Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс дәрігері (1659–1734) Георг Шталь, неміс химигі және дәрігері Георг Эрнст Шталь (22 қазан 1659 – 24 мамыр 1734) – неміс химигі, дәрігері және философы. Ол витализмді қолдаушы болды, ал 18 ғасырдың соңына дейін оның флогистон туралы жұмыстары химиялық процестердің түсіндірмесі ретінде қабылдана берді. TOC
German physician (1659–1734)
Georg Stahl, the German chemist and physician
Georg Ernst Stahl (22 October 1659 – 24 May 1734) was a German chemist, physician and philosopher. He was a supporter of vitalism, and until the late 18th century his works on phlogiston were accepted as an explanation for chemical processes. TOC
Өмірбаян
Георг Эрнст Шталь 1659 жылғы 22 қазанда Бавариядағы Анспах қаласында дүниеге келген. Ол лютеран пасторының ұлы ретінде өте діндар және рухани отбасында тәрбиеленген. Химияға деген қызығушылығы ерте жасынан-ақ оянды, тіпті 15 жасында химия бойынша университет лекцияларының конспектілерін және, ақырында, Иоганн Кункельдің күрделі трактатын меңгерді. Оның екі әйелі болды, екеуі де 1696 және 1706 жылдары босану кезіндегі қызбадан қайтыс болды. Оның Жонатан есімді ұлы және 1708 жылы қайтыс болған қызы болды. Ол пиетизмде тәрбиеленді, бұл оның әлемге деген көзқарасына әсер етті. Химияға деген ынтасы медицина профессоры Якоб Барнер және химик Иоганн Кункель фон Лёвенштерннің ықпалымен туды. 1694 жылы ол Галле университетінде медицина кафедрасын басқарды. 1715 жылдан өмірінің соңына дейін ол Пруссия королі Фридрих Вильгельм I-нің жеке дәрігері және кеңесшісі болды, сонымен қатар Берлиннің Медициналық Кеңесіне жетекшілік етті. Оның тірі организмдер туралы негізгі пікірі – тірі организмдердің ыдырауын тежеп тұратын бір күш бар екендігі және сол күш – тірі организмнің жаны немесе рухы екендігі болды. Анима денедегі барлық физиологиялық процестерді басқарады. Ол денедегі механикалық аспектілерді ғана емес, сонымен қатар олардың бағытын және мақсатын да реттейді. Сонымен қатар, 18 ғасырдың бірінші жартысында Сталдың денедегі материалдық емес бөлік туралы идеялары назардан тыс қалды, ал оның дене туралы механикалық көзқарастары Боерхаве мен Хоффманның еңбектерінде қабылдауға ие болды.
Georg Ernst Stahl was born on October 22, 1659, at Anspach in Bavaria. Raised as a son to a Lutheran Pastor, he was brought up in a very pious and religious household. From an early age he expressed profound interest toward chemistry, even by age 15 mastering a set of university lecture notes on chemistry and eventually a difficult treatise by Johann Kunckel. He had two wives, who both died from puerperal fever in 1696 and 1706. He also had a son Johnathan and a daughter who died in 1708. He was raised in Pietism, which influenced his viewpoints on the world. His interests in chemistry were due to the influence a professor of medicine, Jacob Barner, and a chemist, Johann Kunckel von Löwenstjern. In 1694, he held the chair of medicine at the University of Halle. From 1715 until his death, he was the physician and counselor to King Friedrich Wilhelm I of Prussia and in charge of Berlin's Medical Board. His main argument on living things was that there is an agent responsible for delaying this decomposition of living things and that agent is the anima or soul of the living organism. The anima controls all of the physical processes that happen in the body. It not only just controls the mechanical aspects of it but the direction and goals of them too. Also, during the first part of the 18th century, Stahl's ideas on the non physical part of the body were disregarded while his mechanistic ideas on the body were accepted in the works of Boerhaave and Hoffmann.
Тоникалық қозғалыс
Дәрігер ретінде Сталь науқастармен жұмыс істеп, жанға, яғни анимаға, сондай-ақ қан айналымы мен тониктік қозғалысқа назар аударды. Анима – маңызды күш болатын, ол дұрыс жұмыс істегенде адамның денсаулығын сақтайтын; бірақ аниманың бұзылуы ауруға алып келді. Сталь үшін тониктік қозғалыс – дене тіндерінің жиырылу және босаңсу қозғалыстарынан тұратын, негізгі үш мақсатқа қызмет ететін процесс. Тониктік қозғалыс жануарлардың қалай жылу өндіретінін және қызбаның себептерін түсіндіруге көмектесті. 1692 жылғы «De motu tonico vitali» диссертациясында Сталь тониктік қозғалыс теориясын және оның организм ішіндегі қан ағынымен байланысын түсіндіреді, бірақ Уильям Харвидің қан ағыны мен айналымы теорияларын атамайды, себебі оларда қан ағынының бұзылуын түсіндіру болмаған. Диссертацияда оның тониктік қозғалыс теориясын қолданушылар «практиктер» деп аталады. Стальдің тониктік қозғалыс теориясы қан айналымы жүйесінің бұлшықет тонусына қатысты болды. Халледе жұмыс істеген кезде Сталь бас ауруы мен мұрыннан қан кетуден зардап шеккен науқастарды қарады. Тониктік қозғалыс бұл құбылыстарды дене мүшесі бітелгенде, жарақаттанғанда немесе ісіп кеткенде қанның табиғи немесе жасанды жолмен ағуымен түсіндірді. Сталь сондай-ақ етеккір кезінде жоғары бөліктен қан тартудың қан кетуді жеңілдететінін анықтады. Келесі етеккір кезінде жара ауырып, ісіп, тек аяқтағы тесіктен ағу арқылы басылатын. Ол осы процедураны аменореяны емдеу үшін де қолданды.
As a physician, Stahl worked with patients and focused on the soul, or anima, as well as blood circulation and tonic motion. Anima was a vital force that when working properly would allow the subject to be healthy; however, when malfunction of the anima occurred, so did illness. Tonic motion, to Stahl, involved the contracting and relaxing movements of the body tissue in order to serve the three main purposes. Tonic motion helped explain how animals produce heat and how fevers were caused. In Stahl's 1692 dissertation, De motu tonico vitali, Stahl explains his theory of tonic motion and how it is connected to blood flow within a subject, without citing William Harvey's blood flow and circulation theories, which lacked an explanation of irregular blood flow. Also within the dissertation, 'practitioners' are mentioned as users of his theory of tonic motion. Stahl's theory of tonic motion was about the muscle tone of the circulatory system. During his work at Halle, Stahl oversaw patients experiencing headaches and nosebleeds. Tonic motion explained these phenomena as blood needed a natural or artificial path to flow when a part of the body is obstructed, injured, or swollen. Stahl also experimented with menstruation, finding that bloodletting in an upper portion of the body would relieve bleeding during the period. During the next period, the wound would experience pain and swelling, which would only be relieved by an opening in the foot. He also followed this procedure as a treatment for amenorrhoea.
Химия
Стальдің химиядағы ең үздік жұмысы ол Галледе профессор болған кезде жасалды. Медицина сияқты, химияны да механикалық тұрғыдан қарастыру мүмкін емес деп сенді. Ол атомдарға сенсе де, химиялық процестерді сипаттау үшін атомдық теориялар жеткілікті емес деп ойлады. Атомдарды жеке-жеке оқшаулауға болмайды, олар элементтер құрауына қосылады деп сақты. Химияның сипаттамаларын жасау кезінде эмпирикалық тәсілді қолданды. Бехердің еңбектеріне еліктеп, Сталь флогистон теориясын жасады. Флогистон теориясының эксперименталдық негізі Стальдің металдармен және басқа да түрлі заттармен жұмыс істеп, олардан флогистонды бөліп алуға тырысқанға дейін болған жоқ. Сталь металдардың астық немесе күл мен флогистоннан тұратынын, ал металл қыздырылғанда флогистоннан айырылып, тек астық қалады деп ұсынды. Бұл теория химияда қолданылуға мүмкіндік берді, себебі ол пәннің алғашқы біріктіруші теорияларының бірі болды. Флогистон түрлі химиялық құбылыстарды түсіндіріп, сол кездегі химиктерді теориямен ақылға қонымды жұмыс істеуге және осы саланың тереңіне үңілуге ынталандырды. Бұл теория кейін Антуан Лоран Лавуазьенің тотығу және калория теорияларымен алмастырылды.
The best of Stahl's work in chemistry was done while he was a professor at Halle. Just like medicine, he believed that chemistry could not be reduced to mechanistic views. Although he believed in atoms, he did not believe that atomic theories were enough to describe the chemical processes that go on. He believed that atoms could not be isolated individually and that they join to form elements. He took an empirical approach when establishing his descriptions of chemistry. Stahl, influenced by Becher's work, developed his theory of phlogiston. Phlogiston theory did not have any experimental basis before Stahl worked with metals and various other substances in order separate phlogiston from them. Stahl proposed that metals were made of calx, or ash, and phlogiston and that once a metal is heated, the phlogiston leaves only the calx within the substance. He was able to make the theory applicable to chemistry as it was one of the first unifying theories in the discipline. Phlogiston provided an explanation of various chemical phenomena and encouraged the chemists of the time to rationally work with the theory to explore more of the subject. This theory was later replaced by Antoine Laurent Lavoisier's theory of oxidation and caloric theory.