Кіріспе

Американдық журналист және аболиционист (1805–1879)

Уильям Ллойд Гаррисон (1805 жылдың желтоқсаны – 1879 жылдың 24 мамыры) – американдық аболиционист, журналист және әлеуметтік реформатор. Ол ең көп таралған құлдыққа қарсы газеті "The Liberator" арқылы танымал, Гаррисон 1831 жылы газетті құрылып, АҚШ-тағы құлдық жойылғанға дейін Бостонда жариялаған. Гаррисон "мемлекеттік басқаруға қарсылық" көзқарасын ұстанып, соғыс, империализм және құлдықпен айналысқандықтан американдық үкіметтің заңдылығын мойындамады, оны сыбайлас және тирандық деп есептеді. Бастапқыда зорлық-зомбылыққа қарсы болды және жамандыққа қарсы христиандық бейбітшілікті жақтады; Америка Азамат соғысы басталғанда бұрынғы принциптерін тастап, қарулы күрес пен Линкольн әкімшілігін қолдады. Ол Америка құлдыққа қарсы қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды және АҚШ-тағы құлдарды тез арада және өтемақысыз босатуды, бірте-бірте және өтемақымен босатуға қарсы жақтады. Гаррисон "The Liberator" газетін басқаруға көмектесетін әріптеуші болды, газетке өзінің редакциялық мақалаларын жазып жатқанда, оларды қағазға түсірмей тікелей әріптеуге түсіретін. Шейіт болған Илия Лавджой сияқты, Гаррисонның басына да сыйлық қойылды; оның бейнесі өртеліп, Бостондағы кеңсесінің алдында дарға асу тіректері орнатылды. Кейін Гаррисон әйелдер құқығын қорғаушы ретінде көзге түсті, бұл аболиционист қауымдастығында жікке бөлінуге әкеп соқты. 1870 жылдары Гаррисон әйелдердің сайлау құқығы қозғалысының белді тұлғасына айналды.

Ерте өмір

Гаррисон 1805 жылғы 10 желтоқсанда Массачусетс штатының Ньюберипорт қаласында дүниеге келді. Ауру және мүгедек теңізшілерге көмек көрсету туралы заңға сәйкес, оның әкесі Абиджа Гаррисон, сауда кемелерінің ұшқышы және капитаны, американдық құжаттар алды және 1806 жылы отбасымен Ньюберипортқа көшіп келді. 1807 жылғы АҚШ-тың эмбарголық заңы Ұлыбританияға зиян келтіру мақсатымен қабылданды, бұл Американың коммерциялық теңіз тасымалының төмендеуіне әкелді. Әкесі Гаррисон жұмыссыз қалды және 1808 жылы отбасын тастап кетті. Гаррисонның анасы – Франсис Мария Ллойд, ол бойы ұзын, әдемі және мықты діни сенімді әйел болған. Ол отбасының атын сақтау үшін ұлы Уильямды ортатамысы Ллойд деп атауды бастады; ол кейіннен өзінің атын «Wm. Ллойд» деп жазды. Ол 1823 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласында қайтыс болды. Гаррисон жас кезінде үйде жасалған лимонад пен тәттілер сатты, сондай-ақ отбасын асырау үшін ағаш жеткізіп берді. 1818 жылы, 13 жасында Гаррисон Ньюберипорт Геральд газетінде композитор шәкірті болып жұмыс істей бастады. Ол көп ұзамай мақалалар жаза бастады, көбінесе Аристид деген псевдониммен. (Аристид – «Әділ» лақап атымен белгілі афиналық мемлекет қайраткері және қолбасшы.) Ол қағаз қажеттілігі болмай, өзі басып жазғанда-ақ жаза алатын. Шәкірттігі аяқталғаннан кейін Гаррисон Ньюберипорт еркін баспасөзінің жалғыз иесі, редакторы және баспашысы болды, ол Herald-те шәкірт болған досы Исаак Кнаптан құқықтарды алды. Олардың тұрақты авторы – ақын және құлдыққа қарсы күрескер Джон Гринлиф Уиттиер. Гарисон шағын қалалық газетші ретіндегі ерте жұмысында кейіннен ұлттық деңгейде танымал жазушы, спикер және газет баспагері ретінде пайдаланған дағдыларды жинады. 1828 жылы ол Бостон қаласындағы National Philanthropist журналының редакторы болып тағайындалды, бұл заңмен бекітілген тыйым салуды қолдаған алғашқы американдық журнал болды. Ол 1820 жылдары құлдыққа қарсы қозғалысқа қатысты, және уақыт өте келе Америка отарлау қоғамын да, қозғалысқа қатысқан көптеген адамдардың біртіндеп реформа жасау көзқарасын да қабылдамады. Гаррисон өзінің құлдыққа қарсы көзқарасын жариялау үшін «The Liberator» газетін құрды, ал 1832 жылы ол оның оқырмандарынан Жаңа Англия құлдыққа қарсы қоғамын ұйымдастырды. Бұл қоғам Америка құлдыққа қарсы қоғамына айналды, ол құлдықты дереу жою керек деген позицияны қабылдады.

Реформатор

25 жасында Гаррисон құлдыққа қарсы қозғалысқа қосылды, кейіннен 1826 жылы пресвитериандық пастор Джон Ранкиннің "Кұлдық туралы хаттар" кітабы оны осы мәселеге тартуға себеп болды. Біраз уақытқа ол Африканың батыс жағалауындағы (қазіргі Либерия) аймаққа бостандыққа шыққан афроамерикандықтарды "қайта орналастыруды" қолдаған Америка отарлау қоғамына қатысты. Қоғамның кейбір мүшелері құлдарға бостандық беруді жақтағанмен, басқалары көшіруді АҚШ-тағы бостандыққа шыққан афроамерикандықтардың санын азайту құралы деп есептеді. Оңтүстік штаттарының өкілдері қоғамдағы бостандыққа шыққан афроамерикандықтардың құлдық институтын сақтауға көмектесетін қауіпті азайтады деп ойлады. 1829-1830 жылдардың соңында "Гаррисон отарлаудан бас тартты, қателігі үшін көпшілік алдында кешірім сұрады, және әдеттегідей, оған адалдардың барлығын сынады". Ол антиколониалистік белсенді және аболиционист Уильям Уоткинстің оның көзқарасына әсер еткенін айтты.

Жалпыға бірдей азаттыққа жетудің даусы

1829 жылы Гаррисон Балтиморда, Мэриленд штатында жарық көрген квакер газетінің редакторы Бенджамин Ландимен бірге жазуға кірісті. Баспагер және газет редакторы ретінде тәжірибесі бар Гаррисон газеттің макетін өзгертті және өндіріс мәселелерін шешті. Бұл Ландиге құлдыққа қарсы лекциялар оқу үшін көбірек уақыт беруге мүмкіндік берді. Гаррисон бастапқыда Ландидің біртіндеп босату туралы көзқарасын ұстанып, бірақ «Генийде» жұмыс істеген кезде, құлдықты дереу және толық жою қажеттігіне көз жеткізді. Ланди мен Гаррисон пікір алмасса да, газетте бірлесіп жұмысын жалғастырды. Әрқайсысы өз редакторлық мақалаларына қол қойды. Гаррисон «Қара тізім» деген жаңа рубриканы ұсынды, онда «құлдықтың қасіреттері – адамдарды ұрлау, қамшылау, кісі өлтіру» туралы қысқа хабарламалар жарияланды. Мысалы, Гаррисон Гаррисонның туған қаласы Ньюберипорттан (Массачусетс штаты) болатын Фрэнсис Тоддтың құл саудасымен айналысқанын және оның «Фрэнсис» кемесімен Балтимордан Нью-Орлеанға құлдарды тасығандарын хабарлады. (Бұл заңмен рұқсат етілген. 1808 жылы Африкадан құл әкелуге тыйым салынғаннан кейін, Мэриленд пен Вирджинияда құлдарды көбейтіп, оңтүстікке сату кеңейді; АҚШ-тағы құлдық#Құл саудасы бөлімін қараңыз.) Тодд Мэриленд штатында Гаррисон мен Ландиге қарсы арнайы шағымданып, құлдыққа жаулы соттардан қолдау күтті. Мэриленд штаты да Гаррисонға қарсы қылмыстық іс қозғап, оны кінәлі деп танып, 50 доллар айыппұл төлеуге міндеттеді, сонымен қатар сот шығындарын да өтеуге бұйырды. (Ландиге қарсы айыптаулар алынып тасталды, өйткені ол оқиға жарияланған кезде саяхатта болған.) Гаррисон айыппұл төлеуден бас тартып, алты айға түрмеге кесілді. Құлдыққа қарсы белсенді Артур Таппан оның айыппұлын төлегеннен кейін жеті аптадан соң босатылды. Гаррисон Мэрилендтен кетуге шешім қабылдады, ол және Ланди достықпен ажырасты.

Құтқарушы

1831 жылы Гаррисон баспасөздің саяси өзгерістерді әкелу құралы екенін толық түсініп, Жаңа Англияға оралды. Ол досы Айзек Кнаппен бірлесіп, «The Liberator» атты құлдыққа қарсы апталық газетті құрды. Бірінші санында Гаррисон былай деді:

«The Liberator» газетіне төленген жазылымдар әрқашан оның таралымынан кем болды. 1834 жылы газеттің екі мың жазылушысы болды, олардың үштен екі бөлігі – афроамерикандықтар. Мейірімді жандар газетті штат заң шығарушыларына, губернаторлар резиденцияларына, Конгресске және Ақ үйге ақысыз тарату үшін төлем жасады. Гаррисон құлдықты жою үшін зорлық-зомбылықты қолдамаса да, оның қарсыластары оны қауіпті фанатик деп санады, себебі ол құл иелеріне өтемақы төлемей, дереу және толық құлдықты жоюды талап етті. «The Liberator» жарық көргеннен кейін жеті ай өткен соң Вирджинияда Нат Тернердің құл көтерілісі Оңтүстікте Гаррисонға қарсы наразылықты күшейтті. Солтүстік Каролинадағы үлкен қазылар алқасы оны өртке саларлық материалдарды таратуда айыптады, ал Джорджия заң шығарушы органы оны ұстап, сотқа жеткізу үшін 5000 доллар (1832 жылғы 5000 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) сыйақы ұсынды. Кнап 1840 жылы «The Liberator» газетінен бөлініп кетті. Кейін, 1845 жылы Гаррисон бұрынғы серігі және досы туралы некролог жариялағанда, Кнаптың «қиын жағдайлар мен бизнес басқарудағы нашарлық салдарынан, ішімдікке құмар болғанын» және осының себебінен серіктердің жолдары айырылғанын айтты. Гаррисон «The Liberator» газетінде жариялаған құлдыққа қарсы эсселер мен өлеңдердің арасында 14 жасар Анна Элизабет Дикинсонның 1856 жылғы мақаласы да болды. «The Liberator» газеті Солтүстік штаттарында бірте-бірте көптеген жақтастар жинады. Ол көптеген есептерді, хаттарды және жаңалықтарды басып шығарды немесе қайта басып шығарды, құлдыққа қарсы қозғалыс үшін ақпараттық аламат ретінде қызмет етті. 1861 жылға қарай газеттің Солтүстік Америкада, Англияда, Шотландияда және Канадада жазылушылары болды. Азамат соғысы аяқталғаннан және он үшінші түзету арқылы құлдық жойылғаннан кейін Гаррисон 1865 жылдың 29 желтоқсанында «Валедиктория» бағанасын жазып, соңғы санын (1820-шы нөмір) жариялады. Журналистикадағы ұзақ мансабы мен құлдыққа қарсы күресті талқылағаннан кейін ол былай деп жазды:

Ұйымдастыру және реакция

Гаррисон "Озаттандырушы" газетін шығарумен қатар, АҚШ-та құлдықты толық жоюды талап ететін жаңа қозғалысты ұйымдастырды. 1832 жылдың қаңтарына қарай ол Нью-Англияның құлдыққа қарсы қоғамын құру үшін жеткілікті жақтастар жинады, ал келесі жазда ондаған бөлімшелер мен бірнеше мың мүшесі болды. 1833 жылдың желтоқсанында он штаттың құлдыққа қарсы күресушілері Американың құлдыққа қарсы қоғамын (АҚҚ) құрды. Нью-Англия қоғамы 1835 жылы Массачусетс құлдыққа қарсы қоғамы ретінде қайта ұйымдастырылса да, басқа Нью-Англия штаттарындағы мемлекеттік қоғамдардың құрылуына жағдай жасады және соғысқа дейінгі кезеңде құлдыққа қарсы күрестің орталығы болып қала берді. Көптеген бөлімшелер Гаррисонның құлдыққа қарсы қозғалысқа белсенді қатысуға шақыруына жауап ретінде әйелдер құрды. Олардың ең ірісі – Бостон әйелдерінің құлдыққа қарсы қоғамы, ол "Озаттандырушы" газетін қолдау үшін қаражат жинады, құлдыққа қарсы үнқатысулар жариялады және құлдыққа қарсы петициялар жинады. Американың құлдыққа қарсы қоғамының мақсаты – барлық американдықтарды "Құл ұстау – Құдай алдындағы қорқынышты қылмыс" және "барлық тараптардың міндеті, қауіпсіздігі және ең жақсы мүдделері оны дереу тоқтатуды, елден кетусіз талап етеді" деген философияға көндіру болды. Сонымен қатар, 1834 жылдың 4 қыркүйегінде Гаррисон зейнеткерлікке шыққан құлдыққа қарсы саудагердің қызы Хелен Элиза Бенсонға (1811–1876) үйленді. Олардың бес ұлы мен екі қызы болды, олардың біреуі ұл, екіншісі қыз бала кезінде қайтыс болды. Құлдыққа қарсы ұйымдардың және олардың қызметінің тудырған қаупі оңтүстік және солтүстік штаттардағы құл иелерінен зорлық-зомбылыққа ұшырады. Мобтар құлдыққа қарсы жиналыстарды таратып, лекторыларға шабуыл жасады, құлдыққа қарсы кеңселерді тонады, құлдыққа қарсы үнқатысуларды тасымалдаған пошта қаптарын өртеді және құлдыққа қарсы баспа машиналарын жойды. Оңтүстік штаттарында Гаррисонды "тірі немесе өлі" ұстағандарға жомарт сыйлықтар ұсырылды. 1835 жылдың 21 қазанында, Бостон коммерциялық газетінде сипатталғандай, "бір жарым мыңнан екі мыңға дейін өте құрметті мырзалар" жиналысы Бостонның құлдыққа қарсы кеңселері орналасқан ғимаратты қоршады, онда Гаррисон отты британдық құлдыққа қарсы күресуші Джордж Томпсон олармен келісімін орындай алмағаннан кейін Бостон әйелдерінің құлдыққа қарсы қоғамының жиналысына сөз сөйлеуге келіскен еді. Қала әкімі Теодор Лайман әйелдерді ғимараттан кетуге көндірді, бірақ Томпсонның ішінде болмағанын білгеннен кейін, олар Гаррисонды шақыра бастады. Лайман құлдықтан босатуға қарсы болды, бірақ қантөгіске жол бергісі келмеді және Гаррисонның артқы терезеден қашуын ұсынды, ал Лайман көпшілікке Гаррисонның кеткенін айтты. Көпшілік Гаррисонды көріп, тұтқындады, беліне арқан байлап, оны Бостон орталығына қарай көшелер арқылы сүйреп, оны қаралау және қауырсынмен жабуға шақырды. Қала әкімі араласып, Гаррисонды қорғау үшін Леверет көшесіндегі түрмеге алып барды. Оның үйінің алдына дарға асу үшін бағана орнатылып, оның бейнесі өртелді.

Әйелдер мәселесі мен бөліну

Гаррисонның құлдыққа қарсы әйелдердің жаппай өтініш жасауына шақыруы әйелдердің саяси дауыс беруге құқығы туралы дау тудырды. 1837 жылы жеті штаттың құлдыққа қарсы күресші әйелдері Нью-Йоркте жиналып, өтініш беру күш-жігерлерін кеңейтіп, қоғамдық істерге қатысуға тыйым салған әлеуметтік нормаларды жоққа шығарды. Сол жазда, Анжелина Гримке мен Сара Гримке қарындастары, олардың көпшілік алдында сөйлеуі дау тудырғандықтан, әйелдер құқықтары туралы трактаттар жазды: Анжелинаның «Кэтрин Э. Бичерге хаттары» және Сараның «Жыныстардың теңдігі және әйелдің жағдайы туралы хаттары». Гаррисон оларды алдымен «Азат етушіде», содан кейін кітап түрінде жариялады. «Әйел мәселесі» бойынша шегінуге шақыруларға мойын бұрудың орнына, Гаррисон 1837 жылдың желтоқсанында «Азат етуші» әйелдердің құқықтарын «барынша қолдайтынын» жариялады. Массачусетс құлдыққа қарсы қоғамы әйелдерді басшылық лауазымдарға тағайындады және Әбби Келлиді бірнеше әйел агенттердің біріншісі ретінде жұмысқа алды. 1840 жылы Гаррисонның құлдыққа қарсы қозғалыста әйелдер құқықтарын ілгерілетуі кейбір құлдықтан азат етушілерді, соның ішінде Нью-Йорк ағайындары Артур Таппан мен Льюис Таппанды ААС-тан шығып, әйелдерді қабылдамайтын Америка және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамды құруға итермеледі. Сол жылдың маусым айында Лондонда өткен Дүниежүзілік құлдыққа қарсы конвенция Американың әйел делегаттарын қабылдаудан бас тартқанда, Гаррисон, Чарльз Ленокс Ремонд, Натаниел П. Роджерс және Уильям Адамс делегат ретінде орын алудан бас тартты және әйелдерге көрермендер галереясында қосылды. Бұл дау әйелдер құқықтары мәселесін Англияға ғана емес, болашақ әйелдер құқықтарының көшбасшысы Элизабет Кэди Стэнтонға да таныстырды, ол күйеуі Генри Б. Стэнтонмен бірге конвенцияға көрермен ретінде қатысты. Генри Стэнтон Таппанның ААС басшылығын Гаррисоннан тартып алуға жасаған сәтсіз әрекетіне қатысқанмен, ол Гаррисонның ықпалына наразы болған аболиционистердің басқа тобының мүшесі болды, Гаррисонның АҚШ Конституциясы құлдықты қолдайтын құжат болғандықтан, аболиционистер саясатқа және үкіметке қатыспауы керек деген талабымен келіспеді. Аболиционистердің саны артып, соның ішінде Стэнтон, Геррит Смит, Чарльз Тернер Торри және Амос А. Фелпс құлдыққа қарсы саяси партия құруды және құлдыққа саяси шешім іздеуді қалады. Олар 1840 жылы ААС-тан шығып, «Еркіндік партиясын» құрып, Джеймс Г. Бирниді президенттікке ұсынды. 1840 жылдың соңында Гаррисон үшінші жаңа ұйымның құрылуын жариялады – «Жақсартудың жалпы достары», демеушілер мен негіздейтін мүшелерінің арасында танымал реформаторлар Мария Чапман, Эбби Келли Фостер, Оливер Джонсон және Амос Бронсон Алкотт (Луиза Мей Алкотттің әкесі) болды. Еркіндік партиясының кейбір мүшелері әйелдер құқықтарын, соның ішінде әйелдердің сайлау құқығын қолдаса да, Гаррисонның «Азат етушісі» 1840 жылдары әйелдер құқықтарын қорғаудың жетекші жақтаушысы болып қала берді, мақалалар, сөздер, заңдық есептер және осы тақырыпқа қатысты басқа да жаңалықтарды жариялады. 1849 жылдың ақпанында Гаррисонның есімі Массачусетс заң шығарушы органына жіберілген әйелдердің сайлау құқығы туралы өтінішхаттың басында тұрды, бұл американдық заң шығарушы органға жіберілген алғашқы өтінішхат болды, және ол Люси Стоун мен Венделл Филлипс ұйымдастырған жыл сайынғы сайлау құқығы туралы өтінішхат кампанияларын қолдады. Гаррисон 1850 жылдың 30 мамырында өткен алғашқы Ұлттық әйелдер құқығы конвенциясын шақыруға қатысты, ол сол жиынға арналған сөзінде жаңа қозғалыстың әйелдерге дауыс беру құқығын қамтамасыз етуді басты мақсаты ретінде белгілеуі керек екенін айтты. Келесі қазанда Вурчестерде өткен ұлттық конвенцияда Гаррисон Ұлттық әйелдер құқығы жөніндегі орталық комитетке тағайындалды, ол конвенциялар қабылдаған бағдарламаларды жүзеге асыру, қаражат жинау, басылымдарды шығару және жыл сайынғы конвенцияларды ұйымдастырумен айналысқан қозғалыстың атқару комитеті ретінде жұмыс істеді.

Дау

1849 жылы Гаррисон Бостонның сол кездегі ең танымал сот процестерінің біріне қатысты. Қара теңізші Вашингтон Гуд, басқа қара теңізші Томас Хардингті өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді. "The Liberator" басылымында Гаррисон сот шешімінің "өте әлсіз дәлелдерге" негізделгенін айтты және Гудты атқа жазалау туралы үкіметтің шешімін нәсілдік дискриминацияға байланысты деп қорқыныш білдірді. Бостонда 1836 жылдан бері басқа барлық өлім жазалары жеңілдетілгендіктен, Гаррисон Гудтың Бостонда капиталдық қылмыс үшін атқа жазаланған соңғы адам болатынына сендіріп, "Массачусетс аспанға тігілген соңғы адам – түсті адам болмасын!" деп жазды. Гаррисон мен сол кездегі көптеген белгілі тұлғалардың күш-жігеріне қарамастан, Гуд 1849 жылдың 25 мамырында асылды. Гаррисон құлдыққа қарсы ең сөзді және радикалды оппозицияның бірі ретінде танылды. Оның азат етуге қатысты көзқарасы "әдепті ықпал ету", зорлық-зомбылықсыздық және пассивті қарсылыққа баса назар аударды. Сол кездегі басқа да құлдыққа қарсы күресушілер бірте-бірте азат етуді жақтағанмен, Гаррисон "барлық құлдардың дереу және толық азаттығын" талап етті. 1854 жылдың 4 шілдесінде ол Конституцияның бір данасын жазды, оны "Өліммен жасалған келісім, тозақпен жасалған келісім" деп айыптап, Конституцияға құлдықты енгізген келісімге сілтеме жасады. 1855 жылы оның Фредерик Дугласпен сегіз жылдық одағы, Дугластың классикалық либералдық құқық теориясы мен құлдыққа қарсы күресуші Лайсандер Спунердің пікіріне (саяси құлдыққа қарсы күресушілер арасында басым) Конституцияны құлдыққа қарсы деп түсіндіргеннен кейін бұзылды. Джон Браунның Харперс-Ферриге шабуылы, одан кейін Браунның соты мен өлімі "The Liberator" басылымында жақсы бақыланды. Гаррисон Браунның сотта айтқан соңғы сөзін парақша түрінде басып, "The Liberator" кеңсесінде қолжетімді етті. Гаррисонның құлдыққа қарсы пікірлері оны көп рет қауіпке ұшыратты. Балтимордағы түрмеге қамаудан және Джорджия штаты оның басына бәліс тағайындағаннан басқа, ол қорлау мен жиі өлім жазалау қаупіне тап болды. Азамат соғысының алдында Бруклиндегі Универсалист шіркеуінде айтылған уағызда "Гаррисон мен оның ізбасарларының қанқұмарлық көзқарастары" айыпталды және Оңтүстіктің ашулануын түсіндірді, себебі олар Гаррисон сатқындарының ақылсыз және қанды сөздерін Солтүстіктің адал пікірлері деп қабылдады.

Жоюдан кейін

АҚШ құлдықты жойғаннан кейін, 1865 жылдың мамыр айында Гаррисон Америкалық құлдыққа қарсы қоғамның президенті қызметінен кететінін жариялады және құлдыққа қарсы күресте жеңіске жеткенін, сондай-ақ қоғамды таратуға қатысты резолюция ұсынды. Алайда, бұл шешім оның көп жылдық досы Венделл Филлипстің бастауымен қызу пікірталас тудырды. Филлипс оңтүстіктегі афроамерикандықтар толыққанды саяси және азаматтық теңдікке қол жеткізгенге дейін Америкалық құлдыққа қарсы қоғамның миссиясы толыққанды орындалмағанын мәлімдеді. Гаррисон толық азаматтық теңдік маңызды болғанымен, Америкалық құлдыққа қарсы қоғамның ерекше міндеті орындалғанын, ал жаңа міндеттерді жаңа ұйымдар мен жаңа басшылық жақсырақ атқара алатынын айтты. Бірақ, оның көп жылдық одақтастарының арасындағы терең даудың салдарынан, ол резолюцияны қабылдау үшін қажетті қолдауды жиная алмады және ол 118–48 есебімен жеңіліске ұшырады. "Құдайға шүкір, аболиционист ретіндегі қызметі аяқталды" деп мәлімдеген Гаррисон президенттік лауазымынан кетіп, оны жалғастыру туралы ұсыныстан бас тартты. Бостонға оралғаннан кейін, ол Америкалық құлдыққа қарсы қоғамнан толықтай қол үзді және 1865 жылдың соңында "Азат етуші" басылымын тоқтатты. Венделл Филлипс басқарған Америкалық құлдыққа қарсы қоғам АҚШ Конституциясына он бесінші түзету енгізілгенге дейін, афроамерикандық ерлерге дауыс беру құқығы берілгенге дейін тағы бес жыл бойы жұмыс істеді. (Генри Майердің сөзіне сәйкес, Гаррисон бас тартудан ренжіді және көп жыл бойы ашулы болды; "оқиғалар тізбегі қайталаған сайын, ол әрқашан біреуге келесі [Америкалық құлдыққа қарсы қоғам] отырысына бармайтынын айтатын" [594].) Америкалық құлдыққа қарсы қоғамнан қол үзгеннен және "Азат етуші" журналын жапқаннан кейін Гаррисон қоғамдық реформалық қозғалыстарға қатысуын жалғастырды. Ол афроамерикандықтардың азаматтық құқықтары мен әйелдер құқықтарын, әсіресе сайлау құқығын қолдады. Ол "The Independent" және "The Boston Journal" газеттеріне қайта құру және азаматтық құқықтар туралы мақалалар жазды. 1870 жылы ол Мэри Ливермор, Томас Уэнтворт Хиггинсон, Люси Стоун және Генри Блэкуэллмен бірге әйелдердің сайлау құқығы туралы газеттің қосымша редакторы болды. Ол Америкалық әйелдердің сайлау құқығы қауымдастығының (AWSA) және Массачусетс әйелдердің сайлау құқығы қауымдастығының президенті болды. Ол 1870 жылдарда Жаңа Англиядағы әйелдердің сайлау құқығын қолдау науқандарының маңызды тұлғасы болды. 1873 жылы ол Фредерик Дуглас пен Венделл Филлипспен ұзақ жылдардан кейін араалымдарын жаңартты және олармен Эбби Келли Фостер мен Люси Стоун ұйымдастырған Бостон шай партиясының жүз жылдығына арналған AWSA митингісінде платформада жылы жағдайда кездесті. Чарльз Самнер 1874 жылы қайтыс болғанда, кейбір республикашылар Гаррисонды Сенаттағы орынға үміткер ретінде қарастырды; Гаррисон лауазымды қабылдауға қарсы моральдық ұстанымын білдіргендіктен бас тартты.

Еврейлерге қарсылық

Гаррисон ежелгі яһудилерді "аяқтары жамандыққа басатын" өзгелерден оқшауланған халық деп атады және яһуди диаспорасы олардың "өзімшілдігі мен өзіне разы болуының" салдары болды деп санды. Америкалық еврей шериф және жазушы Мордекай Мануэль Ноа құлдықты қорғағанда, Гаррисон Ноаға "адалдықтан безген яһуди" және "Мәсіх пен бостандықтың жауы" деп шабуыл жасады. Басқа кездерде Гаррисон Ноаны "Шейлок" деп, сондай-ақ "Исаны айқышқа міхтегендердің тікелей ұрпағы" деп сипаттады.

Кейінгі өмір және өлім

Гаррисон көбірек уақытын үйде отбасымен өткізді. Ол апта сайын балаларына хат жазып, денсаулығы нашарлаған әйелі Хеленге күтім жасады. 1863 жылдың 30 желтоқсанында ол жеңіл инсульт алғаннан кейін көбінесе үйде болуға мәжбүр болды. Хелен 1876 жылдың 25 қаңтарында суық тиіп, пневмониядан қайтыс болды. Гаррисонның үйінде қаралы жиын өтті. Гаррисон қайғыға батып, қызба мен қабынудан шарлап, өз бөлмесіне қамалды, ол рәсімге қатыса алмады. Венделл Филлипс аза тұтқан сөз сөйледі, ал Гаррисонның көптеген ескі жолдастары оған жеке көңіл айту үшін жоғары қабатқа келді. Әйелінің қазасынан кейін Гаррисон баяу қалпына келді және Хеленмен байланыс орнату үмітімен спиритуалистік үйірмелерге қатыса бастады. Гаррисон 1877 жылы соңғы рет Англияға сапар шекті, онда ол Джордж Томпсонмен және британдық құлдыққа қарсы қозғалыстың көп жылдық достарымен кездесті. Бүйрек ауруынан зардап шеккен Гаррисон 1879 жылдың сәуірінде денсаулығы нашарлап, қызы Фаннидің отбасымен бірге Нью-Йоркке көшті. Мамыр айының соңында оның жағдайы нашарлап, аман қалған бес баласы оның қасына асықты. Фанни оған ән айтуды ұсынды. Ол ән айта алмаса да, балалары сүйікті әндерін орындады, ал ол қолдарын және аяқтарын соғып ырғақ берді. 1879 жылдың 24 мамырында Гаррисон есінен танып, түнгі жарыққа дейін қайтыс болды. Гаррисон 1879 жылдың 28 мамырында Бостонның Ямайка Плейн ауданындағы Форест Хиллз зиратына жерленді. Еске алу рәсімінде Теодор Дуайт Велд пен Венделл Филлипс аза тұтқан сөздер айтты. Сегіз досы, ақ және қара нәсілділер, оның табытын көтеріп жүрді. Бостон қаласының барлық жерінде тулар жартылай төмен түсірілді. Фредерик Дуглас, сол кезде АҚШ маршалы қызметін атқарып жүрген, Вашингтондағы шіркеуде өткен еске алу рәсімінде Гаррисонды еске алып былай деді: "Осы адамның даңқы – ол шындықтың қасында жалғыз тұрып, тыныш күтуі еді". Гаррисонның ұлы Уильям Ллойд Гаррисон кіші (1838–1909) бірыңғай салық, еркін сауда, әйелдердің сайлау құқығы және қытайлықтарды алып тастау туралы заңды жоюдың белсенді жақтаушысы болды. Оның үшінші ұлы Венделл Филлипс Гаррисон (1840–1907) 1865 жылдан 1906 жылға дейін «The Nation» журналының әдеби редакторы болды. Оның тағы екі ұлы (Джордж Томпсон Гаррисон және Фрэнсис Джексон Гаррисон, оның өмірбаянын жазған және құлдыққа қарсы белсенді Фрэнсис Джексонның құрметіне аталған) және Хелен Фрэнсис Гаррисон (Генри Виллардқа үйленген) қызы сақталды. Фаннидің ұлы Освальд Гаррисон Виллард танымал журналист, NAACP-тің негізін қалаушы мүшесі болды және құлдыққа қарсы белсенді Джон Браунның маңызды өмірбаянын жазды.

Мұра

Лев Толстой Гаррисонның және оның замандасы Адин Баллоудың еңбектерінен күшті әсер алды, себебі олардың христиандық анархизм туралы жазғандары Толстойдың қалыптасып келе жатқан діни-саяси идеологиясына сай келді. Толстой 1904 жылы Гаррисонның қысқаша өмірбаянын жариялағаннан бөлек, "Құдайдың Патшалығы сенің ішінде" сияқты ғылыми-публицистикалық шығармаларында Гаррисон мен оның еңбектерін жиі сілтеме жасайды. 2018 жылы жарық көрген басылымда американдық философ және анархист Криспин Сартуэлл Гаррисонның және Баллоу сияқты оның басқа да христиандық анархист замандастарының еңбектері Махатма Ганди мен Мартин Лютер Кингке де тікелей әсер еткенін айтты.

Ескерткіштер

Бостон Гаррисонға арналған ескерткішті Коммунестл даңғылында орнатты. 2005 жылы Гаррисон Нью-Йорктің Питерборо қаласындағы Ұлттық Құлдықтан Азат ету Құрметтілер залына енгізілді. 2005 жылдың желтоқсан айында Гаррисонның 200 жылдығына орай, оның ұрпақтары Бостонда шамамен бір ғасырдан бергі алғашқы отбасылық кездесуді өткізді. Олар әулеттерінің ең танымал өкілінің мұрасы мен ықпалы туралы талқылады. Ньюберипорт пен Эймсбери (Массачусетс) арасындағы Джон Гринлиф Уиттиер көпірі мен 95-ші тас жолының бойындағы бірлесіп пайдалануға арналған жол Гаррисонның құрметіне аталды. Жаңа көпір салынғаннан кейін 2018 жылы 3,2 километрлік жол ашылды.