Кіріспе

Совет режиссері Анатолий Михайлович Литвак (Анатолий Михайлович Литвак; 10 мамыр 1902 – 15 желтоқсан 1974), Анатоль Литвак ретінде әйгілі, Украинада туған американдық кинорежиссер, түрлі елдерде және тілдерде фильмдер жазған, түсірген және продюсерлік еткен. Ол 13 жасында Петроградта (қазіргі Санкт-Петербург) актерлық шеберлікті оқуды бастады. Литвактың ең танымал ерекшелігі – жақсы танылмаған шетелдік актерлерді ерте даңққа жеткізуі, сондай-ақ бірнеше актердің «Оскар» сыйлығын жеңіп алуына көмектескеніне сенімді. 1936 жылы ол француз актерлері Шарль Буайе мен Даниэль Даррьюді халықаралық жұлдыздарға айналдырған «Майерлинг» фильмін түсірді. 1956 жылы «Анастасия» фильмінде ол швед жұлдызы Ингрид Бергманды американдық көрермендерге қайта таныстырды, нәтижесінде актриса екінші «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Ол Оливия де Хэвиллендті «Жылан ұясы» (1948) фильмі үшін «Оскарға» ұсынды. Литвак Жан Габеннің экрандағы дебютін режиссерлік етті және Элия Казанды оның алғашқы актерлік рөлінде – «Жеңіс үшін қала» фильмінде түсірді. Литвак 1939 жылы Эдвард Г. Робинсонның басты рөлде ойнаған «Нацистік шпионның жасырын сыры» фильмін түсірді, онда АҚШ-тағы нацистік митингтерден алынған деректі кадрлар қолданылды. Нацистік Германиядан қашқан Литвак, Германияның Еуропа мен әлемге қауіп төндіретінін түсінуге Голливудтың көзін ашуға тырысқан азанақ режиссерлердің бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол қатарына шақырылып, Фрэнк Капрамен бірге «Не үшін соғысамыз?» деректі фильмдерін қоса алғанда, бірлесіп фильмдер түсірді. Оның жеке режиссерлік жұмысы «Ресей шайқасы» (1943) көптеген марапаттарға ие болды және «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Литвактың орыс, неміс және француз тілдерін білуінің арқасында ол Нормандияға «D күні» қонуын түсіруді бақылады. Ол сонымен қатар АҚШ-тың 8-ші әуе күштерімен әуе шайқастарын түсірді. Соғыстың соңында еріктік қызметі үшін ол толыққанды полковник шынжырғысына ие болды. Ол Франция, Ұлыбритания және АҚШ үкіметтерінен арнайы наградалар алды.

Алғашқы жылдар

Анатолий Михайлович Литвак Ресей империясының Киев губерниясында Киев қаласында дүниеге келді және литвалық еврей отбасында өсті. ("Литвак" сөзі идиш тілінде "литвалық" деген мағынаны білдіреді). Отбасы Ресей империясының астанасы Санкт-Петербургке көшіп келді. Ол жасөспірім кезінде театрда жұмыс істеп, мемлекеттік драма мектебінде актерлік сабақтар алды. Литвак Ленинградтың "Нордкино" студиясында кино саласында жұмыс істей бастады, 1920 жылдары тоғыз нұсқаусыз фильмде режиссердің ассистенті болып қызмет етті. Саяси және идеологиялық себептермен, әсіресе 1920 жылдары Кеңес үкіметі орыс театрларын ұлттандырғандықтан, ол 1925 жылы Ресейден Берлинге (Германияға) кетіп, онда оған шығармашылыққа көбірек мүмкіндік туды.

Германия

Литвактің режиссер ретінде алғашқы фильмі – Долли Хаспен бірге түсірілген "Долли алға шығады" (1930) мюзиклі болды. Одан кейін ол екі Лилиан Харви фильмін түсірді: "Махаббат жоқ" (1931) және "Кале-Довер" (1931). Францияда "Сирень" (1932) фильмін түсірді. Ол Германияға "Түннің әні" (1932) фильмі үшін оралды, ол ағылшын тіліндегі нұсқасымен бір уақытта түсірілді, ол "Маған бүгін айт" (1932) деген атпен шығарылды. Ол Англияға Айвор Новелло жұлдыздықтағы "Жатын вагоны" (1933) фильмін түсіру үшін барды.

Франция

1933 жылы Адольф Гитлер нацистік партиямен бірге билікке келгеннен кейін Литвак Францияға көшіп кетті. Париж оның фильм түсіруге арналған сүйікті орны болды. Оның түсірген 37 фильмінің 13-і осы қалада түсірілді. Ол "Ескі Шайтан" (1933) және "Экипаж" (1935) фильмдерін жасады. Кино тарихшысы Рональд Бауэрстің сөзіне сәйкес, Литвак 1930 жылдары-ақ нақты орында түсіру және деректі фильмдерге тән эффектілерді пайдалануда шеберлік танытқан. Ол сондай-ақ дыбысты фильмдерде диалогтардан гөрі дыбыс эффектілеріне басымдық беруімен индустрияда белгілі болды. Ол камераны үздіксіз жұмыс істеу үшін, іздеу және панорамалық кадрларды жиі қолдануды ұнатты. Камерада қозғалыс жасауға ниеттенгендіктен, ол көбінесе крандық түсірілімдерді пайдаланды және оператормен бірге отырып, қалағанын алатынына көз жеткізді.

Майерлинг

Mayerling (1936) француз актерлері Шарль Бойер мен Даниэль Дарриудың қатысуымен Литвактың продюсер және режиссер ретінде халықаралық беделін қалыптастырды. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды; кейбір рецензенттер оны «кино тарихындағы ең құштар махаббат оқиғаларының бірі» және «жоғары деңгейдегі романтикалық трагедия» деп атады. Фильм Германияда, оның фашистік одақтастары Италия мен Испанияда тыйым салынды. Швейцария және Ирландия сияқты бейтарап елдер де оны көрсетуден тыйым салды. Фильмнің авторлары АҚШ-та алаңдаушылық тудыруға үміттенеді, себебі көптеген адамдар оқшаулану саясатын ұстанатын және кез келген «Еуропа соғысынан» қашып жүрген. Биограф Александр Уокер Вивьен Ли туралы кітабында Литвак Голливудты Германияның Еуропа мен әлемге қауіп төндіріп тұрғанын түсінуге тырысқанын айтады. Кейін Литвактың «Теңіздің түбінде» (1955) фильмінде ойнаған Ли, режиссер мен оның әйелі Мириам Хопкинсқа сенбі күні таңертең барып, әңгімелескен кездерін еске алады. Ол студиялардың Германиядағы кассалық табысын қорғауға тырысып, сол елді ренжітетін фильмдерді түсіргісі келмейтінін білді. Голливудтың «ыңғайлы оқшаулануы» оны қынжырды. Литвак 1943 жылы «Ресей шайқасы» фильмін өндіріп, режиссерлік етті. Фильм көрсетілгеннен кейін, ол Ресейге арнайы тапсырмамен жіберілді, онда Ресей Бас штабы үшін жеке көрсетілім ұйымдастырды. Ресейге сапары барысында Литвак Ленинградта анасымен қысқа ғана кездесті; олар шамамен 20 жылдан бері көріспеген еді. Сондай-ақ ол АҚШ-тың 8-ші әуе күштерімен әуе шайқасын түсірді. Литвак армияға Капраның фильмдер сериясын жасауға көмектесу үшін қосылғандықтан, режиссер оның Американы «құтқаруға» келген «голливудтық рыцарьдардың» бірі екенін және оның көмегінсіз «Не үшін күресеміз» фильмдерін ешкім түсіре алмайтынын айтты. Соғысты полковник шенімен аяқтаған Литвак Франция, Ұлыбритания және АҚШ үкіметтерінен өз еңбегі үшін арнайы наградалар алды. Франция үкіметі оған Құрмет легионы және «Круа-де-Герр» орденін табыс етті. «Фильм-нуар» журналында жазылғандай, Литвак «әр түрлі сюрреалистік және экспрессионистік тәсілдерді» пайдаланған.

Еуропа

1950 жылдары Литвак Еуропада түсірілімдер жүргізе бастады. 1951 жылы Германияда түсірілген «Таң алдындағы шешім» атты соғыс фильмі «Үздік фильм» номинациясына ие болды. Фильмнің мыңдаған француз жанкүйері фильмге «Оскар» беруді талап етіп, AMPAS-қа үлкен мәлімдеме жіберді. Бергман рөлі үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал киносыншы Майкл Барсон оны Литвактың 1950 жылдардағы ең жақсы фильмі деп санайды. Кейін Францияның бір бөлігінде ол «Көзілдірігі бар және тапаншасы бар көліктегі әйел» атты соңғы фильмін түсірді.

Жеке өмір

1937 жылы Литвак американдық актриса Мириам Хопкинстің үшінші күйеуі болды; олардың некесі 1939 жылы ажырасып бітті. Оның екінші некесі 1955 жылы модель Софи Стурмен болды. Олар өмірінің соңына дейін бірге өмір сүрді. Литвак 1974 жылы Париждегі Нойли-сюр-Сен қалашығында қайтыс болды. Киноиндустриясына қосқан үлесі үшін Литвак Голливуд Даңқы аллеясында 6633 Голливуд бульварында жұлдызға ие болды.