешқандай зиян келтірмеді.

Табарси бекінісі шайқасы

Васкаста шаһ әскері жеңілгеннен кейін, Амол округінің губернаторы Аббас Құли Хан, аймақтан бабилерді жою жауапкершілігін өз мойнына алды. Ол Мазандарани тайпаларынан қосымша күш жинап, бекіністі қоршады. Михди Құли Мирзадан тәжірибелі қолбасшы болған ол, бекіністі қоршауға кедергілер мен артиллерия орнатып, бабилердің су көзін қайтадан тоқтатты. Мулла Хусейн бекініс ішінде құдық салуды бақылады. 1849 жылдың 2 ақпанында ол Бабтың жасыл тюрбанын тағы киіп, Қуддуспен бірге Аббас Құли Хан әскеріне қарсы шабуылға шықты. Көзі куәгер болғандардың айтуынша, бабилердің соғыс шақыруы: "Я Сахибуз Заман!" яки "Эй, дәуірдің Иесі!" – Бабқа сілтеме еді. Бастапқыда бабилердің шабуылы Аббас Құли Хан әскерлерінің арасында қыңырлық тудырып, олардың көптеген шатырлары мен бекіністері өртеніп кетті. Мулла Хусейннің жау әскерлеріне қарсы шабуылдап, олардан өзін сынау үшін жүгіріп-жүргені жазылған. Оның қылыш шеберлігі Аббас Құли Ханды кейін оны дәстүрлі түрде ұлы қылышкер ретінде танылатын Имам Әлимен, ал оның қылышы Зұлфиқармен салыстыруға мәжбүр етті. Хан оның басым қарсылыққа қарамастан көрсеткен жауынгерлік басшылығын Имам Хусейнмен теңеді:

Шайқас барысында Мулла Хусейннің аты жоғалып, арқанға ілініп қалды, ал Аббас Құли Хан ағаш үстінен оны кеудесінен атты. Ол бекініске жеткізіліп, Қуддуспен сөйлесіп қайтыс болды. Оның Қуддусқа айтқан соңғы сөздері: "Өмірім сен үшін құрбан болсын. Менің қызметімнен сен ризасың ба?" – деді. Оның жүрегі жақын туысы, Тірілердің хаты Мұхаммед Бакир де оның қайтыс болған сәтінде қасында болды. Оны Қуддус (өзінің көйлегімен орап) ғибадатхананың оңтүстігіндегі қабірге жерледі, ал тағы отыз алты баби солтүстікке жерленді. Қуддус жерлеу рәсімінде бабилерге Мулла Хусейн мен басқа да қаза тапқандарды үлгілі мінез-құлық пен батылдығы үшін шейіттер ретінде қарауға шақырды.

Табарси бекінісінде өлім

Мулла Хусейн 1849 жылдың 2 ақпанында шайқаста қаза тапты, ал осы жаңалық Түркияға француз тіліндегі газет арқылы жетті. Ол Шаких Табарси қасиетті орнының аумағына жерленді. Бабилер мен бахаилер Мулла Хусейнді шейіт деп есептейді, ал оның шайқастағы мінез-құлқы бахаи әдебиетінде жеңіліссіз қарсылыққа қарамастан батылдық пен қаһармандық үлгісі ретінде сипатталған. Табарсиде "Тірілердің хаттарынан" тағы жеті адам және баби жауынгерлерінің көп бөлігі қаза болған деп саналады.

Тірі қалған отбасы

Оның ағасы Мұхаммед Хасан Табарси шайқасының соңына дейін тірі қалды, шаһпен кездесуі тиіс болса да, дін қызметкерлері Құддуспен бірге оны да өлімге жіберді. Оның жүрегі туған інісі Мұхаммед Бакир шайқастың соңына дейін аман қалды, бірақ одан кейінгі тағдыры белгісіз. Мулла Хусейннің анасы мен әпкесі Баб өлімге кезіккеннен кейін біраз уақыттан соң бабизм дініне кірді – Тахираның жақын достары болды және Табарсиде оның қаза болғанын естіді. Олар Бошруйе қаласына қайтып, Табарси шайқасында шейіт болған ерлердің әйелдері мен балаларын күткенге жетеді. Анасы қайтыс болғаннан кейін, олардың үйі жұртшылық тарапынан қиратылды, ал әпкесі Ашхабадқа көшіп кетуге мәжбүр болды. Ол бахаи дініне енді және Бахаулла оған «Жәннат жапырағы» (Varaqatu'l Firdaws) атағын берді.

Маңыздылығы

Мулла Хусейннің Бабты Махди ретінде бірінші болып қабылдауы және тәуелсіз діннің негізін қалаушысы ретінде бабизм мен Бахаи дінінде ерекше орын алады. Баб оған осы рөлін көрсететін «Бабу’л Баб» («Есік қақпасы») атағын берді. Оның шиит муджахидтерінің лицензияланған мүшесі және Сийид Казимнің құрметті шәкірті болғандығы, Бабтың Махдидің келуі жөніндегі шиит исламының дәстүрлерін орындағанын көрсетеді, осылайша оның қабылдауына салмақ қосады. Мулла Хусейннің «Тірілердің хаттары» мүшесі ретіндегі рөлі баби және бахаи ойларында оның маңыздылығын арттырады. «Тірілердің хаттары» бабизмде нақты әкімшілік қызмет атқармаса да, Мәсіхтің елшілері сияқты рөл атқарды: пайғамбардың серіктері, ілімдерді тазартушылар және ертедегі шейіттер. Баб «Тірілердің хаттарын» шииттердегі «әулиелердің қайта оралуы» (арабша: الرجعة rajʻa) деп сипаттады: Мулла Хусейн Баб пен Бахаулланың жазбаларында Мұхаммедтің қайта оралуы ретінде, ал басқа баби көздерінде Имам Хусейннің қайта оралуы немесе тіпті «Хорасанның Қайымы» ретінде сипатталған. Мулла Хусейн осы тарихи тұлғалардың символдық қайта оралуы ретінде қарастырылса да, бахаилер оны пайғамбар немесе Құдайдың көрінісі деп санамайды. Оның Форт Табарси шайқасы алдында Қара Туды көтеруі шииттердің эсхатологиялық болжамдарының орындалуы ретінде қарастырылады және Бабтың Махди екендігі туралы баби және бахаи талаптарындағы оның маңызды рөлін бекітеді. Баб Мулла Хусейнге шиит исламында «вице-регент» немесе «үнсіз» деп аталатын дәрежеге сілтеме жасайды, бұл Мұсаның заманындағы Харонның және Мұхаммедтің заманындағы Әлидің рөліне ұқсас – билігі зор, бірақ толығымен одан да үлкен Пайғамбардан алынған, осы жағдайда Бабтың өзі. Ол сондай-ақ алғашқы кемелді мұсылман немесе «Ислам ағашының алғашқы жемісі» деп сипатталған. Баби теологиясында, келесі діннің пайда болуын тудыратын діннің алғашқы кемелді ізбасары пайда болады. Осылайша, Мулла Хусейн бірінші баби ғана емес, белгілі бір мағынада исламның жойылуына және оның бабизммен алмастырылуына себепкер деп қарастырылады. Бахаи жазбалары Мулла Хусейннің осы рөліне сілтеме жасайды: Бахаулла Мулла Хусейнге арналған сапарды жазды, ол Мулла Хусейннің әпкесі Варакатул Фирдаусқа жазылған хатқа қосылды. Бұл сапарда ол Хусейн есімдерін – өзінің, Мулла Хусейннің және Имам Хусейннің есімдерін біріктіріп, олардың ортақ жалғыздығы мен «Құдай жолындағы» азаптарын еске алады.

Mullá Husayn's role as the first to accept the Báb as the Mahdi and founder of an independent religion grants him a special place in Bábism and the Baháʼí Faith. He was granted the title of Bábu'l Báb ("Gate of the gate") by the Báb, referring to this role. His expertise as a licensed member of the Shia mujtahidūn and a well regarded disciple of Siyyid Kázim is seen as giving greater weight to his acceptance of the Báb, seemingly confirming that the Báb fulfilled the traditions of Shia Islam regarding the coming of the Mahdi. Mullá Husayn's role as the first member of the Letters of the Living give him added significance in Bábí and Baháʼí thought. The Letters of the Living did not have specific administrative roles in Bábism, but played a role somewhat analogous to that of the Apostles of Christ: companions of the prophet, refiners of doctrine, and early martyrs. The Letters of the Living were described by the Báb as the return (Arabic: الرجعة rajʻa) of the Shia Infallibles:

Mullá Husayn himself is described in the writings of the Báb and Baháʼu'lláh as the return of Muhammad, and in other early Bábí sources variously as the return of the Imam Husayn or even described as the "Qa'im of Khorasan". While Mullá Husayn is seen as the symbolic return of these historical figures, he is not seen by Baháʼís as a prophet or Manifestation of God. His raising of the Black Standard prior to the battle of Fort Tabarsi is seen as the fulfillment of Shia eschatological predictions, and further cements his station as an important part of Bábí and Baha'i claims of Mahdi hood for the Báb. The Báb describes Mullá Husayn with reference to the station known in Shia Islam as the "viceregent" or "silent one", similar to the role of Aaron in the time of Moses, and Ali in the time of Muhammad—one whose authority is great but entirely derived from a greater Prophet, in this case the Báb himself. He is further described as the first perfect Muslim, or the "first fruit of the Tree of Islam". In Bábí theology, it is the emergence of the first perfect follower of a religion which triggers the emergence of the next religion. In this way, Mullá Husayn is seen not only as the first Bábí, but in some sense the cause of the abrogation of Islam and its replacement with Bábism. The Baháʼí Writings refer to this role of Mulla Husayn:

Baháʼu'lláh also wrote a tablet of visitation for Mullá Husayn, which was included in an epistle written to Mullá Husayn's sister Varaqatu'l Firdaws. In this tablet he plays on the common name of Husayn held by himself, Mullá Husayn, and the Imam Husayn, symbolically intermingling their identities and invoking their shared loneliness and suffering in the "path of God".