Кіріспе

Балтық мемлекеттерінің 1940 жылдан кейінгі аумақтық өзгерістеріне шолу Балтық мемлекеттерінің аумақтық өзгерістері – 1940 жылдан кейін Литва, Латвия және Эстонияның шекараларының қайта қаралуына қатысты мәселе. Бұрын Ресей империясының құрамындағы автономиялық аймақтар болған, ал одан бұрын Польша-Литва одағы мен Швеция империясының провинциялары болған үш республика, Бірінші дүниежүзілік соғыс пен 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін тәуелсіздік алды. Большевиктік Ресей және Балтық немісінің ұлтшыл күштеріне қарсы екі фронттағы тәуелсіздік соғысынан кейін, елдер 1920 жылы Кеңес Ресейімен бейбітшілік және шекара шарты жасасты. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс және осы республикалардың тәуелсіздік алғаннан кейін жиырма жыл өткен соң Кеңес Одағына қосылуы салдарынан, Ресей КСРО-сының пайдасына аумақтық өзгерістер жасалды. Бұл, олардың Кеңес Одағының ыдырауымен тәуелсіздікке қайта қол жеткізгеннен кейін саяси шиеленістердің себебіне айналды. Кейбір даулар әлі де шешілмеген. Басты мәселелер – аралық кезеңде Литва, Латвия және Эстонияның құрамында болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей КСРО, Белоруссия КСР және Польшаға өткен аумақтар. Сонымен қатар, тәуелсіз Балтық республикаларының бақылауында болмаған кейбір аумақтар да кеңес кезеңінде аннексияланды. Ең көрнекті мысал – Польшадан КСРО-ның Литваның астанасы болу үшін Вильнюс қаласын алғаны. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Эстония және Латвия үкіметтері осы аумақтар мәселесін көтерді. Литва ешқашан ресми түрде шекара мәселесін көтерген емес және барлық көршілерімен шекара шарты жасасқан. Тек маргиналды саяси топтар ғана өздерінің саяси сөздерінде "шекара мәселесін" пайдаланады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі нақты аумақтық өзгерістер

Бұл Литва, Латвия және Эстонияның Кеңес Одағына қосылуы және Балтық Совет Социалистік Республикалары құрылуы кезінде болған нақты аумақтық өзгерістердің тізімі. Осы өзгерістермен белгіленген барлық шекаралар қазіргі күнге дейін сақталып келеді (қазір олар тәуелсіз Балтық мемлекеттерінің шекараларын анықтайды). Осы бөлімде аталған елді мекендердің қазіргі орыс, белорус немесе поляк тіліндегі ресми атаулары бірінші кезекте келтірілген, ал қажет болған жағдайда, соғыс аралық кезеңдегі ресми атаулары (литва, латыш немесе эстон тілінде) жақша ішінде берілген.

Эстония

1945 жылдың қаңтар айында Эстон КСР-нің бір бөлігі Ресей КСР-іне берілді: Пейпус көлінің солтүстігіндегі Ресей-Эстония шекарасы Тарту шартымен белгіленген соғыстар аралық орнынан шамамен 12 километрге батысқа жылжытылды; жаңа шекара (қазірге дейін сақталып келеді) Нарва өзені бойымен жүреді. Пейпус көлінің ортасымен өтетін Ресей-Эстония шекарасы өзгеріссіз қалды, ал көлдің оңтүстігіндегі шекара да батысқа қарай жылжыды (шамамен 25 километрге). Барлығы 2210 км² жер аумағы алмасты, оның ішінде Ивангород (Жаанилинн, кейін Нарваның шығыс жаққа орналасқан шағын қаласы), Печоры (Петсери) қаласы, сондай-ақ Изборск (Ирбоска), Лаври (Лаура), Ротово (Родва) және Оңтүстік Пейпус көліндегі Колпина аралы (Кулькна) аймақтары кірді.

Латвия

1945 жылдың қаңтар айында Латвия КСР-інің солтүстік-шығысындағы 1300 шаршы шақырымдық аумақ Ресей КСР-іне берілді. Бұл аймаққа Питалово қаласы (1938 жылға дейін Яунлатгале, 1938 жылдан бастап – Абрене) және төрт ауылдық округ кіреді. Бұл аумақтар соғыстар аралығында Латвияның Абрене уезінің шығыс бөлігін құрады, ал Ресей империясы тұсында Псков губерниясының Островск уезінің құрамында болды. 1935 жылғы Латвия халқының санағына сәйкес, берілген аумақтың халқының 85,8%-ын орыстар, ал 12,5%-ын латыштар құрады. Олар Ресей КСР-інің Псков облысына қосылды. Ресей-Латвия шекарасы оңтүстік-шығыс Латвияда өзгерген жоқ. Польша соғыстан кейін батысқа жылжыса да, қазір Латвия шекарасынан 320 км-ден астам қашықтықта орналасқан, бірақ оның ықпалының іздері Латгалияда сақталып қалды.

Литва

1940 жылы Литваның Кеңес Одағына қосылуынан кейін Литваның (Литва КСР) жаңа шығыс шекарасы белгіленді. 1920 жылғы Кеңес-Литва бейбіт шартымен белгіленген шекара, Вильнюс аймағы 1920 жылдардың басында Польшаның құрамына өткендіктен, көптеген жылдар бойы Литваның шығыс және оңтүстік шекарасы болған жоқ. Дегенмен, Литва 1920 жылғы шекараны ресми талап етуді жалғастырды, ал Кеңес Одағы да осы аумақтарды Польша емес, Литваның бөлігі деп мойындады. 1940 жылы Литва Кеңес Одағына қосылғанда, Литваның де-факто аумағы кеңейтілді, бірақ республиканың талаптарының толық көлемінде емес. Ең маңызды табыс – Вильнюс қаласының қайтадан Литваның астанасы болуы болды. Вильнюс аймағына бақылау Литва КСР (Швенчионис, Друскининкай қалалары және Дивенишкес ауылы), Белоруссия КСР және нацистік Германия арасында бөлісті (соңғысы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаға қайтарылды). 1920 жылғы келісім бойынша Кеңес Одағы Литваның бөлігі деп мойындаған, бірақ Литва КСР-іне қосылмаған негізгі қалалар: Гродно (Гардинас), Лида (Лида), Смаргонь (Смургайнис), Паставы (Пастовис), Эшмяны (Ашмена), Браслав (Бреслауя), Сувалки (Сувалкай).

Аумақтық өзгерістердің себептері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жерлерді қайта бөлу жергілікті халықтың ұлтына негізделді. Балтық емес халықтың басымдығы болған кейбір аумақтар басқа республикаларға қосылды; алайда, бұл Балтық халықтың басымдығы болған кейбір аумақтарда да орын алды (олардың көпшілігі Балтық емес аймақтардағы анклавтар еді). Латвия мен Эстонияда Ресей империясы құрамындағы Эстония, Рига, Витебск және Курляндия губернаторлықтарына жатпаған аумақтардың бөліктері бөлініп алынды, бірақ бұл аумақтарды беруге себеп болды деген дәлел жоқ. Литваның жағдайында, бөлініп алынудың ешқандай тарихи негізі болған жоқ.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі аумақтардың тарихы

Кеңес үкіметі тұсында Ресейлік КСР және Белоруссиялық КСР-ға қосылған аумақтар көбінесе орысшаланды, себебі литва, латыш және эстон тілдеріне қолдау жеткіліксіз болды, осы тілдердегі оқу бағдарламасы бар мектептердің саны өте аз болды. Бұл аумақтарға орыс тілінде сөйлейтін адамдардың көптеп қоныс аударуына әкелді. Польша құрамына өткен кейбір аумақтарда литва тіліндегі мектептер болған және қазір де бар. Аумақтар Балтық елдері тәуелсіздік алғаннан кейін қайтарылмады және Ресей, Беларусь және Польшаның құрамында қалып отыр. Жалпы, Латвия және Эстония үкіметтерінің ресми саясаты осы мәселені көтеріп жатпау болып табылады, бірақ бұл елдердің ішіндегі кейбір, көбінесе маргиналды ұйымдар аумақтарды қайтаруды қолдайды, мысалы, Латвиядағы Abreniešu apvienība (Абрения одағы).

Эстония

Эстония-Ресей шекаралық шарты 2005 жылғы 18 мамырда Мәскеуде қол қойылып, Эстония тарапынан ратификацияланды, бірақ Ресей оны ресми түрде ратификацияламады. Бұған себеп – Эстония парламенті қабылдаған ішкі шартты ратификациялау заңнамасында 1920 жылғы Тарту шарты (осы аумақтарды бастапқыда Эстония ретінде мойындаған шарт) еске алынуы. 2005 жылғы 6 қыркүйекте Ресей Сыртқы істер министрлігі Эстонияның Ресейдегі уақытша сенімді өкілі Анне Хермастеді шақырды және оған Ресей Федерациясының Ресей Федерациясы мен Эстония Республикасы арасындағы Ресей-Эстония мемлекеттік шекарасы туралы шартқа және Ресей Федерациясы мен Эстония Республикасы арасындағы Нарва теңіз ойпаты мен Фин шығанағындағы теңіз аумақтарын демаркациялау туралы шартқа қол қоймау және оған қатысушы болмау ниеті туралы хабарламасы бар нота тапсырды. Ресей Тарту шартын заңдық күші жоқ тарихи құжат деп есептейді, ал Эстонияда жағдай өзгеше, себебі Эстония өзін ресми түрде соғыстар аралық Эстонияның құқықтық жалғасы деп санайды.

Латвия

Ресей-Латвия шекарасы туралы шарт 2005 жылы қол қойылатыны күтілген. Латвияда оппозиция, ең алдымен Пыталово және оның төңірегінен жер аударылған адамдардан құралған "Абренишу апуниеба" ұйымы, мұндай шарт Латвия Конституциясын (аумақтық тұтастық принципін) бұзады деп есептегендіктен, осы шарт бойынша жалпыұлттық референдум өткізуге шақырып, үгіт жүргізді. Үкімет референдум өткізу мүмкіндігін жоққа шығарды, бірақ Латвия Парламенті Латвияның Кеңес Одағы тарапынан басылып алынғанын және Ресейден оккупация кезеңі үшін материалдық өтемақы талап еткенін жариялағаннан кейін Ресей шекаралық шарт бойынша келіссөздерді тоқтатты. Президент Владимир Путин осы аумақтарға қатысты сөйлеген сөзінде, "мұндай мәселелерді көтеру қазіргі Еуропаның рухына қайшы келеді" деді, сондай-ақ "Ресей де Кеңес Одағының тарауы кезінде Қырым сияқты көптеген сыртқы территорияларын жоғалтты" деді. 2005 жылғы мамырда "Комсомольская правда" газетіне берген сұхбатында Путин Пыталово мәселесіне тоқталып, Ресейдің территориялық шығындарын білдіретін ешқандай келіссөздерді Латвиямен жүргізбейтінін мәлімдеді.

Литва

Тәуелсіздік алғаннан кейін Литва 1940 жылы орнатылған шекараларды Литваның шекарасы ретінде мойындады және Беларусь пен Польшамен шекаралық келісімдерге қол қойды. Одан бері көршілес Ресеймен қарым-қатынас керіліп келеді, бірақ Польша және Беларусьпен дипломатиялық байланыстарды сақтап отыр.