Кіріспе

Марокконың орталық бөлігіндегі таулар жотасы – Жоғары Атлас, сондай-ақ Ұлы Атлас деп аталады, Марокконың орталық бөлігіндегі таулар жотасы, Солтүстік Африка, Атлас тауларының ең биік бөлігі. Жоғары Атлас батыста Атлант мұхитынан басталып, Марокко мен Алжир шекарасына дейін шығысқа қарай созылады. Атлант мұхиты мен оңтүстік-батыста тау жотасы тік түбіне дейін төмендеп, жағалауға және Анти-Атлас жотасына қарай әсерлі өткел жасайды. Солтүстікке қарай, Маракеш бағытында таулар тізбегі бұрынғыдай тік емес. Бұл тау жиегіне Жбел Түпкүл тауы кіреді, ол Жоғары Атластағы ең биік нүкте болып табылады және Түпкүл ұлттық саябағында орналасқан. Жоғары Атлас Мароккодағы ауа райы жүйесіне кедергі келтіретін таулардың шығыстан батысқа дейінгі тізбегі болып табылады, Сахараны солтүстік және батыстағы Жерорта теңізі және континенттік аймақтардан бөліп тұрады. Массивтің биік жерлерінде қар үнемі жауады, бұл қысқы спорт түрлеріне мүмкіндік береді. Жоғары Атласта қар көктемнің соңына дейін, көбінесе тау жотасының солтүстік беткейінде сақталады. Батыс Жоғары Атласта Марокконың үш негізгі шаңғы курортының бірі – Укаймеден орналасқан. Жоғары Атлас көптеген өзен жүйелері үшін алаптарды құрайды. Жыл бойы ағатын өзендердің көпшілігі солтүстікке қарай ағып, ондағы елді мекендердің негізін қалайды. Көптеген вадилер мен маусымдық өзендер оңтүстікке қарайғы шөлдерге және таулардың шығысына қарайғы жазықтарға құяды. Жоғары Атлас тауларында берберлер тұрады, олар аңғарларда егіншілік және мал шаруашылығымен айналысады. Жоғары Атлас тауларының далалық аймағында жауын-шашын аз болғандықтан, жергілікті тұрғындар жауын-шашынның аздығы мен топырақтың нашарлығын басқару үшін тапқыр әдіс ойлап тапқан. Олар құрғақ жерлерді жергілікті атауымен Агдал (бербер тілінде «бақ») деп аталатын құнарлы аңғарларға айналдырады. Бұл техника көптеген батыс ауыл шаруашылығы мамандарын қызықтырды, олар осы шаруашылық жүйесінің жоғары тиімділігіне таң қалды. Көптеген ғалымдар, әсіресе француз ғалымдары, жыл сайын экспедициялар жасап, осы қоғам мен олардың өмір салтын зерттейді.

Батыс жоғарғы атлас

Батысында тау жотасының ең көне бөлігі жатыр. Оның ең биік нүктесі – Жбел Тубкал, ол Маракеш қаласынан көрінеді. Жбел Тубкал 1942 жылы құрылған Тубкал ұлттық саябағында орналасқан. Бұл массив юра және бор кезеңдерінің геологиялық құрылымдарынан тұрады, олар терең эрозиямен ойылып жасалған аңғарлармен тілінген. Бұл аймақтың бір бөлігі – Үрика аңғары, ол Жоғарғы Атласта сирек кездесетін барбар макакасы, Макака сильванның табылған жалғыз орны; алайда, бұл приматтар Орта Атлас және Риф тауларының, сондай-ақ Алжирдің кейбір аймақтарында да кездеседі. Үрика аңғары сонымен қатар XIX ғасырдың басында түрлі-түрлі флораның тіркелген жері болып табылады.

Орталық биік атлас

Азилалдан Уарзазатеге дейін созылатын, кестелі аймақтармен морфологиялық тұрғыдан ерекшеленетін қатты борлы масса. Бұл жердегі ландшафт АҚШ-тың Колорадо штатына ұқсас: биік платолар, шатқалдар, тік жарлы каньондар және эрозиядан бөлініп қалған шыңдар бар. Бұл аймақтағы бірнеше шыңдардың биіктігі артық, ал Джбел Мгун (4068 м) – Биік Атлас тауларының осы бөлігіндегі ең биік нүкте. Аймақ берберлермен қоныстанған.

Шығыс Жоғарғы Атлас

Жоғары Атластың шығыс бөлігі биік платолардан тұрады, олар Молуя өзенінің бастауын құрайды. Бұл аймақ Хенифра қаласынан басталады. Осы тау тізбегінің бөлігіне Тамелеттің массивті денесі кіреді, оның солтүстік жиегінде оның ең биік шыңдары орналасқан, мысалы, Джбел Аячи. Таулар шығысқа қарай төмендейді, онда олар Сахара алды аймағымен қосылады. Бұл массив 180 миллион жыл бұрын Мароккода өмір сүрген "Атлазавр" деп аталатын динозаврдың сүйектері табылғаннан кейін әлемдік деңгейде танымал палеонтологиялық орынға айналды. Бұл динозаврды табылған жері – Тазуда ауылының атымен Тазудазавр деп те атайды. Шамамен ұзындығы бар бұл жаратылыс Америкада табылған сауроподтардың арғы тегі деп саналады. 140 миллион жыл бұрын Африка және Америка континенттері біріккен болатын.

Геология

Атлас таулары Африка және Еуразия пластиналарының кенозойлық конвергенциясы кезінде Триас кезеңінің соңынан Орта юра дәуірінің рифті алабының тектоникалық инверсиясы нәтижесінде пайда болған ENE-WSW бағытындағы ішконтиненттік белдеуді анықтайды. Марокко Атласы ENE-WSW бағытындағы Жоғарғы Атлас және NE-SW бағытындағы Орта Атлас арқылы қалыптасады. Біріншісі Батыс, Орталық және Шығыс Жоғарғы Атлас деп аталатын үш сегментке бөлінеді. Триас кезеңінің қызыл түсті шөгінділері жиналғаннан кейін, ерте және орта юра кезеңдерінде теңіздік жағдайлар басым болды, нәтижесінде карбонатты және аралас шөгінді жүйелері қалыптасты. Юра Атлас алабы шығысқа қарай (Батыс Тетис аймағына) ашық болды, ал палеозойлық шығу аймақтары батысқа және оңтүстікке қарай орналасқан. Лиас шөгінді жүйелері кеңінен тараған перитидальді, аяз су карбонатты платформалардан (Геттангтың төменгі Синемуриан қабаты) дамыды, олар бассейн шетіне қарай бірте-бірте шегінді, депоорталықтардың (Синемуриан) жанындағы локальді платформалардың дамуына дейін. Плиенсбах кезеңінде қалыпты жарылыстар мен блоктардың еңкейісі айтарлықтай артты, нәтижесінде бассейн солтүстік-оңтүстік бағытында бөлінді. Плиенсбах карбонатты платформалары басымдылықпен шеткі бассейнде және синседименттік құрылымдық биіктіктерде дамыды, теңіз шөгінділеріндегі жайна судан бассейнге қарай кенеттен өтетін фациялардың пайда болуына жағдай жасады. 2023 жылы Жоғарғы Атлас тауларының Байок кезеңіне жататын шөгінділерінен гибодонтиформды Строфодустың қазбасы табылды. Бұл, табылған кездегі Гондванадағы осы туыстың ең көне үлгісі болды. Жаңа түрге оның голотипі табылған тау тізбегінің құрметіне Strophodus atlasensis деп ат қойылды. Шамамен ортасында Амесфрань тау қабырғасы құрғақ өзен арнасынан 503 метрге (1650 фут) көтеріледі. Құрылым эрозия нәтижесінде пайда болған көлденең жоталармен өрнектелген дөңгелек бағаналардан тұрады, саяхатшылар оны готикалық соборға ұқсас болғандықтан "Кафедраль" деп атады. Маракешке баратын жолда орналасқан Телуэт қамалы тау шыңдарының арасында жатыр. Дадес пен Тодраның каньондары мен шатқалдары да қызығушылық тудыратын орындар.