Кіріспе
Фрэнсис Райт (Фанни Райт) – шотланд-американдық философ, феминист жазушы, социалистік белсенді және реформатор. Фрэнсис Райт (6 қыркүйек 1795 – 13 желтоқсан 1852), Шотландияда туған лектор, жазушы, еркін ойшыл, феминист, утопиялық социалист, аболиционист, әлеуметтік реформатор және эпикурей философ, 1825 жылы АҚШ азаматы болған. Сол жылы ол Теннесси штатында құлдарды бостандыққа қалай дайындау керектігін көрсету үшін утопиялық қауымдастық ретінде «Нашоба» коммунасын құрды, бірақ жоба тек бес жыл ғана созылды. 1820-ші жылдардың аяғында Райт Америкадағы алғашқы әйелдердің бірі болды, ол ерлер мен әйелдердің жиналыстары алдында саясат және әлеуметтік реформа туралы ашық сөйледі. Олардың үйі қала сәулетшісі Сэмюэл Беллдің Дунди портына жақын жердегі, жаңадан кеңейтілген Недергейттегі жаңадан салынған үйі болды. Оның әкесі бай зығыр фабрикасының иесі, Дунди сауда белгілерінің дизайнері және саяси радикал болды. Ол Адам Смитпен хат алмасып, американдық патриоттар мен француз республикашыларына, соның ішінде Гилберт дю Мотье, Маркиз де Лафайет және Томас Пейнге жандашу көрсетті. Франсис, немесе бала кезінен «Фанни» деп аталатын, отбасының үш баласының екіншісі болды. Оның ағасы Франсис кішкентай кезінде қайтыс болды, ал сіңлісі – Камила есімді. Райттың анасы да жас кезінде қайтыс болды, ал әкесі 1798 жылы Франсис екі жаста болғанда дүние салды. Бай мұрагерлікпен қолдау көрсетілген жетім Райт әпкелері Англияда анасының туыстары – Кэмпбелл отбасының мүшелерімен тәрбиеленді. Анасының әпкесі Райттің қамқоршысы болды және оған француз материалистерінің философиясына негізделген идеяларды үйретті. 1820 жылдың 5 қаңтарында Филадельфиядағы алғашқы көрсетіліміне арналған жарнамада «өткен маусымда Нью-Йоркте ерекше сәттілікпен қойылғандығы» айтылды. 1820 жылы Англияға оралғаннан кейін көп ұзамай Райт «Америкадағы қоғам мен әдеп-ғұрыптар туралы көзқарас» (1821) атты еңбегін жариялады. 1821 жылы Райт Маркиз де Лафайеттің шақыруымен Францияға барып, Парижде онымен кездесті. Жастары әртүрлі болғанымен, екеуі дос болды. Бір кезде Райт оны және оның әпкесін асырап алуға шақырады. Райттың өтініші генерал Лафайеттің отбасымен қарым-қатынасты шиеленістірді, асырап алу болмады. Райт пен генералдың достығы оның отбасымен қарым-қатынасы жақсарғаннан кейін де жалғасты. Ол сондай-ақ 1827 жылы Лафайеттің өмірбаянын жазу үшін Францияға алты айлық сапармен оралды. Джефферсоннан басқа, Лафайетт Райтты президенттер Джеймс Мэдисон мен Джон Куинси Адамсқа, сондай-ақ генерал Эндрю Джексонға таныстырды. 1825 жылдың ақпан айында Лафайетт оңтүстікке бет алғанда, Райт солтүстік-батысқа қарай Пенсильвания штатының Батлер округіндегі Джордж Рапптың утопиялық қоғамы «Гармониге» бару үшін жолға шықты. Ол сондай-ақ Индианада құрылған, «Гармони» деп аталған раппиттер колониясына да барды. Сол кезде Индиана қауымы өзгерістер кезеңінде болды. Ол жақында Уэльстің өнеркәсіпшісі және әлеуметтік реформаторы Роберт Оуэнге сатылды, ол өзінің утопиялық қауымын «Жаңа Гармония» деп атады. Райттің осы утопиялық қауымдастықтарға сапары оны Теннессиде эксперименталды қауымдастық құруға түрткі берді.
Frances Wright (September 6, 1795 – December 13, 1852), widely known as Fanny Wright, was a Scottish born lecturer, writer, freethinker, feminist, utopian socialist, abolitionist, social reformer, and Epicurean philosopher, who became a US citizen in 1825. The same year, she founded the Nashoba Commune in Tennessee as a utopian community to demonstrate how to prepare slaves for eventual emancipation, but the project lasted only five years. In the late 1820s, Wright was among the first women in America to speak publicly about politics and social reform before gatherings of both men and women. Their house was then a newly built house by the town architect, Samuel Bell on the recently widened Nethergate, close to Dundee harbour. Her father was a wealthy linen manufacturer, a designer of Dundee trade tokens, and a political radical. He corresponded with Adam Smith and was sympathetic to the American patriots and French republicans, including Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette, and Thomas Paine. Frances, or "Fanny" as she was called since childhood, was the second eldest of the family's three children. Her siblings included an older brother, who died when Frances was still young, and a sister named Camilla. Wright's mother also died young, and her father died in 1798, when Frances was about the age of two. With support from a substantial inheritance, the orphaned Wright sisters were raised in England by members of the Campbell family, who were their mother's relatives. A maternal aunt became Wright's guardian and taught her ideas founded on the philosophy of the French materialists. For its Philadelphia premiere on January 5, 1820, an advertisement noted that it was "performed in New York last season with distinguished success." Soon after her return to England in 1820, Wright published Views of Society and Manners in America (1821). In 1821, Wright traveled to France at the invitation of the Marquis de Lafayette and met with him in Paris. Despite the differences in their ages, the two became friends. At one point, Wright encouraged him to adopt her and her sister. Wright's request strained the relationship with General Lafayette's family, and no adoption occurred. Wright's friendship with the general continued after relations with his family were repaired. She also returned to Lafayette's home in France for a six month visit in 1827 to work on a biography of him. In addition to Jefferson, Lafayette also introduced Wright to Presidents James Madison and John Quincy Adams, as well as General Andrew Jackson. In February 1825, when Lafayette headed south, Wright traveled northwest to visit Harmonie, George Rapp's utopian community in Butler County, Pennsylvania. She also visited the Rappite colony established in Indiana, which was also named Harmonie. At that time, the Indiana community was in a period of transition. It had recently been sold to Welsh industrialist and social reformer Robert Owen, who renamed his utopian community New Harmony. Wright's visits to these utopian communities inspired her to form an experimental community, which she established in Tennessee.
Көзқарастар
Райт феминизмнің көптеген негізгі принциптеріне, соның ішінде әр түрлі жыныстардың білім алудағы теңдігіне сенді. Райт тууды реттеуді, тең құқықты, сексуалдық еркіндікті, үйленген әйелдердің заңдық құқықтарын, либералды ажырасу заңдарын, құлдарды азат етуді және нәсілдер аралық некелер туралы даулы идеяны жақтады. Ол Теннессидегі тәжірибелік жобасы арқылы утопиялық социалист Шарль Фурье Францияда айтқан "цивилизацияның дамуы әйелдердің дамуына байланысты" деген пікірді көрсетуге тырысты. Райттың құлдыққа қарсылығы сол дәуірдегі көптеген демократтардың, әсіресе оңтүстіктегілердің көзқарастарынан өзгеше болды. Оның жұмысшылардың мүддесі үшін атқарылған қызметі оны сол кездегі жоюшылардан да бөліп тұрды.
Ерте мансап
Райттың жазушылық мансабының басында, он сегіз жасқа толғанға дейін жазылған «Афинадағы бірнеше күн» (1822) кітабы болды, ол Эпикур философиясын қорғады. Райттың «Америкадағы қоғам мен әдет-ғұрыптар» (1821) атты еңбегі, АҚШ-қа жасаған алғашқы сапарының естеліктерінен құралды және елдің демократиялық институттарын ынталы түрде қолдады. Оуэн мен Лафайет кейіннен оның жобасының қамқоршылар кеңесіне мүше болды, бірақ Джефферсон қатысудан бас тартты. Индианадағы Нью-Хармония қауымдастығынан шабыт алып, Райт 1825 жылдың күзінде Теннессиге сапар шегіп, Мемфистен шамамен он үш шақырым қашықтықтағы Волф өзенінің жағасындағы жерді сатып алды. Ол осы шұғылалы жерде Nashoba деп аталатын қауымдастық құрды. Эмили Рональдс жобаға 300 фунт стерлинг үлестірді. Өзінің идеясының құлдықты жоюдың тиімді жолы екенін көрсету үшін Райт эксперименттік қауымда өмір сүру үшін отыздан астам құл сатып алды, олардың жартысына жуығы балалар еді. Оның жоспары құлдардың еңбек ету арқылы біртіндеп бостандыққа ие болуы болды. Райт сондай-ақ, жаңадан азат етілген құлдарды АҚШ-тан тыс жерлерге қоныстандыруды жоспарлады. Кабиналар мен шаруашылық ғимараттар салумен қатар, ол қара студенттер үшін мектеп ашуды көздеді. Дегенмен, көптеген құлдықты жоюшылар оның бұрынғы құлдарды біртіндеп азат ету және оқыту идеясын сынады. Райт қауымның тұрғындары үшін, соның ішінде ақ және қара адамдар үшін, жерді тазалау және ағаш үйлер салу жұмысына қатысты. Бірақ Nashoba бастапқыда-ақ қиындықтарға тап болды. Ол масаларға толы, безгекке бейімді жерге салынды және жақсы егін жинау мүмкін болмады. 1826 жылдың жазында Райт безгекке шалдығып, денсаулығын қалпына келтіру үшін және Франция мен Англияға сапарлар жасау үшін мүлікті тастап кетуге мәжбүр болды. Ол Nashoba-дан кеткен кезде қауымның саны азайды. Оның уақытша басшылары қара жұмысшыларға қатаң жазалау саясатын енгізе бастады. Қоғамның «еркін махаббатқа» төзімділігі де дау тудырды, бұл қауымның ақ күзетшісі Джеймс Ричардсон мен Nashoba-ға отбасын әкелген азат етілген африкалық-американдық құлдың мулат қызы Жозефина Лалоттің арасындағы нәсілдік қарым-қатынасы туралы хабарлармен байланысты болды. Райт 1828 жылы досы Фрэнсис Троллоппен бірге Nashoba-ға оралды. Ол қауымда он күн болды және оны бұзылысқа ұшыраған және қаржылық құлдыраудың алдында тұрған күйде тапты. Троллоптың аймақ туралы жарияланған сипаттамалары нашар ауа райына, пейзажтың әдемі болмауына және Nashoba-ның шалғай орналасқандығына сын тақты. 1828 жылы Nashoba тез құлдырап бара жатқанда, «Жаңа Гармония Газеті» Райттың коммунаны түсіндіруі мен қорғауы және «адам бостандығы мен теңдігі» қағидалары туралы ойларын жариялады. 1830 жылдың қаңтарында Райт кеме жалдап, қауымның отыздан астам құлын 1804 жылы тәуелсіздік алған Гаитиге алып кетті, олар бос ер және әйел ретінде өмір сүруі үшін. Сәтсіз эксперимент Райтқа шамамен 16 000 АҚШ долларына түсті. Қазіргі кезде Мемфистің маңындағы Германтаун, Теннесси, Nashoba тұрған жерде салынған.
Газет редакторы
1820-ші жылдардың соңында Нашобадағы Райттың сәтсіздігінен кейін ол Индиана штатындағы Нью-Гармони қаласына қайтып келді, онда Роберт Оуэннің оуэниттік қауымның негізін қалаушысы Роберт Оуэннің үлкен ұлы Роберт Дейл Оуэнмен бірге "The New Harmony and Nashoba Gazette" (кейін "Free Enquirer" деп аталды) газетінің редакторларының бірі болды. 1829 жылы Райт және Роберт Дейл Оуэн Нью-Йорк қаласына көшіп, "Free Enquirer" газетін редакциялау және жариялауды жалғастырды. Райт сонымен қатар "The Sentinel" (кейін "New York Sentinel" және "Working Man's Advocate" деп аталды) газетінің редакторы болды. 1833-1836 жылдары оның құлдық және басқа әлеуметтік институттар туралы лекциялары АҚШ-тың шығыс және орталық штаттарындағы ерлер мен әйелдердің үлкен және ынталы тыңдаушылар тобын қамтыды, нәтижесінде Фанни Райт қоғамдары деп аталған ұйымдар құрылды. Оның лекциялық сапарлары АҚШ-тың ірі қалаларына дейін жеткенімен, оның көзқарастарын жариялауы және 1829 және 1836 жылдардағы "Халыққа арналған лекциялар курсы" кітабындағы сөздерінің жинағына қарсылық болды. Райттың философиясы одан әрі радикалданғандықтан, ол Демократиялық партиядан шығып, 1829 жылы Нью-Йоркте құрылған Жұмысшы партиясына қосылды. Оның Жұмысшы партиясына тигізген әсері соншалықты зор болды, оның қарсыластары партияның кандидаттар тізімін "Фанни Райт билеті" деп атады. Райт пен Д'Арусмонттың қызы Франсес Сильва Фикепаль Д'Арусмонт 1832 жылдың 14 сәуірінде дүниеге келді.
Кейінгі жылдар
1835 жылы Райт күйеуімен және қызымен бірге АҚШ-қа сапар шекті, содан кейін АҚШ пен Еуропа арасында бірнеше рет сапар жасады. Райт ақырында Огайо штатының Цинциннати қаласында қоныстанды, онда 1844 жылы үй сатып алып, лекция оқушы ретіндегі мансабын қайта бастауға тырысты. Райт лекциялық сапарларын жалғастырды, бірақ оның әлеуметтік реформа мәселелеріндегі пікірлері мен көзқарастары әрқашан қолдау таппады. Ол 1848 жылы соңғы кітабын, "Англия – өркениеттің көшірмесі" деген атпен жариялады. Райт өмірінің соңғы жылдарын Цинциннатиде тыныш зейнеткерлікте өткізді, қызы Франсес Сильва Д'Арусмонтпен қарым-қатынасы үзілген күйде.
Құрмет белгілері мен ескерткіштер
Райттың есімі Лондонның Кенсал Грин зиратындағы Реформаторлар ескерткішіне жазылған. Шотландияның Данди қаласындағы 136 Nethergate мекенжайындағы туған үйінің қабырғасына мемориалдық тақта орнатылған. 1994 жылы Райт Ұлттық әйелдер даңқы залының мүшесі болды.