Кіріспе

Американдық аболиционист Теодор Дуайт Уэлд (23 қараша 1803 - 3 ақпан 1895) – американдық аболиционистік қозғалыстың 1830-1844 жылдардағы қалыптасу кезеңіндегі негізін қалаушылардың бірі, жазушы, редактор, лектор және ұйымдастырушы ретінде белгілі болды. Ол 1839 жылы жарық көрген «Американдық құлдықтың мәні: мыңдаған куәгердің куәлігі» атты авторитеттік жинақтың бір авторы ретінде танымал. Харриет Бичер Стоу «Том ағаның қабінесін» Уэлдтің мәтініне сүйене отырып жазған; соңғысы құлдыққа қарсы қозғалысқа бұрынғыдан гөрі аз әсер еткенімен, оның маңызы зор. Уэлд 1865 жылы АҚШ Конституциясына енгізілген он үшінші түзету арқылы құлдық жойылғанға дейін аболиционистік қозғалысқа адал қызмет етті. Харриет Бичер Стоудың әкесі Лайман Бичердің айтуынша, Уэлд «періштедей шешен, ал күші нұрсыңайдай» болған. Оның сөздері – «жанған логика». 1950 жылы Уэлд «көптеген американдықтарға мүлдем белгісіз» екені айтылды. Оның анасы құлдарға ие болған. 14 жасында Уэлд Коннектикут штатының Хартфорд қаласының жанындағы әкесінің жүз акр (қырық гектар) жерін басқарды, Массачусетс штатының Андовер қаласындағы Филлипс академиясында оқу үшін ақша табу мақсатында 1820 жылдан 1822 жылға дейін білім алды. Көзі нашарлағандықтан академияны тастауға мәжбүр болды. Дәрігердің кеңесімен саяхатқа шығып, үш жыл бойы АҚШ-ты аралап, жадыны дамыту әдістері бойынша лекциялар оқыды, соның ішінде Оңтүстікке де барды, онда құлдықты өз көзімен көрді. 1825 жылы Уэлд отбасымен Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Фабиус қаласына көшті. Бірақ ол студент ретінде тіркелмеген және колледждің студенттер тізімінде де жоқ. 1825 жылы ол колледжде Уильям Кирклендтің жатақханасында тұрып, сабақтарға қатысып қана қоймай, «студенттер арасында белгілі бір көшбасшы болды». Ол өзін «Гамильтон колледжінде білім алған» деп сипаттады. Алайда Гамильтон оның қолмен жұмыс істеу бағдарламасын қабылдамады. Ол екі аптадан соң жер-жерді аралап, еңбек етудің, ұстамдылықтың және моральдық жаңарудың пайдасы туралы лекциялар оқыды. «Уэлд тыңдаушыларды үш сағат бойы қызықтыратын күшке және харизмаға ие болды». Осының нәтижесінде, 1831 жылы ол Utica Elucidator журналында жарияланған Джозеф Свонның хатында айтылғандай, Oneida округінің «танымал азаматына» айналды. Джеймс Фейрчайлд, Оберлинде бірге оқыған кезінен таныс болған, Уэлдті былай сипаттады: «The Liberator» журналының редакторлық түсініктемесінде, мүмкін оның редакторы Гаррисон: «Уэлд Америка ғана емес, әлемнің де ұлы адамдарының бірі болуға тағдырланған. Оның ақылы күш-қуатқа, сұлулыққа, әсемдікке толы. [Оның жазбаларында] зиялылықтың және моральдық күштің күмәнсіз дәлелі бар». Осы кезеңдегі естеліктерінде доктор Бичер: «Уэлд гений еді. Сыныптастар оны президент деп есептеді. Ол бүкіл мекеменің басшылығын өз қолына алды. Жас жігіттердің көпшілігі оның қамқорлығында болды және оны құдай деп ойлады. Бірақ біз ешқашан дауласпадық». Оның болашақ әйелі Анжелина Гримке 1836 жылы оны алғаш көріп, екі сағат бойы «Құлдық дегеніміз не?» деген тақырыпта сөйлегенде: «Мен өмірімде адамның қадір-қасиеті мен асыл тұрқының осындай керемет бейнесін көрген емеспін» деді. Содан кейін ағайындар Уэлдті жұмысқа алу үшін әдебиет мекемелерінде қолмен жұмыс істеуді насихаттау қоғамын құрды [діни емес мектептерде], ол оны дереу өзінің «жалпы өкілі» ретінде тағайындап, фактілерді анықтау және лекция оқу сапарына жіберді. (Қоғам тек Уэлдті жұмысқа алып, оның кейбір лекцияларын өткізіп, оның есебін жариялады). Уэлд бұл тапсырманы 1832 жылы орындады. Оның 100 беттік есебі, 20 беттік хаттармен бірге, 1833 жылдың 10 қаңтарында жазылған. Онда ол былай дейді: «Мен өз фирмамның ісін жүргізу үшін жыл бойы 7364 шақырым жерді, 4230 шақырым қайықпен, 2900 шақырым атпен, 145 шақырым жаяу жүріп өттім. Мен жалпы саны екі жүз отыз алты баяндама айттым». Ол өзеннің күшті ағыны салған қайықта жайлы жақыт түскенде, қаза тапқанға аздап қалды. Дегенмен, ол ресми емес түрде басшы болғандықтан, басқарушыларға кімді жалдауға болатынын айтатын. Ол бұл билікке ие болды, өйткені оның ұсынысы бойынша Тэппанның қаржылық көмегі жалғасады немесе басқа жаққа бағытталады (кейін Оберлинге бағытталды).

Аболиционистік

Оның саяхаттарының бір бөлігі құл мемлекеттерінде өтті. Ол онда көргендері, сондай-ақ 1831 жылы Гаррисонның "The Liberator" газетінде және 1832 жылы жарық көрген "Thoughts on African Colonization" кітабында оқығандары оны құлдыққа қарсы күрестің белсенді жақтаушысына айналдырды. 1833 жылы ол Лэйндегі басқа студенттерді құлдықты бірден және толығымен жоюдың, жалғыз дұрыс шешім және Құдайдың қалауы екеніне көндіруге тырысты. Тэппандардың көмегімен ол сәттілікке жетіп, бірдендік идеясын кеңірек аудиторияға жеткізуге кірісті. 1834 жылдың ақпан айында ол 18 кеш бойы жалпыхалыққа ашық пікірсайыстар ұйымдастырылатынын, онда құлдықты жою мен отарлау мәселелері талқыланатынын жариялады. Бірақ шындығында, пікірсайыстар өтпеді, өйткені ешкім отарлауды қолдаған жоқ. Олар американдық құлдықтың қорқынышты жағдайларын көрсетумен және Американың отарлау қоғамының африкалық американдықтарды Африкаға көшіру жобасының нәтижесіздігін, сондай-ақ құлдықты жою емес, сақтау мақсатын ашып көрсетумен аяқталды. Пікірсайыстардың соңында тыңдаушылардың көпшілігі бірден құлдықты жоюды қолдады. Бұл шаралар жергілікті сипатта болды. Алайда, 1834 жылғы жазғы демалыс кезінде семинария студенттерінің бір бөлігі Цинциннатидегі 1500 еркін африкалық американдыққа сабақ беріп, оларға түрлі жолдармен көмектесе бастады, студенттер олармен еркін араласты. Цинциннатиде құлдыққа деген ықылас зор болғандықтан, оның осы әрекеттері көптеуге ұнамады. Семинарияға қарсы зорлық-зомбылық көрсету қаупі туғаннан кейін, қамқоршылар семинарияның отарлау және құлдыққа қарсы қоғамдарын таратып, тіпті тамақ ішу кезінде де құлдық туралы әңгімелесуге тыйым салды. Уэлдті семинариядан шығарып жіберуге әрекет жасалды. Бір профессор жұмыстан босатылды. Нәтижесінде, Лэйннің студенттерінің көп бөлігі, сондай-ақ оған қолдау білдірген Аса Махан да жұмыстан кетті. Кейін "Лэйн бүлікшілері" деп танылған олар жаңа Оберлин колледжіне түсті, оқуға қабылдану шарты ретінде кез келген тақырыпты талқылау құқығын (академиялық бостандық), Оберлиннің ақтармен бірдей негізде қараларды қабылдауын және қамқоршылардың профессорларды ешқандай себепсіз немесе себеппен жұмыстан босатуға құқығы болмауын талап етті. Жұмыстан босатылған профессор Оберлинге қайта қабылданды, ал Махан оның алғашқы президенті болды. Уэлд Оберлинде теология профессоры лауазымынан бас тартты, себебі ол аболиционизмді басымдық деп есептеді. Оның орнына ол Огайодағы Американдық құлдыққа қарсы қоғамның өкілі қызметін атқара бастады. "Ол өзіне тән жомарттығымен басқа мекеме ұсынған жалақының жартысына тең төлеммен осы лауазымды қабылдады".

Құлшылыққа қарсы іс-әрекет

1834 жылдан бастап Велд Америка құлдыққа қарсы қоғамының агенті болды, жақтастарды іздеп, оларды осы мақсатта жұмыс істеуге баулыды, соның нәтижесінде Джеймс Г. Бирни, Харриет Бичер Стоу және Генри Уорд Бичер құлдыққа қарсы күреске қосылды. Велд құлдыққа қарсы қозғалыстың жетекшілерінің біріне айналды, ол Таппан ағайындыларымен, Нью-Йорк филантроптары Джеймс Г. Бирни мен Гамалиел Бейлимен, сондай-ақ Гримке әпкелерімен бірлесіп жұмыс істеді. "[Нью-Йорк штатында] құлдықтан азат ету туралы халықтың хабардарлығы Теодор Велдтің 1836 жылдың ақпаннан шілде басына дейінгі қызметінің арқасында ең жоғары деңгейге жетті". 1836 жылы Велд дауысын жоғалтқаннан кейін лекция оқуын тоқтатты және Америка құлдыққа қарсы қоғамы оны кітаптары мен памфлеттерінің редакторы етіп тағайындады. 1838 жылы Велд Анджелина Гримкеге үйленді. Ол құлдықтан азат ету және әйелдер құқығын қолдаушы болды; тойда бір ақ, бір қара екі дін қызметкері болды. Ол әйеліне деген махаббаттан басқа, қандай да бір билікке немесе құқықтық өкімділікке ие болудан бас тартты. Қонақтардың арасында Гримкелер әкесінің бұрынғы екі құлы болды, ал Анджелина тарих пәнін оқытты. Велд 1895 жылдың 3 ақпанында Массачусетс штатының Хайд-парк қаласында 91 жасында дүние салды.

Мұрағаттық материалдар

Велд пен Гримке әпке-қарындастарының құжаттары Мичиган университетінің Энн-Арбор қаласындағы Клементс кітапханасында сақталады. Қосымша хаттар екі томдық «Теодор Дуайт Велдтің, Анджелина Гримке Велдтің және Сара Гримкенің 1822-1844 жылдардағы хаттары» жинағында жарияланды, оны Америка тарихи қауымдастығының / Альберт Дж. Беверидж еске алу қорының қаржысымен «Апплтон» баспасы шығарды. Бұл хаттар жарияланған кезде доктор Л.Д.Х. Велдтің қолында болды, сондай-ақ Сиракуза университетінің Смит жинағында, Бостон қалалық кітапханасының Гаррисон жинағында, Оберлин колледжінде, Огайо археологиялық және тарихи қоғамында, сонымен қатар Джеймс Гиллеспи Бирни және Велд жинақтарында, Конгресс кітапханасында сақталған.

Мұра

Тағы бір Лэйн бүлікшісі Хантингтон Лайман өзінің ұлын Теодор Велд Лайман деп атады (1840 жылы туған), Велдтің құрметіне. 2009 жылы Велд Нью-Йорк штатының Питерборо қаласындағы Ұлттық Құлдықтан Азат ету Сарайының Даңқ залына енгізілді.