Кіріспе
Қазіргі Тунис Республикасы, әл-Жумхурийя әт-Тунисия, Солтүк Африкада орналасқан. Географиялық тұрғыдан алғанда, шығысында Ливия, батысында Алжир және солтүстігінде Жерорта теңізі жатыр. Тунис – елдің астанасы және ең ірі қаласы (халық саны 800 000-нан асады); ол ежелгі Карфаген қаласының орнына жақын орналасқан. Тарих бойында Тунис жерінің физикалық ерекшеліктері мен ортасы тұрақты болды, бірақ ежелгі заманда солтүстікте тығыз орман өскен, ал тарихқа дейінгі кезеңде Сахара оңтүстікте шөл емес еді. Солтүстіктегі ауа райы қоңышпенді, Жерорта теңізі климатына ие, жазда ыстық және құрғақ, қыста жұмсақ жаңбыр жауады, жері орманды және құнарлы. Меджерда өзенінің аңғары (Уади Маджарда, Тунистің солтүстік-шығысында) қазіргі уақытта құнды егістік жер болып табылады. Шығыс жағалауындағы орталық жазықтарда ауа райы қоңышпенді, жауын-шашын аз, бірақ ауыр шық түрінде айтарлықтай ылғал түседі; бұл жағалаулар қазіргі уақытта жеміс бақтары мен мал жаюға пайдаланылады. Алжирдің таулы шекарасына жақын жерде, 1544 метр биіктіктегі елдегі ең биік нүкте – Жэбель-эш-Шамби орналасқан. Оңтүстікке қарай, шығыстан батысқа қарай тұзды көлдер белдеуі созылып жатыр. Одан әрі оңтүстікте Сахара шөлі, оның ішінде Гранд Эрг Ориенталдың құмды төбелері жатыр.
The present day Republic of Tunisia, al Jumhuriyyah at Tunisiyyah, is situated in Northern Africa. Geographically situated between Libya to the east, Algeria to the west and the Mediterranean Sea to the north. Tunis is the capital and the largest city (population over 800,000); it is near the ancient site of the city of Carthage. Throughout its recorded history, the physical features and environment of the land of Tunisia have remained fairly constant, although during ancient times more abundant forests grew in the north, and earlier in prehistory the Sahara to the south was not an arid desert. The weather is temperate in the north, which enjoys a Mediterranean climate with mild rainy winters and hot dry summers, the terrain being wooded and fertile. The Medjerda river valley (Wadi Majardah, northeast of Tunis) is currently valuable farmland. Along the eastern coast the central plains enjoy a moderate climate with less rainfall but significant precipitation in the form of heavy dews; these coastlands are currently used for orchards and grazing. Near the mountainous Algerian border rises Jebel ech Chambi, the highest point in the country at 1544 meters. In the near south, a belt of salt lakes running east–west cuts across the country. Further south lies the Sahara desert, including the sand dunes of the Grand Erg Oriental.
Алғашқы халықтар
Келибия маңында табылған Орта Тас дәуірінен (шамамен 200 000 жыл бұрын) қалған тас құралдары – аймақтағы адам қызметінің ең ерте дәлелі. Тас жарақтары, құралдар және Капсия мәдениетіне (Тунис жеріндегі Гафса қаласының атымен аталған) тән кішкентай мүсіндер табылды, ол шамамен б.з.д. 10 000 – 6 000 жылдар аралығында (Мезолит кезеңі) өркендеген. Маусымдық көшіп-қону жолдары олардың ежелгі сапарларын көрсетеді. Сахарадағы тас өнерінде жазулар мен суреттер, сондай-ақ жануарлар мен адамдардың бейнелері бейнеленген. Бұл сыртқы өнер туындыларын мерзімдеу қиын және толыққанды нәтиже берген жоқ. Мысырдың ықпалы болмауы мүмкін деп есептеледі. Суреттелген жануарлардың арасында мүйізді ірі бұқалар (жойылған bubalus antiquus), пілдер, есек, жас бұқалар, қошқарлар, ірі қара мал, үш баласы бар арыстан мен арыстандайлар, барыс немесе гепардтар, шошқалар, шақалдар, қарақұйрықтар, жирафтар, бегемот, аң аулайтын ит және әртүрлі антилопалар бар. Адам аңшылары жануарлардың бетперделерін киіп, қаруларын алып жүреді. Малшылар әсем әшекейлермен безендірілген бас киімдермен бейнеленген, ал кейбір адамдар би билеп жатыр, ал басқалары көліктер айдап немесе түйелерге мініп жүргендей көрінеді. Бес мың жыл бұрын Солтүстік-Батыс Африкадағы Магрибтегі отырықшы протоберберлер арасында неолиттік мәдениет қалыптасты, ол егіншілік пен мал өсірумен, сондай-ақ қыш ыдыстар жасаумен және ұсақ кескінделген тас жебе ұштарын жасаумен сипатталады. Олар өз егістіктерінде бидай, арпа, бұршақ және нут өсіріп, күнделікті қыш тостағандар мен табақтар, кеселер, табақтар және үлкен ыдыстарды пайдаланды. Бұл ыдыстар үйлерінің қабырғаларына ілініп сақталған. Археологиялық мәліметтерге сүйенсек, бұл протоберберлер «экономикасында мал шаруашылығының үлкен үлесі бар және әсем зираттары бар» шаруалар болған, Финикиялықтар Карфагенді құрғанға дейін мың жылдан астам уақыт бұрын. Оңтүстіктегі көшпелі малшылардың арасында жеке байлық қой, ешкі және ірі қара малдың санымен өлшенген. Түрлі түсті жолақтарда тоқылған матаның үлгілері табылды, бұл олардың мата тоқуды үйренгенін көрсетеді. Ежелгі берберлердің діні жазбада қалмаған және археологиялық мәліметтерге сүйене отырып, жерлеу рәсімдерін ғана қалпына келтіруге болады. Жерлеу орындары діни сенімдердің ертедегі көрінісін көрсетеді; итальяндық ғалым Джакомо Капуто мәліметінше, Феццанда ғана шамамен алпыс мың қабір бар. Берберлердің діни сенімдері туралы көптеген ақпараттар кейінгі, классикалық дәуірлерден келген. Ливиялықтар құдайлық күштің табиғатта көрінетініне сенді, мысалы, су қоймаларында немесе ғибадат етілетін тастарда тұра алады. Бұқа, арыстан және қошқар – көбею күшінің символы. Қазіргі Тунистегі балықтардың бейнелері, көбінесе ондағы қазбалардағы мозаикаларда кездеседі, олар жаман көзден сақтайтын фалликалық символдар, ал теңіз қабықшалары әйел жынысын білдіреді. Геродот Ливияның Назамон тайпасының адамдары ата-бабаларының қабірлерінде ұйықтап, болашақты болжау үшін армандар көретінін жазған. Ливиялықтар күн мен айға (Айюр) құрбандық шалған. Кейіннен мысырлықтардың немесе пуникалықтардың ықпалымен табиғаттан тыс күштер құдайлар ретінде жекелендірілген, бірақ берберлер «құдайларға қарағанда қасиетті нәрселерге көбірек қызығушылық танытқан» сияқты. Көп жағдайда берберлердің құдайларының есімдері ғана белгілі, мысалы, жетекші құдай Бончар. Ливиялық берберолар ежелгі Мысыр дінінің элементтерін қабылдады. Геродот Сива оазисінде орналасқан Ливиядағы Мысыр құдайы Амоннан шыққан құдайлық оракул туралы жазған. Кейіннен берберлердің наным-сенімдері финикиялықтар құрған Карфаген қаласының пуникалық дініне әсер етті. Мысырлық иероглифтер ертедегі династиялар ливиялықтар, «батыс шөлінің» берберлері туралы куәлік береді. Алғаш рет Техену ретінде Скорпион II (шамамен 3050) және Нармер (аждаһа цилиндрінде) династиялық билік құрған кезде аталады, олардың бейнесі кейінірек Бесінші династияның Сахуре ғибадатханасының рельефінде ашылады. Рамзес II (б.з.д. 1279–1213) өз әскеріне ливиялық жасақтарды қосты. Біздің заманымыздан бұрынғы 13 ғасырдағы қабірлерде Либу басшыларының сәнді киімдері, «дрередрауларында» страустың қауырсындары, қысқа тік сақалдары және иықтары мен қолдарындағы татуировкалары бейнеленген. 926 жылы Шошенк I (Киелі кітаптағы Шишак деп есептеледі) Сүлейменнің мұрагері басқарған Иерусалимге сәтті жорық жасады. Бірнеше ғасырлар бойы Мысыр Ливия тайпалық ұйымдасқан Мешвеш жүйесіне негізделген орталықтандырылмаған жүйемен басқарылды. Ливиялықтар Мысырдың діни орталықтарында бас діндер ретінде қызмет етті. Сондықтан, Жерорта теңізінің классикалық дәуірінде Солтүстік-Батыс Африканың барлық бербер халықтары көбінесе ливиялықтар деп белгіленді. Батысқа қарай, шетелдіктер кейбір берберлерді Гаэтулиялықтар (шалқары аймақтарда өмір сүргендер) деп білді, ал таныс берберлерді Нумидиялықтар және Маври немесе Мавриси (кейінірек мұрағаттар) деп атады. Бұл бербер халықтары Финикия және Карфагенмен (сонымен қатар «Либифиникиялықтар» деген атты қолданған) және кейінірек Риммен байланыс жасады. Бірақ осы тарихи кезеңге дейін, отырықшы ауылдық берберлер, көбінесе, шағын тайпалық бірліктерден тұратын және жергілікті басшының басшылығымен тәуелсіз шаруалар ауылдарында өмір сүрген. Бірақ олар малдары мен қойлары үшін жайылым іздеу үшін маусымдық түрде шығып кететін. Қазіргі болжамдар бойынша, көрші ауылдық кландар арасындағы қатаң жанжалдар берберлердің саяси ұйымдасқандығын ауылдық деңгейден жоғары көтерілмейтін себеп болды, бірақ Карфаген қала-мемлекетінен туындаған әскери қауіп бербер ауылдарын күшті басшының басшылығымен үлкен қарулы күштерді біріктіруге шабыс тартты. Карфагеннің жанындағы әлеуметтік тәсілдер берберлердің пайдалануы үшін бейімделді және өзгертілді. Бұл аттардың этимологиясы белгісіз, мүмкін киімдерге қатысты тайпалық әдет-ғұрыптардан («абтар» және «бурнус») шыққан, немесе көшпелі (Бутр) мен шаруаның (Баранис) арасын ажыратуға арналған. Арабтар өздерінің алғашқы жалдамалы әскерлерінің көп бөлігін Бутрдан алды. Кейінірек Йеменнің Химярит арабтарының Солтүстік-Батыс Африкаға жасаған ескі, ұмытылған шабуыл туралы аңыз пайда болды, одан тарихи емес тектің шығуы анықталды: Берберлердің Баррдың немересі, Бүрнус пен Абтардың ұлдарынан шыққандығы. Ибн Халдун (1332–1406) және Ибн Хазм (994–1064), сондай-ақ бербер шежірешілері Химярит араб тегінің толығымен қабылдамауы керектігін айтты. Алайда, бұл аңыздық тектің арабтану процесінде ұзақ уақыт бойы рөлі болды. Орта ғасырлық ислам тарихында берберлерді үш негізгі тайпалық топқа бөлуге болады: Заната, Санхажа және Масмуда. Заната арабтармен ертерек одақтасып, осының салдарынан арабтандырылды, бірақ Знатия бербер тілі Алжирдегі шағын аралдарда және Солтүстік Мароккода (Риф және Солтүстік Орта Атлас) әлі де қолданылады. Санхажа да Магрибтің барлық аймақтарында кеңінен тараған, олардың ішінде: қазіргі Алжирдің батысындағы жағалаудағы отырықшы Кабиль, Оңтүстік Марокконың (Оңтүстік Анти Атлас) және Сенегалге дейінгі Батыс Сахараның көшпелі Занага және Орта Сахараның түйе өсіруші көшпелі халықтары – Туарегтер (ал Таварик). Масмуданың ұрпақтары Марокконың Орта Атласында және Рабаттан Азру мен Ханфраға дейінгі аудандардағы отырықшы берберлер, қазіргі бербер аймақтарының ең көп халқы. Ифрикия және аль-Магрибтегі орта ғасырлық оқиғалар көбінесе тайпалық қатыстармен байланысты. Кабиль Санхажамен байланысты Кутама тайпалары, 909–1171 жылдар аралығында (Ифрикияда 1049 жылға дейін) Фатима халифатын құруға көмектесті, ал олардың вассалдары және кейінірек Ифрикиядағы ізбасарлары – Санхажа тайпасынан шыққан Зиридтер (973–1160). Альморавидтер (1056–1147) Марокконың оңтүстігінен, Ламтуна Санхажа тайпасынан бастау алды.
Көшіп-қону халықтары
Тарихи кезең Жерорта теңізінің шығысынан теңіз арқылы келген саудагерлердің пайда болуымен басталады. Көп ұзамай олардың ізінен Африка мен Иберия жағалауларына, сондай-ақ батыс теңіздердегі аралдарға қоныс тепкен отаршылар ағыны құлдырады. Шығыс Жерорта теңізінде, Месопотамияда және Ніл бойындағы технологиялық жаңалықтар мен экономикалық даму жергілікті жерлерде жеткілікті мөлшерде табылмайтын түрлі металдарға деген сұранысты арттырды. Финикиялық саудагерлер Испаниядағы жергілікті саудагерлер ұсынған тауарлардың арасында қажетті металдардың көптеп табылуын және төмен бағасын байқады, бұл сауданы жандандырды. Финикиялық Тир қала-мемлекетінде осы Жерорта теңізі саудасының көп бөлігі, сондай-ақ батысқа қарай жағалаудағы аялдамаларда орналасқан сауда бекеттері патшалар, мысалы, Тирдің Хирамы (969–936) басқаруында болды. Үш мың жыл бұрын Левант пен Эллада едәуір өркендеуге ие болды, нәтижесінде халық саны олардың экономикалық мүмкіндіктерінен асып кетті. Алайда, уақыт-уақыт саяси тұрақсыздық қалыпты бизнеске кедеріл келтіріп, қысқа мерзімді экономикалық қиындықтарға әкеп соқты. Қала-мемлекеттер жастарын топтап, аз қоныстанған жерлерге көшіп баруын ұйымдастыра бастады. Маңыздысы, Грекиядан келген отаршылар Финикиядан келгендерге қарағанда көп болды. Бұл көшіп-қонушылар үшін Жерорта теңізінің батысындағы жерлер мүмкіндіктермен толы болды және оларға шетелдік аумақтар арқылы қадам басып өтпей-ақ, кемемен салыстырмалы түрде оңай жетуге болатын. Олар саудагерлердің ізінен батысқа қарай жүзіп кетті. Гректер кейінірек келді, (қазіргі) Оңтүстік Францияға, Оңтүстік Италияға, соның ішінде Сицилияға және Шығыс Ливияға жетті. Алдында финикиялықтар қазіргі Сардиния, Испания, Марокко, Алжир, Сицилия және Тунис жерлеріне қоныстанған. Тунисте Карфаген қаласы құрылды, ол барлық басқа финикиялық елді мекендерге билік етті. Тунис тарихында берберлер арасында қоныстанған көптеген халықтар болды: соңғы кезде көптеген итальяндықтармен бірге француздар, олардан бұрын көпұлтты билігімен Османдық түріктер келді, ал одан бұрын өздерінің тілі мен ислам дінін, сондай-ақ күнтізбесін әкелген арабтар; олардан бұрын Византиялықтар мен вандалдар келді. Екі мың жылдан астам бұрын бұл аймаққа Рим империясы билік етті. Финикиялықтар Карфагенді үш мың жыл бұрын құрған. Сонымен қатар Африканың Сахель аймағынан да көші-қон болды. Шамамен сегіз мың жыл бұрын, бұл жерде прото-берберлер (шығыстан келгендер) араласқан және берберлердің этногенезі кезінде берберлер пайда болған халықтар болды.
Қор
Карфаген қаласын (қазіргі Тунис қаласының жанындағы қиратылыстарының орны) Жерорта теңізінің шығыс жағалауынан келген финикиялықтар құрған. Оның атауы, пуни тілінде "жаңа қала" деген мағынаны білдіретін Qart Hadesht деп аталады (ол араб тілінде "Qarya Ħadītha", яғни "заманауи ауыл/қала" деп аударылады). Пуни тілі – Солтүстік-Батыс семит тілдері тобына жататын қанаандық тіл. Сицилиялық грек тарихшысы Таорминалық Тимей, б.з.д. үшінші ғасырда Карфагеннің құрылуын бірінші Олимпиададан (б.з.д. 776 ж.) отыз сегіз жыл бұрын деп көрсетеді, яғни бүгінгі күнтізбе бойынша б.з.д. 814 жыл. Тимей Сицилияда Карфагендіктерге және олардың қала құрылуы туралы нұсқасына жақын болды; оның көрсеткен күні шамамен қабылданған. Саллюст және Плиний сияқты ежелгі авторлар Батыс Жерорта теңізіндегі Утика мен Гадес сияқты басқа финикиялық қалалардың құрылуын бірнеше жүз жыл бұрын деп көрсетеді, бірақ соңғы археологиялық зерттеулер осы ертерек мерзімдерді растай алмады. Карфагенді алғаш Финикияның ірі теңіз қала-мемлекеті Тир қоныстандырды, бәлкім, оның үздіксіз саудасы үшін тұрақты бекетке ие болу үшін. Африка қаласында ғасырлар бойы сақталған аңыздарда оның негізін Тир патшайымы Элисса, басқаша айтқанда Дидо қалаған делінеді. Рим тарихшысы Помпей Трог, Вергилийдің замандасы, патша сарайындағы қастандықтардың салдарынан Элисса (Дидо) патшайымы кемелер флотымен Тир қаласынан батысқа қарай қашуға мәжбүр болғанын сипаттайды. Рим ақыны Вергилий (б.з.д. 70–19 жж.) Дидоны өзінің "Энеида" эпопеясының трагикалық, құрметке лайық кейіпкері ретінде бейнелейді, онда көбінесе аңызға негізделген ойдан туған оқиғалар бар, соның ішінде финикиялық патшайымның Бырсаны қалай иеленгені туралы әңгіме де бар.
Егемендік
Б.з.д. VI ғасырдың ортасына қарай Карфаген толық тәуелсіз теңіз үстемдігіне (талассократияға) айналды. Маго (б.з.б. 550–530 жылдары билеген) және кейін оның Магонид әулеті тұсында Карфаген Батыс Жерорта теңізіндегі Финикиялық колониялардың арасында, оның ішінде жақын орналасқан Утика қаласымен бірге, ең ірілеріне айналды. Сауда серіктестіктері Африка жағалауының батысындағы нумидиялық берберлермен, сондай-ақ Ливияның шығысында орнатылды; тағы да басқа сауда бекеттері Оңтүстік Сардинияда, Батыс Сицилияда, Балеар аралдарындағы Ибицада, сағалардың оңтүстігіндегі Ликс және солтүстігіндегі Гадес қалаларында, Иберияның оңтүстігінде және шығысында орналасты. Карфагеннің сол кезде Римнің солтүстігінде қуатты мемлекет құрған этрусктермен де одағы болды. Карфагендік саудагер Гимилько б.з.б. 500 жыл шамасында Атлантикада сағалардың солтүстігінде, Лузитания жағалауында, және мүмкін, Остримниске (қазіргі Бретань) дейін саяхат жасады. Карфаген тез арада Иберияның Тартесс қаласынан Остримнистен қалайы саудасын иелігіне алды. Тағы бір саяхатшы, Хано теңізші, Атлантиканы оңтүстікке қарай, Африка жағалауымен, Гамбия өзенінен әрі зерттеді. Карфаген саудагерлері іскерлік және әсіресе сауда жолдары туралы құпиялылықты сақтаумен белгілі болды; олардың гректерге Атлантикаға қарайғы жолды жабық ұстау әдеті болған. Б.з.б. 530 жылдары Финикиялықтар, гректер және этруск-пунийлік одақтастар арасында үш жақты теңіз шайқасы болды; гректер Корсиканы этрусктерге, ал Сардинияны Карфагенге жоғалтты. Содан кейін этрусктар Римнің оңтүстігіндегі Кампаниядағы грек колонияларына шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. Соның нәтижесінде Рим Таркин әулетінің этруск патшаларын құлатты. Б.з.б. 509 жылы Рим Республикасы мен Карфаген өзара сауда аймақтарын белгілейтін келісімге келді.
Гректер арасындағы бәсекелестік
Грекия саудагерлерінің Жерорта теңізі аймағындағы белсенді қатысуы және олардың сауда орындары коммерциялық ықпал аймақтары үшін, әсіресе Сицилияда талас-тартыс тудырды. Бұл гректердің қауіп төндіруі, сондай-ақ Леванттағы Финикияның жаулап алынуы, көптеген финикиялық отарларды Карфагеннің басшылығына көшірді. 480 ж.б.д. (Персияның Грецияға шабуылымен бірге) Магоның немересі Гамилькар Сицилияға үлкен әскерді қондырып, аралдың шығыс жағалауындағы Сиракуза (Коринф отары) қаласына қарсы тұруға тырысты, бірақ гректер Гимера шайқасында жеңіске жетті. Сиракузаның басшылығымен, мысалы, тиран Дионисий I (б.з.д. 405–367) және Карфагеннің басшылығымен, мысалы, Ханно I Ұлы арасында ұзақ күрес болды. Кейін Сиракузаның жанында пуникалық әскерлер грек көшбасшысы Агатоклді (б.з.д. 317–289) шайқаста жеңді, ол Сицилиядан шығып, Карфагенге жақын Бон мүйісіне әскерін қондырып, қаланы қорқытып, батыл стратегиялық шешім жасауға тырысты. Бірақ Карфаген Агатоклді қайтадан жеңді (б.з.д. 310–307). Шығыста Парсы империясын жаулап алумен айналысқан Греция, ақырында Жерорта теңізінің батысында Карфагеннің жаңа қарсыласы – Римнің орнын басып алды. Карфаген сауда аймағын кеңейтіп, Сахара саудасын дамытуға, Африка жағалауындағы, Иберияның оңтүстігіндегі және Жерорта теңізі аралдарындағы нарықтарын арттыруға, сондай-ақ Атлантика мұхитында зерттеулер жүргізуге кірісті. Карфаген қаланың жанындағы нумидиялық берберлер арасында өзінің билігін тікелей орнатты, бұл қаланың одан да гүлденуіне әкелді.
Карфаген діні
Финикиялықтар Тыр қаласынан өз өмір салтын және мұрагерлік дәстүрлерін Солтүстік-Батыс Африкаға әкелді. Олардың діни амалдары мен сенімдері көбінесе Қанаандағы көршілерінікімен ұқсас болды, ал Қанаан өзі ежелгі семит әлемінде кең таралған ерекшеліктермен ортақ сипаттарға ие болды. Қанаан дінінің бірнеше аспектілері, әсіресе храмдық жыныстық қатынас және балаларды құрбандыққа шалу кеңінен сынға түсті. Қанаандықтардың діни сезімі мен мифологиясы Месопотамиядағыдай толыққанды дамымаған көрінеді. Қанаандағы жоғары құдай Ел деп аталды, бұл ортақ семит тілінде "құдай" дегенді білдіреді. Маңызды дауыл құдайы Баал деп аталды, яғни "ие" деген мағынаны білдіреді. Басқа құдайлар патшалық атаулармен аталды, мысалы, Мелкарт – "қаланың патшасы" дегенді білдіреді. Семит пантеонының қай құдайға табыну белгілі бір қала-мемлекеттің немесе тайпаның кім екеніне байланысты болатын. Африкаға өздерінің туған жерінен алыс кеткеннен кейін және айналасындағы бербер тайпаларымен бірге өмір сүргеннен кейін, бастапқы финикиялық пантеон мен құлшылық ету жолдары Карфаген қала-мемлекетінде уақыт өте дамыды.
Карфаген конституциясы
Карфаген үкіметі, әсіресе Финикияның ана қаласы Тирден үлгі алған, бірақ Финикия қалаларында патшалар болған, ал Карфагенде болмаған. Пун тілінде маңызды лауазым Суффеттер деп аталды (Сеймит сөзі Ежелгі еврей сөзі Шофетпен байланысты, әдетте Билер кітабындағыдай Билер деп аударылады). Карфагендегі суфет көбінесе атқарушы басшы болған, бірақ сот рөлінде де қызмет еткен. Алғашқы талаптар – нәсіл мен байлық. Суффеттер азаматтармен сайланған және бір жылдық мерзімге қызмет атқарған; бір уақытта екеуі болған болуы мүмкін, сондықтан Рим консулдығымен салыстыруға болады. Суффеттердің басты айырмашылығы – олардың әскери күші болмаған. Карфагендік генералдар жалдамалы әскерлерді басқарған және жеке сайланған. 550–450 жылдары Магонидтер әулеті жоғары әскери лауазымды монополиялаған, кейін Барсидтер әулеті де осылай әрекет еткен. Соғыстан кейін қолбасшы өзінің іс-әрекетін 104 судьядан тұратын сот алдында ақтауға тиіс болған. Аристотель (384–322, грек) өзінің «Политикасында» Карфагенді «аралас конституция» деп сипаттап, монархия, аристократия және демократия элементтерімен бірге тұратын саяси құрылым ретінде талқылайды. Кейіннен Мегалополис полибусы (гр. c.204–122) өзінің «Тарихында» Рим республикасын аралас конституция ретінде сипаттайды, онда консулдар монархияны, сенат аристократияны, ал ассамблеялар демократияны білдіреді. Карфагенде Рим сенатына ұқсас, суффеттерге кеңес беретін ақсақалдар институты да болған. Бізде бұл органның аты жоқ. Мүшелері кейде әскери жорыққа аттанған генералмен бірге жүретін. Сондай-ақ, мүшелері тұрақты комитеттер құрған. Бұл институтта өмір бойы қызмет ететін ең бай топтан бірнеше жүз мүшесі болған. Бос орындар, ықтимал, коопция арқылы толтырылған. Оның мүшелерінің арасынан жоғарыда аталған 104 билер таңдалған. Кейіннен 104-і тек қолбасшыларды ғана емес, басқа да лауазымды адамдарды да сотқа тартқан. Аристотель 104-ті ең маңызды деп санаған, ол оны қауіпсіздікті бақылауға қатысты Спартаның ефоратымен салыстырған. Ганнибалдың заманында мұндай би өмір бойы билік жүргізген. Кейбір кезеңде бос орындарды толтыру және (әскери емес) үкіметтік басқаруды қадағалау үшін бес адамнан тұратын тәуелсіз, өзін-өзі жалғастыратын кеңестер пайда болған. Карфагенде халықтық жиналыстар да болған. Келіспеушілік туғанда суффеттер мен квази-сенаторлық институт саяси үйлесімділікке жету үшін жиналыстан дауыс беруді немесе өте маңызды мәселелерде дауыс беруді сұрай алатын. Бұл қауымның мүшелері заңды түрде байлықтары мен тумыстары бойынша білікті емес еді. Мүшелері қалай таңдалғандығы белгісіз, мысалы, мейрам тобымен немесе қалалық округпен немесе басқа әдіспен. Гректер Карфаген конституциясынан жақсы әсер алған; Аристотель оны зерттеуді жүргізген, бірақ өкінішке орай жоғалған. Аристотель өзінің «Политика» еңбегінде қарастырған қысқаша мақұлдауында бір кемшілікті көрген: байлыққа ұмтылу олигархияға әкеледі. Карфагенде де солай болды. Халық саяси тұрғыдан бейтарап болды; халықтық құқықтар кешіктірілді. Жалдамалы әскерді құрайтын коммерциялық республика болғандықтан, халық әскери қызметке шақырылмады, бұл тәжірибе халықтық саяси іс-қимылға деген сезімді арттыра алады. Екінші жағынан, Карфаген өте тұрақты болды; тирандықтар үшін аз мүмкіндік болды. «Олардың конституциясының артықшылығы қарапайым халықтың адалдық сақтауынан көрінеді», – деп атап өтті Аристотель. Рим Карфагеннің империялық амбицияларын талқандағаннан кейін ғана реформаға қызығушылық білдірді. 196 жылы Екінші Пуникалық соғыстан кейін әлі күнге дейін Барсид әскери көшбасшысы ретінде қатты бағаланған Ганнибал суффет болып сайланды. Оның реформасын өмір бойы судья болуға дайын тұрған қаржы қызметкері тоқтатқанда, Ганнибал халықты 104 судьяға қарсы жинады. Ол 104-ке бір жылдық мерзім ұсынды, бұл үлкен азаматтық жөндеудің бір бөлігі. Оның саяси қарсыластары Римге барып, Ганнибалды Сирияның грек билеушісі Антиохпен одақтасып, Римге қарсы соғыс құрған деп айыптады. Сципион Африкан мұндай маневрге қарсылық көрсеткенмен, ақыр соңында Римнің араласуы Ганнибалды Карфагенді тастап кетуге мәжбүр етті. Осылайша Карфагеннің жемқор шенеуніктері Ганнибалдың реформаға деген күш-жігерін тиімді түрде тоқтатты. Конституцияның жоғарыда келтірілген сипаттамасы негізінен Уормингтонға сәйкес келеді. Көбінесе ол грек шетелдіктерінің сипаттамаларынан алынған, олар Карфагенде өздерінің институттарының көрінісін көретін шығар. Карфагендегі гректердің ықпалы қаншалықты болды? Негізгі қиындық – пун мемлекетінің құпиялылығына және бас қаланың толық жойылғанына және оның құжаттарына байланысты жеткілікті жазбалардың жоқтығы. Карфаген конституциясының тағы бір көрінісін Шарль Пикар былай береді. Маго (6 ғасыр) Карфагеннің патшасы болған, пун MLK немесе малик (грек басileus), жай ғана SFT немесе Суффет емес, ол тек кіші лауазымды шенеунік болған. Маго MLK ретінде мемлекет және соғыс басшысы болған; MLK болу сонымен қатар діни лауазым болған. Оның отбасы қасиетті сапаға ие деп есептелген. Магоның лауазымы фараон лауазымына ұқсас болған, бірақ отбасында сақталғанмен, мұрагерлік емес, заңдық келісіммен шектелген; алайда, ақсақалдар кеңесі мен халықтық жиналыс кейінірек пайда болған институттар. Карфаген Тир патшасымен құрылған, ол осы сауда кәсіпорнына патшалық монополияға ие болған. Сәйкесінше, патшалық билік Карфаген MLK-інің дәстүрлі билік көзі болған. Кейіннен, басқа финикиялық кеме компаниялары сауда аймағына кіргенде және қала-мемлекетпен байланысты болғанда, Карфаген MLK теңіз арқылы тәуекелді саудада келіссөздер жүргізетін қуатты саудагерлер арасында тәртіпті сақтауға тиіс болды. MLK лауазымы өзгере бастады, бірақ Карфаген аристократтары жер иесі болғанға дейін ғана ақсақалдар кеңесі институционалдық деңгейге жетті.
Риммен болған пунистік соғыстар
Рим Республикасының құрылуы және оның өсіп келе жатқан сыртқы мүдделері Батыс Жерорта теңізіне үстемдік ету үшін Карфагенмен тұрақты бәсекелестікке алып келді. Көктемнің 509 жылы Карфаген мен Рим шартты қатынасқа түсті, бірақ олардың қарама-қарсы ұстанымдары келіспеушілікке, суынуға және қақтығысқа әкелді. Бірінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 264–241 жж.) Сицилияда басталды. Ол теңіздегі соғысқа айналып, римдіктер теңізде қалай күресу керектігін үйреніп, жеңіске жетті. Карфаген Сардинияны және Сицилияның батыс бөлігін жоғалтты. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, жалдамалы әскерлердің көтерілісі Карфагеннің әлеуметтік тәртібіне қауіп төндірді, олар Ханно II Ұлы және Ганнибалдың әкесі Гамилкар Барка сияқты қарсылас көшбасшылардың басшылығымен одан сақталып қалды. Екінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 218–201 жж.) Испаниядағы Сагунтум (қазіргі Валенсия маңы) мәселесіне байланысты даудан басталды, сол жерден Ганнибал Альп таулары арқылы Италияға әскерлерін бастап кетті. Бастапқыда Ганнибал ("Баалдың кеңшілігі") Римге қарсы үлкен әскери жеңістерге қол жеткізді, Тразименода (б.з.д. 217 ж.) және Каннада (б.з.д. 216 ж.), бұл Римнің соғыс жүргізу қабілетін жоюға жақын болды. Дегенмен, Римнің итальяндық одақтастарының көпшілігі адал болды; Рим барлық ресурстарын жұмылдырып, әскери күшін қайта құруға қол жеткізді. Ганнибал көп жылдар бойы Италияның оңтүстігінде науқан жүргізді. Оның інісі Хасдрубалдың 207 ж. оны күшейтуге жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Осы уақытта рим әскерлері Карфагенмен Испанияны бақылау үшін күресіп жатты, б.з.д. 211 ж. Ганнибалдың үш інісінің (Хасдрубал және Маго) және Хасдрубал Гисконың басшылығындағы әскерлердің билігінде болды; б.з.д. 206 ж. римдік генерал Корнелий Сципион (кейіннен Африкан) Пуникалық билігін жеңді. Б.з.д. 204 ж. Рим әскерлері Карфагенге жақын Утикаға қонды, бұл Ганнибалдың қайта оралуына себеп болды. Бір нумидиялық патша, Сифакс, Карфагенді қолдады. Тағы бірі, Масинисса, Римді. Б.з.д. 202 ж. Зама шайқасында римдік генерал Сципион Африкан Ганнибалды жеңіп, ұзақ соғысқа нүкте қойды. Карфаген Испаниядағы және Батыс Жерорта теңізіндегі сауда қалаларын, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Африкадағы Нумидия патшалықтарына ықпалын жоғалтты. Карфаген өзінің тікелей айналасына дейін қысқартылды. Сонымен қатар, ол Римге үлкен сомада өтемақы төлеуге міндетті болды. Карфаген қайта жанданып, Римде үлкен алаңдау тудырды. Үшінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 149–146 жж.) Карфагеннің Риммен жасалған келісім шарттарын өзгертуден бас тартуынан кейін басталды. Рим әскерлері Африкаға қайтадан келді және келіссөздерге бармаған ежелгі және сәнді Карфаген қаласын қоршауға алды. Ақырында соңы келді; Карфаген қиратылды және оның азаматтары құлдыққа түсірілді. Содан кейін бұл аймақ (қазіргі Тунис) Рим Республикасының Африка провинциясы ретінде қосылды. Карфагеннің өзі ақырында римдіктермен қайта салынды. Римнің құлауынан көп уақыт өткен соң, Карфаген қаласы қайтадан қиратылды.
Республика және ерте империя
Провинция (негізінен қазіргі Тунис және шығыстағы жағалау аймақтары) республиканың соңғы онжылдықтарында белгілі римдіктер жүргізген әскери науқандардың ортасы болды. Гай Мариус Римнің нумидиялық патшасы Югуртаға қарсы соғысын сәтті аяқтағаны үшін жеңісін тойлады. Бай *novus homo* және *populares* саясаткері Мариус әскеріне жерсіз азаматтар – *proletari*-лерді алғаш рет шақырған римдік генерал болды; ол бес рет емес, жеті рет (107, 104–100, 86) консул болып сайланды. Кейіннен консул (88, 80) және диктатор (82–79) болған Луций Корнелий Сулла, Нумидияда Мариус басқарған әскери құрамада квестор болып қызмет еткен. 106 жылы Сулла сол жерде Бокхусты Югуртаны тапсыруға көндірді, осылайша соғыс аяқталды. 47 ж.б.д. Юлий Цезарь Помпейдің қалған әскерін қуа жете алу үшін Африкаға қонды, олардың штаб-пәтері Утикада орналасқан, онда нумидиялық патша Джуба I-нің қолдауына ие болды. Сондай-ақ, Цезарьдің республикалық қарсыластарының саяси көшбасшысы Катон Кіші де онда болды. Цезарьдың Тэпсустағы жеңісі азамат соғысының осы кезеңін дерлік аяқтады. Катон өз өмірін өз қолымен аяқтады. Содан кейін Цезарь Нумидияны (қазіргі Алжирдің шығыс бөлігін) Римге қосып алды. Август (б.з.д. 31 жылдан 14 ж.б.д. дейін билік етті) азамат соғысынан кейін Рим мемлекетін бақылады, бұл соғыс Рим республикасының соңына белгі салды. Ол *Principate* деп аталатын, кейін Рим империясы деп аталған жартылай конституциялық режимді орнатты. Шамамен б.з.д. 27 жылы Август Джуба II-ні Мавритания патшасы ретінде (Африка провинциясының шығысында) таққа отырғызды. Римде білім алған және Римнің клиент патшасы болған Джуба Африканың мәдениеті мен тарихы туралы, сондай-ақ Арабия туралы бестселлерлер жазды, алайда олар, өкінішке орай, бізге жетпеді. Ол Антоний мен Клеопатраның қызы Клеопатра Селенаға үйленді. Оның билігінен кейін оның патшалығы және Мағрибтің басқа да аймақтары Мавритания Кесария және Мавритания Тингитана провинциялары ретінде Римге қосылды (қазіргі Алжирдің батыс жағалауы және Солтүстік Марокко).
Карфагеннің қайта өркендеуі
Август тұсында Карфаген қаласын қайта құру басталды және жаман ниетті белгілерге қарамастан, Карфаген бірінші және екінші ғасырларда гүлденді. Римдік претор немесе проконсул тұратын Африка провинциясының астанасы жақын орналасқан Утикадан Карфагенге көшірілді. Оның құнарлы ауыл шаруашылығы провинцияны байытты; зәйтүн мен жүзім маңызды өнімдер болды, бірақ ең бастысы – бидай экспорты арқасында әйгілі атанды. Мармур, ағаш және қашар да маңызды экспорт тауарлары еді. Карфагенге жақын Маджарда аңғарында жаңа қалалар салынды; бұрынғы пуникалық және бербер елді мекендері көптеген жағдайда өркендеді. Сахараның оңтүстігіне сапарлар жасалды. Утикадағы римдік губернаторы Корнелий Балбус б.з.д. 19 жылы Гараманттардың Феццан аймарындағы Герама елордасын басып алды. Бұл бербер гараманттары Жерорта теңізімен ұзақ уақыт бойы, болма-болстан байланыс жасап тұрды. Сахара арқылы оңтүстікке тікелей кең көлемде сауда әлі дамымаған еді. Африка провинциясына бүкіл империядан адамдар қоныс аудара бастады, мысалы, зейнеткерлікке шыққан әскерилер әскери қызметтері үшін уәделенген жерлерге қоныстанды. Латын тілінде сөйлейтін, көп ұлтты халық қалыптасты, олар пуни және бербер тілдерінде сөйлейтін халықтармен бірге өмір сүрді. Жергілікті тұрғындар ақырында Римнің қауіпсіздік күштерін қамтамасыз етуге кірісті. Римдіктердің "расалық жағынан шектеу қоймағаны және берберлердің діни культтарына төзімділік танытқаны" олардың билігін қабылдауды жеңілдетті. Римдіктер Африка провинциясын империяның экономикасы мен мәдениетіне интеграциялады, Карфагенді оның маңызды қалаларының біріне айналдырды. Апулей (шамамен 125–185 жж.) латын тілінде сөйлейтін Карфагеннің кәсіби және әдеби қауымдастықтарында өркендеді. Мадауралық бербер (нумидиялық және гаэтулиялық), әкесі провинциялық судья болған ол Карфагенде, кейін Афинада (философия) және Римде (шешендік өнер) оқыды, онда заңгерлік қызмет атқарды. Ол Кіші Азия мен Египетке де сапар шекті. Карфагенге оралған соң ол жасы үлкен, бай жесірге үйленді, кейін оның махаббатын жеңіп алу үшін сиқыр қолданғаны үшін сотталды. Оның қорғаныш сөзі – оның "Кешірім сұрауы"; ол ақталды. Оның танымал "Метаморфоза" немесе "Алтын есек" еңбегі – ежелгі әлемнің сәнді, әсем, шығармашылық романы. Карфагенде ол философия, шешендік өнер және поэзия жазды; оның құрметіне бірнеше мүсіндер орнатылды. Августин өзінің "Құдай қаласы" еңбегінде Апулей туралы айтады. Апулейдің латын стилі оның замандастары тарапынан "Жаңа сөз" деп танылды. Ол білімді адамдардың күнделікті қолданатын тілін, сонымен қатар Цицеронның (106–43 жж.) ұстанған формалды, классикалық грамматикадан ерекшеленетін архаизмдерді білдірді, және қазіргі заманғы роман тілдерінің дамуына бағытталды. Апулей Изида культы сияқты құпия діндерге қызығушылық танытты. Көптеген жергілікті берберлер провинциядағы Жерорта теңізінің кең таралған ықпалына бейімделіп, тіпті аралас некелерге тұрды немесе жергілікті аристократияға кірді. Бірақ көпшілігі олай істемеді. Романизацияланғандардың, жартылай ассимиляцияланғандардың және ассимиляцияланбағандардың әлеуметтік иерархиясы сақталды, олардың көп бөлігі берберлерден құралды. Бұл императорлық ерекшеліктер экономикалық таптардың бұрыннан бар қабатталуымен үйлеседі, мысалы, құлдық сақталып, бай пуникалық аристократияның қалдықтары сақталды. Космополиттік қалалық өмірдің қарқыны мен экономикалық талаптары ауылдағы кедейлердің әл-ауқатына теріс әсер етуі мүмкін еді. Экспортқа арналған өнім өндіретін ірі егістіктер (латифудиялар) көбінесе иесіз басқарылды және құл еңбегі қолданылды; бұл жерлер бұрын шағын жергілікті шаруалар өңдеген. Басқа жағынан, мал өсіруші көшпелілер мен отырықшы шаруалар арасындағы шиеленіс күшейді, ең жақсы жерлер егістікке иеленді, көбінесе жақсы байланысы бар адамдар арқылы. Бұл әлеуметтік бөлінулер әртүрлі жолдармен көрініс тапты, мысалы, 238 жылғы қосалқы көтеріліс және донатистік схизманың радикалды сипаты.
Африка императорлары
Септимус Север (145–211, билік еткен 193–211) Пун тәбілетінен аралас шыққан, Триполитанияда (қазіргі Ливия) Лепцис Магна қаласында дүниеге келді, онда жастығын өткізді. Ол Солтүстік-Батыс Африка акцентімен сөйлейді деген қауесет болғанымен, ол және оның отбасы ұзақ жылдар бойы Римнің әлемдік элитасының мүшелері болды. Оның он сегіз жылдық билігі шекарадағы әскери науқандарымен ерекшеленді. Оның әйелі, Сирияның Эмесасынан Юлия Домна, ондағы діни басшылардың көрнекті отбасынан шыққан; Римде императрица ретінде ол салон ұйымдастырды, онда Рим құқығының юрисі Ульпиан Тир де болуы мүмкін. Севердің (оның билігі жоғары бағаланды) ұлы Каракалла (билік еткен 211–217) император болды; Каракалланның 212 жылғы жарлығы Империяның барлық еркін тұрғындарына азаматтық құқық берді. Кейіннен, Севердің әйелі Юлия Домна арқылы екі туған сіңлісі император болды: Элагабал (билік еткен 218–222), Эмесаның қара тасын Римге әкелді; және Север Александр (билік еткен 222–235), Ливанның Кесариясында туған. Қатысы болмаса да, император Макрин (билік еткен 217–218) Мавританиядағы Иол Кесариясынан (қазіргі Шаршал, Алжир) шыққан. Африка провинциясынан да Рим императорлары болды. 238 жылы жергілікті жер иелері көтеріліс көтеріп, өз клиенттерін және шаруаларды қаруландырып, Тисдрге (қазіргі Эль-Джем) кірді, онда олар ашкөз шенеунік пен оның күзетшілерін өлтірді. Ашық көтеріліс жасап, Африка провинциясының қартайған губернаторы Гордиан I (шамамен 159–238) мен оның ұлы Гордиан II (192–238) тең императорлар деп жариялады. Гордиан I Римде Сенатта және консул ретінде қызмет еткен, сондай-ақ түрлі провинциялардың губернаторы болған. Өте танымал емес қазіргі император Максимин Тракс (Север әулетінің мұрагері) Орта Дунайда жорық жүргізіп жатқан. Римде Сенат Тисдрдің көтерілісшілеріне жақтас болды. Африкалық көтеріліс императорға адал болған жергілікті күштердің шабуылынан кейін құлаған кезде, Сенат олардың арасынан екі адамды, Балбин мен Пупиенді, тең императорлар етіп сайлады. Содан кейін Максимин Траксты оның наразы сарбаздары өлтірді. Ақырында, Африка провинциясының Гордиан I-нің немересі Гордиан III (225–244) 238–244 жылдары рим императоры болды. Ол Парсы шекарасында қаза тапты. Оның орнын Араб Филипп басты.
Христиан діні, оның донатизмге деген шиғыры
Африка провинциясында екі елеулі теолог пайда болды. Тертуллиан (160–230 жж.) Карфагенде дүниеге келді, өмір сүрді және қайтыс болды; дінге қайта оралған және діни қызметкер, оның латын кітаптары бір кезде кеңінен танымал болды, бірақ кейін Монтаннан кейін кешірімсіз пуритандыққа көшті. Киелі Августин (354–430), Хиппо епископы (қазіргі Аннаба), Нумидиядағы Тагастеде (қазіргі Сук Ахрас) дүниеге келді, анасы – Киелі Моника (көрініп тұрғанындай, бербер тегінен). Карфагенде Августин жоғары білім алды. Миланда (сол кездегі Рим империясының астанасы) Риторика профессоры болғанда, ол манихейлік ілімдерді ұстанды. Манихеизмнен христиан дініне келгеннен кейін ол Африкаға оралды, онда шіркеу басшысы болды және көптеген еңбектердің авторы атанды. Августин христиандық теологияның ең көрнекті және ең құрметті ғалымдарының бірі болып табылады. Оның моральдық философиясы әлі де ықпалды, мысалы, әскери әрекеттің әділдігі мен этикалық тұрғыдан дұрыс екенін бағалауға қолданылатын Әділ соғыс ілімінің дамуына қосқан үлесі. Оның кітаптары (мысалы, «Құдай қаласы» және «Өзімнің мойындауым») бүгінге дейін кеңінен оқылады және талқыланады. Донатизм шиқары – үлкен бұзылыс болды, ол император Диоклетианның (284–305 жж.) христиандарды қатаң қудалауынан кейін туындады. Бұрынғы қуғын-сүргін кезінде мемлекеттік қысым, зорлық-зомбылық немесе азаптауға ұшырағандардың тәубесіне келген христиандарды шіркеуге қайта қабылдау мәселесі бөліс тудырды. Донатистер оларды қайта қабылдаудың әдепсіздік екеніне сенді. 313 жылы жаңа император Константин Милан жарлығы арқылы христиан дініне төзімділік берді және өзі де христиан болды. Бұл өзгеріс шіркеуде шатасуға әкелді, бұл Солтүстік-Батыс Африкада империяға адал бай қалалық тұрғындар мен әлеуметтік және саяси наразылыққа ұмтылған жергілікті ауылдық кедейлер арасындағы айырмашылықты күшейтті. Христиан берберлер көбінесе донатистер болды, бірақ кейбір ассимиляцияланған берберлер католиктер болды. Донатистердің орталығы Оңтүстік Нумидияда, ал католиктер Карфагенде орналасты. Бір мәселе – діни қызметкер өзі лайықсыз болса, рухани міндеттерін орындай ала ма екені. Донатистер католик шіркеуінде қажет емес тазалық рәсімдерін сақтау үшін параллель шіркеулер құрды. Августин донатистердің бүліктеріне айып тақты; бір кезде императорлық қуғын-сүргін болды. Ұзақ келіссөздерден кейін католиктер 405 жылы донатизмді ерестік деп жариялады, бірақ жалпы төзімділік 6 ғасырдың соңына дейін сақталды.
Вандалдар патшалығы
V ғасырда Батыс Рим империясы күрт құлдырап кетті. Карфаген мен Африканың Рим провинциясын 439 жылы Гейзерик (428–477 жылдары өмір сүрген) бастаған вандалдар басып алды, бұл олардың германдық патшалығының орталығы болды. 442 жылы батыс империясының астанасы Равенна оның билігін мойындады. 455 жылы вандалдар Рим қаласына әскермен келді, қала қарсылықсыз басылып алынып, тоналды. Дегенмен, вандалдар өз патшалықтарын басқарғанда әскери мәдениетін толық сақтап алмады, себебі аймаққа кірген кезде бербер күштерімен одақ құрды. Діни саясатта вандалдар Африканың қалалық католик христиандарын өздерінің ариандық ересіне (христиан діни қызметкері Арийдің атымен аталған, ол Әке Ұлынан және Рухтан үлкен дейтін) көндіруге тырысты, мысалы, дін қызметкерлерін жер аудару арқылы және шіркеулерді тартып алу арқылы; 520 жылдары олардың күш-жігері қудалауға, тіпті шейіттікке дейін жетті, бірақ ешқандай нәтиже бермеді. Берберлер олардан қашықтап жүрді. Барлығында, вандалдардың билігі 94 жылға созылды. Вандалдар қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, басқаруда жеңілдік танытты, сондықтан бұрынғы Рим провинциясы бастапқыда гүлденді. Римдік шенеуніктер мен римдік заңдар сақталды, ал латын тілі мемлекеттік істерде қолданылды. Ауыл шаруашылығы аймақты жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етті және қалаларда сауда гүлденді. Бірақ мәртебелік үстемдікті сақтау ниетімен вандалдар римдіктердің дамыған мәдениетіне үйленуге немесе сіңісуге келіспеді. Осының салдарынан маңызды мәселелер назардан тыс қалды; олар тиімді және толыққанды әлеуметтік тәртіпті сақтап тұра алмады. Шекараның ар жағындағы бербер конфедерациялары күшейіп, көбірек қиындықтар тудырды.
Византия империясы
Шығыс римдіктер немесе Византия империясы 534 жылы өзінің танымал генералы Белизарий басшылығымен Солтүстік-Батыс Африканы қайта басып алды. Византиялықтар бекіністер мен шекара қорғанысын (лимес) қайта жаңартты және берберлермен шарттар жасасты. Дегенмен, ондаған жылдар бойы қауіпсіздік пен гүлдену шаттандырмады және толыққанды қалпына келмеді. Византияның тікелей билігі жағалау қалаларынан асып кетпеді, ал ішкі аймақ түрлі бербер тайпаларының одағының бақылауында қалды. Батысқа қарай (қазіргі Алжирде) Гармулдың римдік-мавр патшалығы болды. VII ғасырдың басында бірнеше бербер топтары (Аурубаның жаридтері мен занаталары) католик дініне көшті, бірақ басқа берберлер өздерінің құдайларына адал болды. 540 жылдары Африкада қайта жаңғырған католик шіркеуі император Юстинианның монофизит ілімін қолдауынан бұзылды. 600 жылдардың басында Византия империясы Тунистің болашағын өзгертетін ауыр дағдарыс кезеңіне енді. Ғасырлар бойы Рим/Византияның ең үлкен жауы – парсылық сасанидтер болды, және екі держава үнемі соғыста болды. Соғыс көбінесе қаһарлы болды, бірақ көбінесе шекарадағы шағын өзгерістерге ғана әкелді. Алайда, VII ғасырда жағдай күрт өзгерді. Империя ішіндегі діни келіспеушіліктер, содан кейін император Мористің тиран Фокаспен құлатылуы византиялықтарды күрт әлсіретті. Парсылықтар еуразиялық аварлар мен солтүстіктен келген славяндармен одақтасып, Византия империясына шабуыл жасады. Империяның көп бөлігі басылып алынды және соңы жақын сияқты көрінді. Империяның тағдырын қайта жаңғыртуға сәукес келген – Карфагеннің ұлы болды деуге болады. Карфаген экзархының ұлы, Флавий Гераклий Август, африкалық флотпен шығысқа қарай Византияның Константинополь астанасына жүзіп келіп, узурпатор Фокасты құлатты; Гераклий 610 жылы Византия императоры болды. Ол үкіметті қайта ұйымдастыруды және астанаға төнген қауіптерге қарсы қорғаныс құрылысын бастады. Бірақ парсылықтар қарсылықсыз шабуылдарын жалғастырып, 611 жылы Антиохияны, 614 жылы Иерусалимді, ал 619 жылы Александрияны таң қалдырарлықтай жеңістермен басып алды. Олардың әскері жақын арада Константинопольдің алдында тұрды. Жауап ретінде Гераклий үлкен тәуекелге барып, әскерін қара теңіз арқылы кемемен тасып, армян одақтастарының жанына қонды және шайқаста парсылықтарды оқшаулап алды. 627 жылға қарай Гераклий олардың астанасы Ктесифонға қарай жорық жасады, бұл тағдырдың толыққанды өзгеруі болды. 628 жылы Хосров II өз генералдарының көтерілісінде қаза тапты. Осы күрт және аласапыран оқиғалардың нәтижесінде Сасанидтер Персиясы дүркіреп, Византиялықтар көп ұзамай Мысыр мен Сирия провинцияларын қайта басып алды, бірақ жергілікті монофизиттер мен шығыс православиелік христиандар арасындағы діни келіспеушілік қайтадан туды. Шығыс православие императоры Гераклий (575–641), Африканың бұрынғы экзархы (Карфаген), теологиялық келісімге, монотелитизмге қол жеткізуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Бірақ оқиғалар тоқтаған жоқ. Оңтүстікке қарай араб ислам әскерлері Пайғамбар Мұхаммедтің (570–632) үйретулерімен бірігіп, күш-қуатын жинап, қозғала бастады. 636 жылы Ғалилея теңізінің шығысындағы Ярмук шайқасында арабтар византиялық әскерлерді шешуші түрде жеңді. 640 жылы арабтар Мысырға басып кіргеннен кейін, христиан қашқындары Африка экзархатына (Карфагенге) батысқа қарай келді. Сол кезде католик шіркеулерінде монофизит ілімдері мен монотелитизмге қарсы үлкен дау-дамайлар туды, ал қасиетті Максим православие католиктерін жетектеді.
Ифрикиядағы Омейяд халифаты
661 жылға қарай Омейядтар жаңа мұсылман мемлекетін нық бақылауға алды және оны Дамаскіден басқарды. Халифа Муавия Мысырдың батысындағы шетелдерді Византия империясымен мұсылмандық күрестің аясында қарастырды.
Исламның жаулап алуы
670 жылы 666 жылы бұрын шабуыл жасаған Уқба ибн Нафи басшылығындағы араб мұсылман әскері Ифрикия аймағына енді (арабша Африка провинциясы). Арабтар Жерорта теңізі жағалауындағы Византияның бекінілген нысандарынан өтіп, құрлықпен келді. Олардың базасы ретінде шөлді оңтүстіктегі Кайруан қаласы (араб тілінде «бекініс») салынды және оның әйгілі мешітінің құрылысы басталды. 675-682 жылдары Динар ибн Әбу әл-Мухаджир араб мұсылман әскерінің басшылығын қабылдады. 670-ші жылдардың соңында бұл әскер Кусайла бастаған бербер күштерін (көбінесе Авреба тайпасынан және мүмкін Санхаджа конфедерациясынан шыққан отырықшы христиандардан құралған) жеңді, ол тұтқынға алынды. 682 жылы Уқба ибн Нафи қайтадан басшылықты қабылдады. Ол Тахирт (Алжир) маңында бербер күштерінің одағын жеңіп, содан кейін әскери жеңіске жетіп, батысқа қарай жылжып, ақырында Атлантика жағалауына жетті, онда ол Ислам үшін жаулап алуға жер қалмағанын қайғырды. Оның жорықтарының эпизодтары Мағриб аймағында аңызға айналды. Бірақ тұтқынға алынған бербер басшысы Кусайла қашып кетті. Кейін Кусайла жаңа бербер көтерілісін бастады, ол жаулап алуды тоқтатты және араб басшысының өмірін алды. Содан кейін Кусайла үлкен бербер мемлекетін құрды. Алайда араб басшысының орынбасары Зухайр ибн Қайс Киренаикадан келген заната тайпаларын ислам үшін күресуге шақырды және 686 жылы Кусайланың жаңа құрылған мемлекетін құлатты. Халифа Абд әл-Малик (685-705) тұсында Омейялардың Солтүстік Африканы жаулап алуы аяқталуға жақын болды. Мысырда Хасан ибн әл-Нұманның (арабтар «адал қарт» деп атайды) басшылығында қырық мыңдық жаңа әскер жиналды. Осы уақытта византиялық әскер күшейтілді. Араб мұсылман әскері қарсылықсыз Кирена мен Триполиден өтіп, содан кейін тез Карфагенге шабуыл жасап, басып алды. Алайда берберлер қатты қарсылық көрсетті, оларды жарауа тайпасынан шыққан әйел басқарды, оны арабтар «пайғамбар әйел» деп атады; оның нақты аты шамамен «Дамия» еді. Нини өзенінде Дамия басшылығымен берберлердің одағы әл-Нұман басшылығындағы мұсылман әскерлерін жеңді, ол Киренаикаға қашып кетті. Осыдан кейін византиялықтар берберлердің жеңісін пайдаланып, Карфагенді қайта басып алды. Он жыл бұрынғы бербер Кусайласынан айырмашылығы, Дамия үлкен мемлекет құрмады, өйткені ол тек өз руын басқаруға қанағаттанды. Кейбір зерттеушілер Дамияға арабтар ең алдымен олжаға қызығушылық танытқан сияқты, өйткені ол аймақты қиратып, бұзды, бұл оны соғыс олжасын іздеген шабуылшылар үшін тартымсыз етті; әрине, бұл оны тұрғындар үшін де танымал емес етті. Бірақ ол Кайруандағы мұсылман базасына шабуыл жасамады. Мысырдан халифа Абдул Малик 698 жылы әл-Нұманды күшейтті, ол кейін Ифрикияға қайта кірді. Ол екі ұлына арабтарға қосылуға бұйырса да, өзі қайтадан шайқасқа шықты. Ол жеңіліп, әл-Нұман жеңіске жетті. Дамия Аурадағы Бир әл-Кахинада («пайғамбардың құдығы») өлтірілді. 705 жылы Хасан ибн Нуман Карфагенге шабуыл жасап, басып алып, талқандап, қиратып тастады. Утика қаласында да осындай жағдай орын алды. Карфагеннің қираған жерлерінің жанында ол Тунис қаласын әскери-теңіз базасы ретінде салды. Мұсылман кемелері Жерорта теңізі жағалауында билік етуін басталды; сондықтан византиялықтар аль-Магрибтен соңғы рет шегінді. Содан кейін әл-Нұманның орнын Мұса ибн Нүсейір басқарды, ол аль-Магрибті жаулап алуды толық аяқтады. Көп ұзамай ол Танжер қаласын басып алып, оның губернаторы етіп бербер Тарик ибн Зиядты тағайындады.
Берберлердің рөлі
Берберлер, сондай-ақ Амазигтер деп аталады, "топтық түрде тайпалар ретінде түрленді және арабтарға заңды түрде ұқсасты", - деп жазады профессор Ходжсон; содан кейін ол берберлердің батыста арабтардың исламның басқа жерлерінде атқарған рөліне параллель рөл атқаруға тиіс екенін айтады. Ғасырлар бойы берберлер өркениеттің шетіндегі құрғақ жерлерде немесе оған жақын жерде жартылай көшпенділер болып өмір сүрді, олар өздерінің оқшауланған ерекшеліктерін сақтап келді, арабтар сияқты. "Медитеррания мен Сахара аралығында орналасқан Магриб берберлер үшін Арабия арабтар үшін болғандай болды". Профессор Абдалла Ларуи Солтүстік-Батыс Африка панорамасын берберлер өздеріне тәуелсіз рөл ойып шығарғанын көрсетеді деп түсіндіреді. "Б.з.д. бірінші ғасырдан б.з. сегізінші ғасырына дейін берберлердің өздерін сақтауға деген ниеті Карфаген дәуіріндегі патшалықтарды қайта құруға жасаған тұрақты әрекеттерінен көрінеді, және осы тұрғыдан алғанда бұл қозғалыс сәттілікке жетті". Римдіктердің есте сақтауындағы Еуропамен емес, алыс Арабиядан келген жаңа келгендермен одақтасуды таңдап, берберлер өздерінің болашағы мен тарихи жолын білгісіп шешті. "Олардың жүректері исламның шақыруына ашылды, өйткені олар онда ұлттық азаттық пен аумақтық тәуелсіздіктің жолын көрді". Ходжсон атап өткендей, берберлер мен арабтардың ортақ және географиялық параллельдері көзге түседі. Сонымен қатар, араб және бербер тілдері бір тілдік отбасының мүшелері – афроазиялық, бірақ оның екі түрлі тармағынан шыққан. Бұл тілдік туыстық, мысалы, мифтік түсіндірмелерде, танымал символдарда және діни қалауларда қосымша резонанс тудыруы мүмкін. Исламның жаулап алуынан бұрын да, кейін де берберлер мен Леванттың семиттері арасында, әрине, Карфагенге қатысты және одан да көне және генетикалық байланыстарға қатысты, мәдени байланыс туралы кең таралған түсінік болды. Ата-тегіндегі осы байланыс, бағындырудан кейін ислам дінінде араб басқыншыларымен тең дәрежеде болуға берберлердің талабын жеңілдетті. Киренаикадан Аль-Андалусқа дейін, арабияланған берберлер келесі ғасырларда үнемі байланыста болды. Исламда олардың ерекшеліктерін анықтау оңай; мысалы, исламның қалған бөлігіндегі ғалымдар көбінесе Ханафи немесе Шафии мектебін қабылдағанда, батыстағы берберлер Малики мазхабын таңдап, оны уақыт өте келе өздерінің стилінде дамытты. Берберлерді түрлендіруге ықпал еткен факторлардың бірі – діни міндеттемелердегі ерте қатаңдық жоқтығы, сондай-ақ жаулап алу армияларында жауынгер ретінде қатысу мүмкіндігі және олжа мен салықтан үлес алу болды. Бірнеше жылдан кейін, 711 жылы, бербер Тарик ибн Зияд Испаниядағы Вестгот патшалығына мұсылмандық шабуылға жетекшілік етті. Сонымен қатар, Әл-Магрибке қоныстанған арабтардың көпшілігі діни және саяси диссиденттер, көбінесе Дамаскідегі Омейяд билеушілеріне қарсы шыққан және теңдік доктриналарын қабылдаған Харижиттер болды. Осылайша, арабтардың жаулап алуы мен берберлердің исламға айналуы Африканың ескі провинциясындағы қоғамның ұзақ уақыт бойы поляризациялануынан кейін болды, онда христиандықтағы Донатизмнің ажыратылуы маңызды рөл атқарды, ал ауылдық берберлер Рим шіркеуінің қалалық ортодоксалдығынан бас тартуда ерекше көзге түсті. Берберлер бастапқыда арабтарға "шөл мен далаға бейімділігі үшін" тартылды. Жаулап алғаннан кейін және халықтың түрленуінен кейін Ифрикия Солтүстік-Батыс Африкадағы араб ислам режимі үшін табиғи және жақын орталыққа айналды, мәдениет пен қоғамның орталығы болды. Ол кезде бұл аймақ ислам сияқты кешенді жобаны жүзеге асыру үшін қажетті ең дамыған қалалық, коммерциялық және ауыл шаруашылығы инфрақұрылымымен ерекшеленді.
Ағлабидтер әулетінің басқарған әулеттері
Дамаскіден Омейяд халифатының құлауына (661-750) дейінгі жылдары Мароккода харижит берберлерінің көтерілісі болды, ол нәтижесінде бүкіл Мағриб аймағының тұрақтылығы бұзылды. Харижиттер тұрақты мекемелер құруға қол жеткізбесе де, олардың көтерілісінің салдары сақталды. 750 жылы Бағдадта жаңа Аббасид халифатының жылдам құрылуына қарамастан, халифалардың Ифрикияны тікелей басқаруы мүмкін болмай қалды. Сонымен қатар, бірнеше буын өткен соң, жергілікті араб тілінде сөйлейтін аристократия қалыптасты, ол алыс халифаттың жергілікті істерге араласуына наразылық білдірді.
Саяси мәдениет
Мұхаллабидтер (771–793) Аббасидтермен келіссөздер жүргізіп, Ифрикияны басқаруда кең өкілеттіктерге қол жеткізді. Осындай билеушілердің бірі – әл-Ағлаб ибн Сәлім (765–767), Ағлабидтер әулетінің атасы. Бірақ, Муаллабидтер билігі әлсіреген кезде, Тунистегі ұсақ көтеріліс Кайруанға таралып, қауіпті сипат алды. Халифаның басқарушысы тәртіпті қалпына келтіре алмады. Ыбырайым I ибн әл-Ағлаб, провинциялық басшы (әл-Ағлаб ибн Сәлімнің ұлы), тәртіпті әскерге басшылық етіп, 797 жылы тұрақтылықты қайта орнатты. Кейін ол Аббасид халифасы Харун әл-Рашидке Ифрикияны (арабтар Африка провинциясын осылай атаған) мұрагерлік феод ретінде, әмір титулымен беруді ұсынды. Халифа 800 жылы келісім берді. Содан бері Аббасидтер жыл сайын сыйлық алды, олардың билігі жұма намазындағы хутбада еске алынды, бірақ олардың бақылауы көбінесе формалды болды. Мысалы, 864 жылы халифа әл-Мутасим Тунистегі Зейтуна мешітіне қосымша қанат салуды талап етті. 800–909 жылдары Ибрагим ибн әл-Ағлаб (800–812) және оның ұрпақтары, Ағлабидтер ретінде танылған, Ифрикияда, сондай-ақ Алжирде (батыста) және Триполитанияда (шығыста) билік жүргізді. Бірақ, теория бойынша олардың билігі Аббасид халифатының атынан жүзеге асырылды. Ағлабидтер көбінесе Бани Тамим араб тайпасынан шыққан. Олардың әскери күштері мыналардан құралды: (а) араб иммигранттары (жақында харижиттерге қарсы күреске жіберілгендер және ертерек араб шапқыншылықтарының ұрпақтары), (б) исламизацияланған және екі тілді жергілікті тұрғындар (афариктер) және (в) қара құл сарбаздар. Көбінесе билеушілер қара әскерлеріне сүйенді. Саяси бейбітшілік пен тұрақтылыққа, экономикалық өркендеуге, мәдениеттің дамуына және ірі құрылыс жобаларына қарамастан, араб тілінде сөйлейтін элита Ағлабидтер режиміне наразылық білдіре бастады. Біріншіден, араб әскери шенділері режимнің заңдылығына күмәнданып, жиі ішкі дау-жанжалдарға түсті, олар зорлық-зомбылыққа ұласуы мүмкін. Олардың наразылығы халықтан ақша талап ету және жалпы мойынсұнбаушылық арқылы көрінді. 824–826 жылдары Тунис маңында араб әскерінен (жунд) қауіпті көтеріліс басталды. Ағлабидтер оңтүстікке шегінді және тек харижиттердің жарид тайпасы бергендердің көмегімен ғана құтқарылды. (875–902 жылдары билік құрған тоғызыншы Ағлаби әмірі Ибрахим II ибн Ахметтің қатыгездігінен туған 893 жылғы тағы бір көтеріліс қара әскерлермен басылды.) Ағлабид билеушілері осыған жауап ретінде мешіттер салды немесе кеңейтті, мысалы, Тунисте (Зейтуна мешіті және оның әйгілі университеті, Эз Зитуна), Қайыруанда (Үш есік мешіті) және Сфакста. Сонымен қатар Монастырда және Сузада (821 жылы Зиядат Алла I салған) рибат немесе бекінілген монастырь салынды, онда ислам жауынгерлері жаттықтырылды. Бұл экспедиция сәтті аяқталды, Палермо басып алынған аймақтың астанасы болды. Кейіннен Италия түбегіне шабуылдар жасалды, 846 жылы Римге шабуыл жасалып, Қасиетті Петір базиликасы тоналды. Сицилияға шабуылды ұйымдастыру арқылы Ағлабид билеушілері екі бүлікші топты (әскер мен дін қызметкерлерін) сыртқы жауға қарсы біріктіруге қол жеткізді. Кейін Сицилиядағы ислам билеушілері Ифрикиямен байланыстарын үзді, ал олардың Сицилиялық Калбид әулеті (948–1053) Әмірлікті басқарды. Сицилияны басып алу Ифрикиядағы саяси тәртіпті тұрақтандырды, ол орта кезеңінде салыстырмалы тыныштықта дамыды. Бірақ, соңғы құлдырау кезінде әулет өзін-өзі жойды, оның он бірінші және соңғы әмірі Зиядат Алла III (902–909) (916 жылы қайтыс болды), әкесі өлтірілгеннен туған қауіпсіздіксіздікке байланысты, өзінің бәсекелес ағалары мен ағайындарын өлтіруге бұйрық берді. Бұл Фатимидтер Ағлабидтер аймағына шабуыл жасаған кезде болды.
Институттар мен қоғам
Аглабидтер билігіндегі жоғары лауазымдарға «адалдығына сенім артуға болатын хан әулетінің мүшелері» тағайындалған. Қайыруан қадилігі лауазымы «білімінен гөрі адалдығымен ерекшеленетін көрнекті тұлғаларға ғана» берілетін болған. Ал әкімшілік құрылымы негізінен жақында келген араб және парсы иммигранттарынан, сондай-ақ жергілікті екі тілді африкалықтардан (көбінесе берберлер, олардың арасында христиандар да болған) құралған. Ифрикиядағы ислам мемлекетінің үкіметтік құрылымы Аббасидтердің Бағдадтағы үкіметтік құрылымымен көптеген жағынан ұқсас болды. Визир [премьер-министр], хажиб [камергер], сахиб әл-барид [пошта және барлау басшысы] және көптеген куттаб [хатшылар] (мысалы, салық салу, монета, армия, хат-хабар жөніндегі хатшылар) болды. Яһудилердің жетекшілері шағын элиталық топты құрады. Бұрынғы кезеңдердегідей (мысалы, Византия билігі тұсында), халықтың көп бөлігі ауылдық берберлерден тұрды, оларға қазір харижиттер немесе осыған ұқсас бағыттарға байланысты сенімсіздікпен қаралатын. Қайруан (немесе Қайрауан) Ифрикия ғана емес, бүкіл Мағрибтің мәдени орталығына айналды. Сол кезде кең таралған «табақат» (құжаттарды жүргізу туралы) атты кітаптар Аглабид Ифрикиясындағы элиталық өмірге тікелей емес, бірақ көрінеу жарық салды. Олардың бірі – Әбу әл-Арабтың «Ифрикия ғалымдарының топтары» (Табақат ‘улама’ Ифрикия) еңбегі. Сунни мұсылман ғалымдарының арасында екі мамандық ерекше көзге түсті: а) фақиһ (көпше түрі – фуқаха) немесе заңгер және б) ‘абид немесе аскет. Фуқаха Каируанда жиналды, ол сол кезде Мағрибтің заң орталығы болды. Бастапқыда Ифрикияда либералды Ханафи мектебі басым болды, бірақ көп ұзамай Малики мектебінің қатаң түрі басымдыққа ие болды, бұл Тунис ғана емес, Солтүстік Африканың барлық аймақтарында жалғыз кең таралған мазхабқа айналды, және бұл жағдай бүгінге дейін (кейбір үзілістерге қарамастан) сақталып келеді. Малики мектебін Ифрикияға заңгер Асад ибн әл-Фурат (759–829) енгізді, бірақ ол осы екі мектептің арасында теріс-теріс ауысып отырды. Оның шәкірті Сахнун (‘Абд әл-Салам б. Саид) (776–854) жазған «Мудауанна» осы мазхаб өзінің басты қарсыласы Ханафиге қарсы жеңіске жеткен кезеңде «Солтүстік Африка Маликизмінің негізгі нұсқасын» ұсынды. Әбу Ханифа (700–767) фиқһты Бағдатта, империяның күрделі астанасында дамытты, ал Малик ибн Анас (716–795) Мединада өз атымен аталатын мектепті құрды. Малики мектебін таңдау арқылы Ифрикия өз құқықтық мәдениетін анықтауда көбірек тәуелсіздікке ие болды. Малики заңгерлері Аглабидтермен жиі келіспейтін, мысалы, олардың жеке өмірдегі әдепсіздіктері және ауыл шаруашылығына қатысты салық салу мәселелері (яғни, оннан гөрі нақты ақшалай салық) бойынша. Сондай-ақ, Малики фуқахалары берберлердің жергілікті тәуелсіздікке қол жеткізу мүддесін қорғайтындығы, араб билігінің және шығыстан ықпалының Ифрикияға енуіне кедергі келтіретіндігі түсінілді. ‘Абид ғалымдарының немесе аскеттердің ең көрнектісі – Бухлул б. Рашид (799 ж. қайтыс болды), ол ақшаны жек көріп, бас судья лауазымын қабылдаған жоқ. Оның даңқы бүкіл ислам әлеміне тарады. Олардың тақуалығы мен тәуелсіздігі арқасында ‘абидтер әлеуметтік беделге ие болды және саясатта дауыс беруге мүмкіндік алды, әсіресе қалалар үшін сөйлеп, режимнің қаржы және сауда шешімдерін сынады. ‘Абидтердің мәртебесі мүлдем өзгеше болғанымен, Мағрибтің киелі тұлғасы – уәлимен байланысты. Бараканың (рухани харизманың) сақтаушысы ретінде ол діншілердің құрметіне бөленіп, оның қабірі қажылық орталығына айналды. Ифрикия Аглабидтер билігі тұсында гүлденді. Зәйтүн бақшаларын және басқа да ауыл шаруашылығын (май және дәнді дақылдар экспортталды), патша бақтарын суландыру және мал шаруашылығы үшін бұрыннан бар су құбырларын кеңейту жұмыстары жүргізілді. Алтыншы әмір Әбу Ибрахим Ахмад тұсында қалаларды сумен қамтамасыз ету үшін римдік акведуктар қайта салынды. Қайруан аймағында жүздеген бассейндер жылқы өсіру үшін су жинауға арналды. Жаңа ислам режимі кезінде теңіз арқылы, әсіресе Мысырдың Александрия портымен сауда қайта жанданды. Сонымен қатар, сауда жолдары жақсарды, бұл аймақтар осы кезеңде алғаш рет Жерорта теңізі саудасына қосылды. Түйелер бұл аймақта кеңінен таралған емес, төртінші ғасырға дейін олардың саны аз болды, ал бірнеше ғасырдан кейін ғана Сахара саудасында олардың қолданылуы кеңінен танылды. Дамушы экономика сарайдағы сәнді өмірге және үкімді әмірлердің резиденциялары үшін әл-Аббасия (809) және Ракада (877) жаңа сарай қалаларын салуға мүмкіндік берді. Архитектура кейіннен Фес, Тлемсен және Бугиде еліктелді. Аглабидтердің үкімет орталықтары Қайруан қаласының сыртында орналасқан, ол мұсылман дін қызметкерлерінің мекемелерімен үстемдік құрған қала. Ифрикия Аглабид әулетінің кезеңінде (799–909) көбінесе Мағрибтегі жетекші рөлін сақтап келді, бұл әдетте бейбітшілік пен тұрақтылық, танылған мәдени жетістіктер және материалдық өркендеуге байланысты болды.
Фатимидтер: шиит халифаты мен зиридтер
Фатимидтер батысқа қарай күшейе түскен сайын, олар Ифрикиядағы Аглабидтер режиміне жиі шабуылдар жасауға кірісті, бұл, әрине, оның саяси тұрақсыздығы мен жалпы алабөлікке себеп болды. Фатимидтер 909 жылы Кайруанды жаулап алды, соның салдарынан Аглабидтер әулетінің соңғы өкілі Зыядат Алла III Ракаддадағы сарайды тастап кетуге мәжбүр болды. Египетке қарап жатқан Ифрикияның шығыс жағалауында Фатимидтер ежелгі қираған орындардың үстіне жаңа астана салып, теңіз портын өздерінің махдилерінің құрметіне Махдия деп атады.
Фатимидтердің Мағрибтен шығу тегі
Фатимид қозғалысы жергілікті түрде әл-Магрибте, Кабилиядағы Котама берберлерінің арасында (Сетиф, Бугидің оңтүстігінде, Алжирдің шығысында) туды. Дегенмен, қозғалыстың екі негізін қалаушысы ислам шығысынан келген жаңадан келген иммигранттар, діни диссиденттер болды: Әбу Абдулла әш-Шии, бастапқыда Йемендегі Санадан; және Сириядағы Саламиядан келген Убайдалла Саид (Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатимадан таратылғанын мәлімдеген және өзін Фатимид Махди деп жариялаған). Олардың діни көзқарасы шиа дінінің исмаилилік тармағы еді. Келісім бойынша, бірінші келген негізін қалаушы (шамамен 893 жылы) Әбу Абдулла, исмаили Даи немесе үгітші болды, ол Бағдад халифатына қарсы наразылықты ашық білдірген Котама берберлерінен құрмет тапты. Ұйымды құру және жалдау ісінде жетістікке ие болғаннан кейін, Әбу Абдулла 902 жылы Убайдалла Саидты шақыруға дайын болды, ол 910 жылы (қиындықтар мен түрмеден шыққаннан кейін) келді, өзін Махди деп жариялады және қозғалысты басқаруды өз қолына алды. Әбу Абдулла басшылыққа байланысты туған дау кезінде қаза тапты. Махди бастапқыда шығысқа қарай кеңеюге бағытталды, ол көп ұзамай өзінің ұлы бастаған Котама берберлерінен құралған Фатимид әскерімен Мысырға шабуыл жасады – 914 және 919 жылдары екі рет Александрияны тез басып алды, бірақ кейін Аббасидтерге жеңіліп қалды. Әлсіздіктерді іздеп, Махди батысқа да шабуыл жасады, бірақ оның күштерітікелей нәтиже бермеді. Көптеген сүнниттер, соның ішінде әл-Андалус халифаты мен Мароккодағы Зената берберлік мемлекеті, оның исмаили шиалық көзқарасынан наразылық білдірді. Махди Малики заңын қолдамады, сонымен қатар ауыр салықтар салды, бұл одан әрі наразылық тудырды. Оның астанасы Махдия князьдік қалаға қарағанда бекініске көбірек ұқсады. Мағриб аймағы Фатимидтермен күрескен Зената мен Санхаджа тайпаларының арасында даулы болды. Махдидің қайтысынан кейін 935 жылы харижиттер көтерілісі басталды, оның басшысы Әбу Язид ("есекке мініп отырған адам" деп аталды) 943 жылға қарай кең аумаққа хаос пен дүрбелең әкелді. Махдидің ұлы, Фатимид халифасы әл-Қайым Махдияда қоршауға алынды. Ақырында Әбу Язидті келесі Фатимид халифасы Исмаил жеңіп, ол өзінің резиденциясын Кайруанға көшірді. Фатимид билігі батыстағы сүнниттік ислам мемлекеттерінен, мысалы, әл-Андалустағы Омейяд халифатынан шабуылға ұшырады. 969 жылы Фатимид халифасы әл-Муиз өзінің ең жақсы генералы Жаухар әл-Румиді Котама бербер әскерін басқарып Мысырға жіберді. Ол жеңіске жетуді үлкен қиындықсыз жүзеге асырды. Шиа Фатимидтер әл-Қаһира (Каир) қаласын ("жеңімпаз" немесе "Марс қаласы") құрды. 970 жылы Фатимидтер әлемге әйгілі әл-Азхар мешітін де салды, ол кейіннен жетекші сүнниттік теологиялық орталыққа айналды. Үш жылдан кейін әл-Муиз халифа Ифрикиядан Мысырға көшіп, "өзінің қазыналарын, әкімшілік қызметкерлерін және алдыңғыларының саркофагтарын" алып кетті. Мысырда бекінген Фатимидтер өз иеліктерін одан әрі кеңейтті, солтүстік-шығысқа қарай Сирияға және оңтүстік-шығысқа қарай Меккеге дейін, сонымен қатар Солтүстік-Батыс Африканы бақылауда ұстады. Қайырынан олар салыстырмалы түрде табысқа жетті және ешқашан Ифрикияға қайтып оралмады.
Зиридтердің мұрагерлігі
Каирге астанасын көшіргеннен кейін Фатимидтер Аль-Магрибті тікелей басқарудан бас тартып, оны жергілікті вассалға, атап айтқанда, Орталық Магрибтің Санхаджа бербері Булуггин ибн Зириге тапсырды. Оның қайтысынан кейін туған азаматтық соғыс салдарынан Фатимид вассалдығы екіге бөлінді: Ифрикия үшін Зиридтер (972–1148 жж.); ал батыс жерлер үшін [қазіргі Алжир]: Хаммадидтер (1015–1152 жж.). Зиридтер мен Хаммадидтер арасындағы саяси кикірулер мен батыстағы сүнни мемлекеттердің шабуылдарынан азаматтық қауіпсіздік созылмалы түрде нашар болды. Магриб саяси шатастықта болса да, бастапқыда Фатимид провинциясы Ифрикия Зиридтер билігінде салыстырмалы түрде гүлденді. Бірақ көп ұзамай Сахара саудасы төмендеді, себебі тұтынушылардың сұранысы өзгерді, сондай-ақ шығыстағы Фатимидтер мен батыстағы әл-Мурабит қозғалысының күшейіп келе жатқан күшінен бәсекелес саудагерлердің басып кіруіне байланысты. Сахара саудасының төмендеуі Зирид мемлекетінің саяси және мәдени орталығы болған Кайруан қаласының тез құлдырауына әкелді. Бұны өтеу үшін Зиридтер жағалау қалаларының саудасын дамытуға тырысты, ол сәл жанданды, бірақ Генуя мен Пизаның өсіп келе жатқан қалаларының Жерорта теңізі саудагерлерінен күшті қарсылыққа тап болды. 1048 жылы экономикалық және халықтық себептермен Зиридтер Каирдегі шиит Фатимидтердің билігінен жалтара бастады; олар сүнниттерге айналуды (Магриб мұсылмандарының көпшілігі осыны қалаған) және Бағдадтың Аббасид халифатына адалдықтарын жариялады. Ифрикиядағы тәртіпсіздіктер кезінде көптеген шииттер қаза болды. Зирид мемлекеті Фатимидтердің ақшасын тартып алды. Сүнни Малики заңгерлері заңның басым мектебі ретінде қайта орнатылды. Жауап ретінде Фатимидтер Зиридтерге қарсы Мысырға көшіп келген көшпелі арабтардың шабуылын ұйымдастырды; Фатимидтер осы бедуиндерді Ифрикияға қарай батысқа жылжуға ынталандырды. Бану Хилал бедуиндері Зирид пен Хаммадид әскерлерін жеңіп, 1057 жылы Кайруанды тонады. Магрибтің көптеген бақытсыздықтары олардың келуінен туындаған хаос пен регреске байланысты болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл пікір бірауыздан емес. Араб аңыздарында Бану Хилалдың басшысы Абу Зайд әл-Хилали – батыр, «Тағрибат Бану Хилал» халық эпосындай. Бану Хилал негізінен Оңтүстік-Батыс Арабияда орналасқан Бану Әмір тайпалық конфедерациясынан шыққан. Бану Халали тайпалары жазықтарды басып алған кезде, жергілікті отырықшы халық тауларға қашуға мәжбүр болды; гүлденген Орталық және Солтүстік Ифрикияда егіншілік жайылымға уступил. Зиридтер құлағаннан кейін де Бану Хилал тәртіпсіздіктің себебі болды, мысалы, 1184 жылғы Бану Гания көтерілісі. Бұл арабтар екінші ірі араб иммиграциясын құрады және арабтандыру процесін жеделдетті, нәтижесінде бедуин үстемдігінен ауылдық жерлерде бербер тілдерінің қолданылуы азайды. Зиридтер күшін жоғалтып, аймақтық экономика құлдырады, ал азаматтық қоғам жолдан тайды.
Перспективалар мен үрдістер
Фатимидтер шииттер (әсіресе, көбінесе дау тудыратын исмаилилер) болды, олардың басшылығы сол кезде беделсіз болған шығыстан келді. Бүгінде, әрине, тунистердің көпшілігі қарсыласы – сүнниттердің мүшелері екенін мойындайды. Фатимидтер бастапқыда берберлердің қолдауын алды. Бірақ, билікке келген соң Фатимидтер Ифрикиядағы әлеуметтік келісімді күрт бұзды; олар жоғары, дәстүрден тыс салықтар салды, бұл харижиттердің көтерілісіне әкелді. Кейін Фатимидтер Қайырға көшті. Египеттегі Фатимид шиит халифатының қарауында болғанмен, ақырында Зиридтер Фатимидтерді Ифрикиядан қуды. Жауабында Фатимидтер Ифрикияға құртқыш Бану Хилал тайпасын жіберді, бұл экономикалық құлдырау кезеңінде хаостық, қиын әлеуметтік жағдайға алып келді. Зирид әулеті тарихта бербер мемлекеті ретінде қарастырылады, оның негізін Санхаджа берберінің басшысы қалады. Сонымен қатар, Аль-Магрибтің батысынан Суннит Омейяд халифаты Кордова Фатимидтердің шииттеріне қарсы тұрып, олармен Ифрикияда немесе Египетте болсын соғысты. Осыған орай, тунистер Фатимидтердің билігі Египетке алып келген үлкен аумаққа, төзімділікке, бейбітшілікке және гүлденуге, сондай-ақ Ислам тарихындағы Фатимид халифатына деген шағын мақтаныш сезімін білдіре алады. Шииттер билігі кезінде берберлер идеологиялық тұрғыдан сүннит шығысына қарсылықтан олардың ортодоксиясына мойынұсынуға қарай жылған сияқты, бірақ бұл, әрине, олардың өзінің Малики заңдары арқылы (сүнниттердің төрт ортодоксалды мазхабының бірі ретінде қарастырылады) жүзеге асты. Фатимидтерге қарсы жоғарыда айтылған наразылықтарға қоса, Фатимидтер дәуірінде Әл-Мағрибте мәдени басшылықтың беделі Ифрикиядан Әл-Андалусқа қатаң түрде ауысты.
Нормандық Африка
Ифрикиядағы (Тунис) анархия оны 1134 және 1148 жылдар аралығында Махдия, Габес, Сфакс және Джерба аралын басып алған Сицилиядағы Норман корольдігінің нысанасына айналдырды. Африка Корольдігі – бұрынғы Рим Африка провинциясындағы (Тунис арабшасы бойынша Ифрикия) Сикуло-Норман мемлекетінің шекаралық аймағының кеңейтілуі, ол қазіргі Тунис және Алжир мен Ливияның бір бөлігіне сәйкес келеді. Корольдік туралы негізгі дереккөздер араб (мұсылман) тілінде, латын (христиан) дереккөздері одан аз. Хуберт Хубеннің сөзіне göre, «Африка» Сицилия патшаларының титулында есімдерін таппағандықтан, «Африканың Норман корольдігі» деп айтуға болмайды. Керісінше, «Норман Африкасы» – Ифрикияның жағалауындағы Норман қалаларының жиынтығы еді. Африканы басып алу Рожер II тұсында 1146-48 жылдары басталды. Сицилия билігі ірі қалалардағы әскери гарнизондардан, жергілікті мұсылман халқына салық салудан, христиандарды қорғаудан және монета соғудан тұрды. Жергілікті аристократия көбінесе өз орнында қалды, ал мұсылман княздары Сицилия бақылауымен азаматтық үкіметті басқарды. Сицилия мен Африка арасындағы экономикалық байланыстар, басып алудан бұрын күшті болған, одан әрі нығайтылды, ал Африка мен Солтүстік Италия арасындағы байланыстар кеңейтілді. Вильгельм I билігінің басында Африка «корольдігі» Альмохадтарға (1158-60 ж.) қарады. Оның ең маңызды мұрасы – оның құлауымен және 1180 жылы бекітілген Сикуло-Альмохад бейбітшілігімен байланысты Жерорта теңізі елдерінің қайта құрылуы болды.
Триполи мен Махдияны жаулап алу
1142/3 жылы Роджер II Триполиге шабуыл жасады, ол Махдиядан оңтүстікке қарай, жағалау бойында орналасқан. 1146 жылы ол оны қоршап алып, жаулап алды. Қала бұрыннан бірнеше аштықтан құлдыраған еді және Роджердің әскерлері шабуыл жасаған кезде ішкі соғысқа ұшырағандай болды. Бұл қала Магрибтен Мысырға дейінгі теңіз жолындағы маңызды порты болып қала берді. Триполи маңындағы бірнеше кіші эмирлер осыдан кейін Сицилияның жоғары билігін іздеді. Габес билеушісі Юсуф Роджерге «Мені Габестің уәлісі етіп тағайындайтын киім мен хатты жіберші, мен сіздің өкіліңіз болайын, сондай-ақ Триполиді сізден ұстап тұрған Бану Матрух та болады» деп жазды. Роджер келісіп, Юсуф жаңа киім киіп, танымал адамдардың алдында тағайындалу хатын оқыды. Габес Махдияға ұзақ уақыт бойы кедергі келтірген, ал Махдияның әл-Хасаны оған шабуыл жасап, Юсуфты Махдияға әкеліп, таспен өлтірді. Роджердің 1148 жылы Махдияға шабуыл жасауы оның әмірінің осы мойынсұнбауына жауап болған болуы мүмкін, бірақ Ибн әл-Атир Роджердің 1150 жылға дейін әл-Хасанмен келісімшарты болғанына қарамастан, Африкадағы аштықтан пайдаланғанын айтты. 1148 жылдың маусым айында Роджер өзінің адмиралы Антиохиялық Георгийді әл-Хасанға қарсы жіберді. Пантеллерия аралынан Сицилия флоты Махдия кемесімен кездесті, ол бірнеше хатшы көгершіндерді алып жүрген. Георгий құстарды үйлеріне жіберіп, флот Византияға бет алғаны туралы жалған хабар жіберді. 22 маусымда сицилиялықтар Махдияға жеткенде, әмір мен оның сарайы дайын емес қаладан қашып, қазыналарын қалдырып кетті. Бұл олжа ретінде алынды, бірақ сицилиялықтарға қаланы тонауға екі сағат ғана берілді, ал мұсылман тұрғындары христиан үйлері мен шіркеулеріне сиынып қалды. Роджер тез арада қаланың барлық тұрғындарына патшалық қорғау, немесе аман, жариялады. Ибн аби Динардың айтуынша, Георгий «Завила мен Махдия қалаларын қалпына келтірді; саудагерлерге ақша берді; кедейлерге садақа берді; әділет басқармасын халыққа қолайлы қадиге тапсырды; және осы екі қаланың басқаруын жақсы ұйымдастырды». Қашқандарды оралуға ынталандыру үшін азық-түлік таратылды. 1 шілдеде әл-Хасанның ұлы 'Али билеген Суссе (Суза) қаласы шайқассыз берілді, ал 'Али әкесіне Мороккоға қашты. 12 шілдеде Сфакс қысқа ғана қарсылықтан кейін түсті. Ибн әл-Атирдің айтуынша, африкалықтарға «адамгершілікпен қарады» және бүкіл провинцияға «жақсы уәделерге» толы аман берілді. Ибн Халдун өзінің «Китаб әл Ибар» кітабында Сфакс христиандарының мұсылман көршілеріне жасаған зұлпылдарын жазды. Бану Матрух Триполиде билікте қалды, ал Сфакста Роджер Омар ибн әл Хусейн әл Фуррианиді тағайындады, оның әкесі ұлының жақсы мінез-құлқы үшін Сицилияға кепіл ретінде әкелінді. Араб деректері Омардың әкесі ұлын көтеріліс жасауға шақырғанын бірауыздан айтады. Роджер Барашт (Бреск) қаласын және Керкенна аралдарын, сондай-ақ бүлікшіл шөл далалық тайпаларды басып алды. Ұзаққа созылмаған жаулап алулар мен иеленулерден кейін «франктердің [нормандардың] билігі Триполиден Тунис шекарасына дейін, ал батыс Магрибтен Кайраванға дейін созылды».
Тунис пен ішкі тәртіпсіздіктер
Роджер 1148 жылдан кейін Византиямен соғысқа қатысты, сондықтан ол өзінің жаулап алуларын Туниске шабуылмен жалғастыра алмады. Ибн Идхаридің мәліметінше, қорқып қалған тунистіктер шабуылды болдырмау үшін Сицилияға астық жіберді. Бұл, әлдебір құрмет көрсету және бағыну белгісі болуы мүмкін, себебі Ибн Идхар Роджердің 1159 жылы әлмохадтар шабуыл жасаған кезде қалада әлі билікте болғанын жазады, бірақ ол шындығында қайтыс болған еді. Венециялық шежіреші Андреа Дандолоның: "Тунис патшалары оған [Роджерге] салық төледі" (regemque Tunixii sibi tributarium fecit) деген пікірі дұрыс болуы мүмкін. Сенімсіз дереккөз: 2023 жылғы ақпан.
Алмохадтар (әл-Мувахиддин)
Сол кезде Мағриб аймағындағы жалғыз күшті мұсылман державасы жаңадан құрылып келе жатқан Альмохадтар еді, олардың халифасы бербер Абд әл-Мүмин болды. Ол бірнеше әскери науқандармен жауап берді, олар 1160 жылы нормандықтарды Сицилияға қайта шегінуге мәжбүр етті. Альмохадтар 1180 жылдары әйюбидтердің жорыстарын да сәтті тойтарды, бірақ олар осы кезеңде ара-тұра оңтүстік жағалау аймақтарын уақытымен басып алды.
Қозғалыс және империя
Альмохад қозғалысы [арабша al Muwahhidun, "унитарийлер"] шамамен 1130 жылдан бастап 1248 жылға дейін (жергілікті деңгейде 1275 жылға дейін) Магрибте әртүрлі билік жүргізді. Бұл қозғалысты Марокконың Атлас тауларынан шыққан Масмуда бербері Ибн Тумарт (1077–1130) құрды, ол махди атанды. Меккеге қажылық жасағаннан кейін оқып-үйренген соң, ол шамамен 1118 жылы әл-Ашари мен әл-Газалидің тұжырымдамаларынан шабыт алып Мағрибке оралды. Харизматикалық көшбасшы ретінде ол Құдайдың бірлігін іштей сезінуді уағыздады. Тақуа және қатал реформатор болған ол Атластағы берберлер арасында адал ізбасарлар жинап, радикалды қауымдастық құрды және ақырында қазіргі билеушілер – Альморавидтерге (1056–1147) қарулы қарсылық көрсетті. Бұл Альморавидтер [араб. al Murabitun, Рибаттан, яғни "қорғаушылар"] Магрибтегі берберлік ислам қозғалысы болды, өз мақсатына жеткен соң құлдырап, әлсіреген еді. Альморавидтер бір кезде Мавританиядан (Марокконың оңтүстігінде) әл-Андалусқа (Оңтүстік Испания) дейін билік жүргізгенімен, Альморавидтер билігі ешқашан Ифрикияға жеткен емес. Ибн Тумарттың қайтысынан кейін шамамен 1130 жылы Абдул-Му'мин әл-Куми (шамамен 1090–1163) Альмохад халифасы болды. Абдул-Му'мин Ибн Тумарттың алғашқы "Он" ізбасарының бірі болған. Ол дереу биліктегі Альморавидтерге шабуыл жасап, 1147 жылға қарай Марокконы олардан тартып алды және соңғы көтерілістерді басып тастады. Содан кейін ол су айдынынан өтіп, әл-Андалусты (Испания) басып алды. 1152 жылы ол Буги (Алжир) Хаммадидтеріне сәтті шабуыл жасады. Оның әскерлері Зирид Ифрикиясына араласып, 1160 жылға қарай христиандық сицилиялықтарды ығыстырды. Дегенмен, Генуя мен Пизадан келген итальяндық саудагерлердің келуі шетелдіктердің қатысуын жалғастырды. "Абдул-Му'мин қысқа ғана уақытқа Солтүстік-Батыс Африканың біріккен империясын басқарды – тарихындағы жергілікті билікте алғашқы және соңғы империя". Бұл Магрибтің саяси бірлігінің шыңы болды. Бірақ жиырма жыл өткен соң, 1184 жылы Бану Гания көтерілісі Балеар аралдарынан Ифрикияға (Тунис) дейін таралып, Альмохад режиміне келесі елу жыл бойы қиындықтар туғызды.
Мағриб елдерінің билігі
Алмохадтардың негізін қалаушы Ибн Тумарт өзінің теологиялық және саяси идеялары араласқан жазбаларын қалдырды. Онда ол басшы, махди, қате жасамайтындығын мәлімдеді. Ибн Тумарт өзінің ізбасарларынан иерархия құрды, ол Альмохад дәуірінен кейін де (әсіресе Тунисте Хафсидтер тұсында) ұзақ сақталды. Бұл иерархия тек "Елу кеңесі" [ahl al Khamsin] және "Жетістік жиналысы" [ahl al Saqa] сияқты этникалық бірлікке ғана емес, сонымен қатар (а) оның ahl al dar, яғни "үйдің адамдары" – жеке кеңес, (б) оның ahl al 'Ashra, яғни "Он" – бастапқыда оның алғашқы он ізбасарынан құралған, және (с) түрлі лауазымдар негізінде құрылды. Ибн Тумарт өзінің талабаларын, яғни идеологтарын, сондай-ақ діни және әскери міндеттерді атқаратын хуффаздарын тәрбиеледі. Кейбір егжей-тегжейлерге қатысты нақтылық жоқ, бірақ Ибн Тумарттың "дәстүрлі тайпалық құрылымның ықпалын азайтуға" тырысқаны туралы жалпы келісім бар. Кейінгі тарихи дамулар "оның бастапқы қайта ұйымдастыруымен жеңілдетілді, себебі ол тайпалар арасындағы ынтымақтастықты мүмкін етті", олардың бірігуі болмаса мүмкін емес еді. Ибн Тумарт жасаған бұл ұйымдастыру және топтық бірлікке дайындықтар "өте әдепті және тиімді" болды және пайғамбар Мұхаммедтің Медине кезеңінің "саналы көшірмесі" болды. Махди Ибн Тумарт қатаң ислам заңдарын және моральдық қағидаларын қолдап, берберлердің дәстүрлі емес салттарын ығыстыруға ұмтылды. Тинмал маңындағы алғашқы бекінісінде Ибн Тумарт "сенімнің сақтаушысы, моральдық мәселелерге қазы және бас судья" рөлін атқарды. Алайда, сол кездегі Малики заңгерлері арасында кең таралған тар заңгерлік және Альморавидтер режиміне олардың ықпалы салдарынан Ибн Тумарт Малики заң мектебін жақтамады, сондай-ақ төрт танылған медхабтың ешқайсысын жақтамады. Бірақ іс жүзінде Малики заң мектебі сақталды және ақырында ресми түрде жұмыс істеді (тек Абу Юсуф Якуб Мансурдың (1184–1199) билігі кезінде, ол Ибн Тумарттың іліміне адал болды). Бір ғасырдан астам тербелістен кейін халифа Әбу әл-Ала Идрис әл-Мамун бұрынғы Альмохад режимдерінің тар идеологиясынан (алғаш рет махди Ибн Тумарт айтқан) бас тартты, ол үнемі жұмыс істеп, ақырында нашарлап қалды. Шамамен 1230 жылы ол әл-Магрибте танымал болған Маликиттік рәсімді қайта жаңғыртты. Гранадалық мұсылман философтары Ибн Туфайл (латынша Абубасер) (1185 жылы қайтыс болды) және Кордовалық Ибн Рушд (Аверроэс) (1126–1198), сондай-ақ Малики судьясы болып тағайындалған, Альмохад сарайында белгілі болды, оның астанасы Маракеште бекітілді. Суфизмнің шебері, теолог Ибн Араби 1165 жылы Мурсияда дүниеге келді. Альмохадтар кезінде сәулет өркендеді, Севильяда Гиральда салынды және сүйір арка енгізілді. "Альмохад империясының маңыздылығын одан кейінгі Магриб елдерінің барлық билеушілеріне әсер еткенінен артық дәлелдеуге болмайды". Бұл империя берберлік рухта туды және оның империялық табыстары берберлік басшылардың басшылығымен жүзеге асырылды. Біртұтас Альмохадтар негізін қалаушылардың жоспарларын қатаң түрде іске асырудың бастапқы мақсатын біртіндеп өзгертті. Осылайша Альмохадтар алдыңғы Альморавидтерге (соның ішінде берберлерге) ұқсас болды. Дегенмен, олардың қозғалысы Магрибтегі мұсылман халқының діни санасын тереңдетуге көмектесті. Бірақ ол басқа дәстүрлер мен ілімдерді басып тастай алмады, ал исламның баламалы көріністері, соның ішінде қасиеттілерге табынушылық, суфилер және Малики заңгерлері сақталды. Альмохад империясы (оның алдыңғысы Альморавидтер сияқты) ақырында әлсіреп, тарады. Гранада мұсылман патшалығынан басқа Испания жойылды. Мароккода Альмохадтардан кейін Меринидтер, Ифрикияда (Тунис) Хафсидтер (олар біртұтас Альмохадтардың мұрагерлері екенін мәлімдеді) билікке келді.
Тунис Хафсид әулеті
Хафсидтер әулеті (1230–1574) Ифрикияда Альмохадтардың билеуін жалғастырды, Хафсидтер өздерінің негізін қалаушы Махди Ибн Тумарттың (шамамен 1077–1130) нағыз рухани мұрасын ұстанып жүргендерін мәлімдеді. Хафсидтер билігінде Тунис Мағриб аймағында мәдени үстемдікке уақытша қайта қол жеткізді.
Саяси хронология
Әбу Хафс 'Умар Инти (немесе: әл Хинтати) шамамен 1121 жылы Альмохад қозғалысының [әл Муваххидун] алғашқы маңызды жақтастарының бірі болды. Бұл он адам Ибн Тумарт Махдидің серіктері болды және барлық маңызды мәселелер бойынша кеңес беретін ішкі шеңбер құрды. 1130 жылы Маракеш маңындағы шайқаста жараланған Әбу Хафс 'Умар Инти ұзақ уақыт бойы Альмохад қозғалысының ықпалды тұлғасы болды. Оның ұлы 'Умар әл Хинтати 1207 жылы Альмохад халифасы Мұхаммед ән Насирдің бұйрығымен Ифрикияның губернаторы болып тағайындалды және 1221 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Оның ұлы, Әбу Хафстың немересі – Әбу Закария еді. Әбу Закария (1203–1249) Альмохадтарға Ифрикияда Габес губернаторы ретінде, содан кейін 1226 жылы Тунис губернаторы ретінде қызмет етті. 1229 жылы Альмохад қозғалысы ішіндегі ала-құлалық кезінде Әбу Закария тәуелсіздігін жариялады, осылайша Хафсид әулетінің бастауы болды. Келесі бірнеше жылда ол Ифрикия қалаларын басып алды, содан кейін шығыста Триполитанияны (1234) және батыста Алжирді (1235) жаулап алды, кейіннен Тлемсенді (1242) қосты. Ол бербер конфедерациялары арасындағы билігін нығайтты. Хафсид мемлекетінің басқару құрылымы Альмохад үлгісін ұстанды, яғни өте қатаң орталықтандырылған жүйе. Әбу Закарияның Альмохадтарға мұрагерлігін әл-Андалус және Мароккодағы бірнеше мемлекеттер жұма намазында мойындады. Венеция, Генуя, Сицилия және Арагонмен дипломатиялық қатынастар орнатылды. Әбу Закария Мағрибтің ең ірі билеушісіне айналды. Тарихи сәтте Әбу Закарияның ұлы және Хафсидтердің өзін халиф деп жариялаған әл-Мустансир (1249–1277) Мекке және Ислам әлемі тарапынан халиф ретінде танылды (1259–1261), бұл Аббасид халифалығының моңғолдар тарапынан жойылғаннан кейін (1258 ж.) болды. Бірақ бұл сәт те өтті, Хафсидтер жергілікті тәуелсіздікте қалды. 1270 жылы Франция королі Людовик IX, оның інісі Сицилия королі болған, Тунис маңына әскерін қондырды, бірақ ауру олардың лагерін қиратты. Кейіннен Хафсидтің ықпалы Фез маринидтерінің күшеюімен азайды, олар Тунисті екі рет басып алып, қайта жоғалтты (1347 және 1357). Дегенмен, Хафсидтердің бағы қайта жақсарды, екі көрнекті билеуші болды: Әбу Фарис (1394–1434) және оның немересі Әбу 'Амр 'Усман (1435–1488). Соңында Хафсид әулеті ішіндегі ішкі дағдарыс осалдықтарды туғызды, ал Жерорта теңізінің бақылауы үшін испандықтар мен түріктер арасында күрес күшейді. Хафсид билеушілері бәсекелес тараптардың стратегиялық ойындарының құрбанына айналды. 1574 жылы Ифрикия Осман империясының құрамына енді.
Сауда және сауда
Бүкіл Мағриб, сондай-ақ ертедегі Хафсидтер тұсында Тунис, Сахаралық судандықтардың өсуіне және Жерорта теңізі саудасына байланысты өркендеу дәуірінен рахат алды, соңғысы Еуропамен сауданы қамтиды. Аймақ бойынша христиандармен қайта-қайта сатып алу және сату мәмілелері қауіпсіздікті, кедендік кірістерді және коммерциялық пайданы қамтамасыз ету үшін жасалған тәжірибелер мен құрылымды келісімдердің дамуына әкелді. Сол кездегі басты кеден порттары: Тунис, Сфакс, Махдия, Джерба және Габес (қазіргі Тунис); Оран, Буги (Беджая) және Боне (Аннаба) (қазіргі Алжир); Триполи (қазіргі Ливия). Әдетте мұндай порттарда импортты жүк түсіріліп, кедендік аумаққа жеткізіліп, онда кедендік алымдар мен төлемдер төленгенге дейін жабық қоймада немесе funduq-та сақталады. Тунис кеден қызметі қабатталған бюрократия болды. Оның басында көбінесе билік басындағы ақсүйектер немесе мушарриф, әл-Каид деп аталды, ол қызметкерлерді тек алым жинаумен ғана емес, сонымен қатар коммерциялық келісімдермен келіссөздер жүргізуі, келісімдер жасасуы және шетелдіктерге қатысты заңды дауларда судья ретінде әрекет етуі мүмкін. Салықтың мөлшері әртүрлі болды, әдетте ол 5-10 пайызды құрайтын. Келіп жатқан кеме жүгін жеткізіп, кері қайтып келетін жүкті бірнеше күн ішінде алуға болатын. Орта жүздегі христиан саудагерлері, әдетте, өздерінің шыққан қалалары бойынша ұйымдастырылған, осы Солтүстік Африканың кедендік порттарында тауарлар мен маркетингтің ағынын басқару үшін өз сауда нысандарын құрып, ұстап отырды. Бұл дәуірде ислам заңы қоғамдық моральды реттеу үшін арнайы институт, немесе хисба, әзірлеген, оған қоғамдық нарықтардың тәртібі мен қауіпсіздігі, нарық операцияларын қадағалау және осыған байланысты мәселелер кірді. Қалалық базар [араб. souk, көпше саны iswak] әдетте бір немесе ұқсас тауарлар (көкөніс, мата, металл бұйымдары, ағаш және т.б.) сататын дүкендер көшесі болды. Бұл жауапкершіліктерді қала басшысы атқарды. Қалалық базарларда қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін мухтасиб әділ сауда-саттыққа (саудагерлер ауыл тұрғындарына жергілікті бағаны, салмақ пен өлшемдерді шыншылдықпен айтуы, бірақ тауардың сапасы мен бағасы емес), жолдарды ашық ұстауы, құрылыс қауіпсіздігін реттеуі, қолданыстағы монеталардың металл құнын қамтамасыз етуі және жаңа монеталар шығаруы қадағаланды. Мухтасибтың өкілеттігі қади (судья) мен полиция арасында, немесе басқа жағдайларда прокурор немесе сауда комиссары мен қала әкімі немесе жоғары лауазымды адам арасында болды. Көбінесе бұл лауазымға жетекші судья немесе муфтий тағайындалатын. Мухтасиб дауды тыңдамайтын, бірақ соған қарамастан 40 қамшы соғудың ауырсынуын және қорлауын, борышкердің түрмесіне қамауды, дүкенді жабуды және қаладан шығаруды бұйыра алатын. Мухтасибтың өкілеттігі ауылға дейін созылмаған. Осы кезеңде әл-Андалустан мұсылман және яһуди иммигранттары келді, олар бағаланатын таланттармен, мысалы, сауда байланыстары, қолөнер және ауыл шаруашылығы техникасымен келді. Алайда, жалпы өркендеуге қатысты он төртінші ғасырдан бастап әртүрлі факторларға байланысты экономикалық құлдырау болды. Кейіннен Жерорта теңізімен сауда жасау қарақшылардың шабуылдарына жол берді. {Аяқталуда}
Қоғам және мәдениет
Бастапқы өркендеудің нәтижесінде әл-Мустансир өзінің астанасы Тунисті өзгертіп, сарай мен Әбу Фихр паркін салдырды; сондай-ақ, Бизертеге жақын жерде (Ибн Халдунның айтуынша, әлемде теңдесі жоқ) мүлік құрды. Дегенмен, қалалар мен ауылды басқару арасында қапалы жағдай туды; кейде қаладағы билеушілер мағриби күрестерінде қолдау көрсету үшін ауылдық тайпаларға автономия («иқта») беретін. Орталық биліктен тайпалық тәуелсіздік орталық әлсірегенде шеткі аймақтардың күшті де тұрақты болып қалуын білдірді. 13 ғасырға дейін бедуин арабтары келіп жатты; олардың тайпалық шабуыл жасау және соғысу қабілеттері сақталғандықтан, олар ықпалды болып қала берді. Араб тілі басым болды, тек бірнеше бербер тілді аймақтарда ғана – мысалы, харижиттік Джерба және оңтүстік шөлде – бербер тілі қолданылды. Сондай-ақ, араб мұсылман және еврейлердің көші-қоны әл-Андалустан Ифрикияға жалғасты, әсіресе 1492 жылы Гранада құлағаннан кейін, ол Иберия түбегіндегі соңғы мұсылман мемлекеті болды. Осы жаңадан келген иммигранттар Аль-Андалустың дамыған өнерін әкелді. Тунистік Ахмад әл-Тифаши (1184–1253) өзінің энциклопедиясының 41-томында «Мута’ат әл-Асма’ фи ‘илм әс-сама’» [«Құлаққа ләззат», музыка өнері туралы] еңбегінде андалусиялық музыка мен поэзия дәстүрін талқылады. Алмохадтар кезеңіндегі үзілістен кейін, Малики заң мектебі Мағрибке қатысты толық дәстүрлі юрисдикциясын қайта жаңартылды. 13 ғасырда Малики мектебі ирактық ықпалдың нәтижесінде маңызды либералды өзгерістерге ұшырады. Хафсид заңгерлерінің кезінде «масләха» немесе «қоғамдық мүдде» ұғымы олардың мәзхабын басқаруда дамыды. Бұл Малики фикхының қауымның жалпы әл-ауқатын ескере отырып, қажеттілік пен жағдайды қарастыруға мүмкіндік берді. Осылайша, жергілікті әдет-ғұрыптар Мәлік шариғатына енгізіліп, құқықтық тәртіптің ажырамас бөлігіне айналды. Кейіннен тунистік Малики теологы Мұхаммед ибн Арафа (1316–1401) 60 000 томдық кітаптары бар делінетін Зейтуна кітапханасында оқыды. Білім беру жүйесі медреселер құру арқылы жақсартылды. Суфизм, мысалы, Арусия тариқасын құрған Сиди Бин Арус (1463 жылы Тунисте қайтыс болды), қала мен ауылды байланыстыра отырып, нығайып, дамыды. Поэзия мен сәулет өркендеді. Қазіргі уақытта Тунис Мағрибтің мәдени жетекшілігін қайтадан иеленді.
Bedouin Arabs continued to arrive into the 13th century; with their tribal ability to raid and war still intact, they remained influential. The Arab language came to be predominant, except for a few Berber speaking areas, e. g., Kharijite Djerba, and the desert south. Also, Arab Muslim and Jewish migration continued to come into Ifriqiya from al Andalus, especially after the fall of Granada in 1492, the last Muslim state ruling on the Iberian peninsula. These newly arriving immigrants brought infusions of the developed arts of al Andalus. The Andalusian tradition of music and poetry was discussed by Ahmad al Tifashi (1184–1253) of Tunis, in his Muta'at al Asma' fi 'ilm al sama' [Pleasure to the Ears, on the Art of Music], in volume 41 of his enciclopedia. After a hiatus under the Almohads, the Maliki school of law resumed its full traditional jurisdiction over the Maghrib. During the 13th century, the Maliki school had undergone substantial liberalizing changes due in part to Iraqi influence. Under Hafsid jurisprudents the concept of maslahah or "public interest" developed in the operation of their madhhab. This opened up Maliki fiqh to considerations of necessity and circumstance with regard to the general welfare of the community. By this means, local custom was admitted in the Sharia of Malik, to become an integral part of the legal discipline. Later, the Maliki theologian Muhammad ibn 'Arafa (1316–1401) of Tunis studied at the Zaituna library, said to contain 60,000 volumes. Education was improved by the institution of a system of madrasah. Sufism, e. g., Sidi Bin 'Arus (d. 1463 Tunis) founder of the Arusiyya tariqah, became increasingly established, linking city and countryside. Poetry blossomed, as did architecture. For the moment, Tunisia had regained cultural leadership of the Maghrib.
Ибн Халдун
Ірі әлеуметтік философ Ибн Халдун (1332–1406) әлеуметтану, тарихнама және осымен байланысты пәндердің негізін қалаушы ретінде танылады. Оның ата-тегі Йеменге жатады, бірақ оның отбасы 13 ғасырда Ифрикияға көшер алдында ғасырлар бойы Аль-Андалуста тұрған. Тунис тұрғыны ретінде ол өмірінің көп бөлігін Хафсидтер билігінде өткізіп, кейде олардың қызметінде болды. Ибн Халдун ерте жасынан саяси мансапқа қадам басып, түрлі шағын мемлекеттердің билеушілерінің басшылығымен жұмыс істеді. Олардың жоспарлары бәсекелестік пен одақтардың арасында жүзеге асты. Бір кезде ол уәзір болды, алайда бір жыл түрмеде отырды. Оның мансабы бірнеше рет көшіп-қонуды талап етті, мысалы, Фез, Гранада және ақырында Каирде қайтыс болды. Ол жазу үшін белсенді саяси өмірден уақытша шығып кетті. Кейін Меккеге қажылық жасағаннан кейін, Мысырда Малики мектебінің бас қадісі қызметін атқарды (бірнеше рет тағайындалып, қызметтен босатылды). Дамаскіге барғанда Тамерлан қаланы басып алды. Жеңімпаз қарт заңгер мен әлеуметтік философпен әңгімелесті, бірақ Ибн Халдун Мысырдағы өміріне қайта оралуға үлкерді. Ибн Халдунның тарихы мен тарихнамасы оның философ ретінде алған білімімен негізделген. Дегенмен, оның маңызды ойларының көбі осы аймақтың тұрақсыз үкіметтерінде болған тәжірибесінен туындады. Оның тарихы Мағриб мемлекеттерінің айқын циклдық дамуын түсіндіруге тырысады, яғни: а) жаңа билеуші топ күшті бірлікпен билікке келеді, ә) бірнеше буын өткен соң ыдырай бастайды, в) билеуші топтың құлауына әкеледі. Ибн Халдун топтың билікке көтерілуіне және оны сақтап, жүзеге асыру қабілетіне қажетті әлеуметтік байланысты Асабиях деп атады. Оның жеті томдық «Китаб әл-Ибар» [Мысалдар кітабы] (қысқартылған атауы) – парсы, араб және бербер өркениеттеріне назар аударатын «жалпы» тарихтың жиынтығы. Оның ұзақ кіріспесі, «Муқаддима» [Бастауыш] деп аталады, саяси үрдістер мен оқиғалардың ұзақ мерзімді дамуын зерттеу саласы ретінде ұсынады, оларды квази-социологиялық тұрғыдан адамзат құбылыстары ретінде сипаттайды. Бұл еңбек мәдениетті талдаудың бағалы нұсқасы саналады. Ибн Халдун ислами ғылымы, философиясы және саясатының дамуындағы арабтардың рөлін төмендеткендіктен (немесе жоққа шығарғандықтан) арабтар арасында жеткілікті қызығушылық тудырмады, оның зерттеулері Ифрикияда назарсыз қалды – бұл тенденция бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, өйткені оның еңбектері араб ұлтшылдығы тұрғысынан саяси тұрғыдан дұрыс емес деп есептеледі. Алайда, парсы және түрік әлемінде ол көптеген ізбасарлар тапты. «Китаб әл-Ибар» кітабының кейінгі бөлімдерінде ол Мағриб берберлерінің тарихына ерекше назар аударады. Ибн Халдун өз баянында өзі куә болған немесе кездескен тарихи оқиғаларға жетеді. Хафсидтердің шенеунігі ретінде Ибн Халдун қиын жағдайға түскен режимдердің әлеуметтік құрылымына тигізген әсерін және аймақтың ұзақ мерзімді құлдырауын тікелей сезінді.
Осман халифаты мен бейлер
XVI ғасырда испандықтар (1492 жылы реконкистаны аяқтаған) мен түріктер (1453 жылы Константинопольді жаулаған) арасында Жерорта теңізі үшін ұзақ мерзімді бәсеке басталды. Испания сол кезде Солтүстік-Батыс Африкадағы Оран (1505), Триполи (1510), Тунис (1534) сияқты порттарды басып алды. Кейбір мұсылман билеушілері испандықтардың ықпалына қарсы тұру үшін түрік күштерін аймаққа шақырды. Алайда, Тунистің Хафсидтері мұсылман түріктерінен үлкен қауіп көріп, испандықтармен одақтасты. Осман империясы көптеген корсарларды өздерінің агенттері ретінде қабылдады, олардың арасында Хайр әл-Дин [арабша аты] және оның ағасы Арудж (екеуі де қызыл сақалды болғандықтан Барбаросса деп аталды), сондай-ақ Улудж Али Алжирді өздерінің базасы етті. 1551 жылы корсар Драгут Триполиде бекінді, ал 1558 жылы Кайруанға кірді. 1569 жылы Алжирден келген Улудж Али Тунисті басып алды. 1571 жылы Лепанто шайқасында христиандық теңіз күштерінің жеңісінен кейін, Австрияның Дон Жуаны 1573 жылы Тунисті Испанияға қайтарды. Улудж Али 1574 жылы Тунисті толығымен басып алу үшін үлкен флот пен әскермен қайта оралды, содан кейін соңғы Хафсидті Константинопольге жіберді.
Денисарлар
1574 жылы тұрақты Османдық империялық билігі орнағаннан кейін, Тунис үкіметі ұзаққа созылған құлпырау мен хаостан кейін тұрақты негізге келді. Константинопольдегі Порта Тунисте азаматтық және әскери билік ретінде пашаны тағайындады, ол империяның провинциясы болды. Түрік тілі мемлекеттік тілге айналды. Тунис қаласы бастапқыда Анатолиядан шақырылған 4000 янычермен, олар Ағаның басшылығында гарнизонмен қамтылған болатын. Порта янычерлер қатарын толықтырмады, керісінше Тунистегі паша өзі көптеген аймақтардан осындай сарбаздарды жинауға кірісті. 1574 жылдан 1591 жылға дейін жоғары әскери шенділер (булук башилер) мен жергілікті беделді адамдардан құралған кеңес (Диван) провинциялық үкіметке кеңес берді. Түрік билігінің жаңа күші Тунисте де, ғалымдар тарапынан да құтқарылғандай болды. Османдықтар Ханафи мектебін басымдыққа қойғанмен, кейбір тунистік Малики заңгерлері әкімшілікке қабылданды. Дегенмен, билік шетелдік элитаның қолында қалды. Ауылда тиімді түрік әскерлері тайпаларды одақтарды бұзбай бақылауға алды, бірақ олардың билігі көпке ұнамады. Ауыл шаруашылығы ешқашан орталық билік тарапынан тиімді реттелмеді. Кіріс көзі ретінде үкімет негізінен Жерорта теңізіндегі қарақшылардың шабуылдарына сүйенді. 1591 жылы түрік тегінен емес, янычерлердің кіші офицерлері (дейлер) пашаны өздерінен біреуінің билігін мойындауға мәжбүр етті, оны Дей деп атады (ол өз әріптестерімен сайланды). Османдықтардан салыстырмалы түрде тәуелсіз болған Дей қалаларда билік жүргізді. "Усман Дей (1598–1610) және Юсуф Дей (1610–1637) созылмалы әлеуметтік дүрбелеңнің орнына бейбітшілік пен тәртіп орнатуға жеткілікті күш-жігер жұмсады. Тайпалық ауылдық аймақтарда бақылау және салық жинау би (түрікше: Bey) деп аталатын басшыға жүктелді. Жылдың екі реті қарулы экспедициялар (махаллалар) ауылды аралап, орталық биліктің күшін көрсетті. Қосымша күш ретінде бейлер негізінен арабтардан, "үкімет" (махзан) тайпаларынан шақырылған ауылдық атты әскерін (сипахилер) ұйымдастырды.
Мурадид бейлері
Корсикалық Мурад Курсо (1631 ж. қайтыс болды) жастығынан Рамдан Бей (1613 ж. қайтыс болды) тарапынан қолдау көрсетілді. Мұрат кейіннен қамқоршысының ізбасарлығымен Бей лауазымына ие болды және оны тиімді атқарды; соңынан ол Паша дәрежесіне де көтерілді, бірақ оның мәртебесі Дейден төмен болды. Оның ұлы Хамуда (1631–1666) Тунистің жергілікті беделділерінің қолдауымен екі лауазымды да мұрагерлік етті. Паша лауазымының арқасында Бей Константинопольдегі халифа сұлтанмен байланысқа ие болып, құрметке бөенді. 1640 жылы Дей қайтыс болғаннан кейін Хамуда Бей тағайындамаларға бақылау орнатуға ұмтылды. Хамуданың ұлы Мурад II Бей (1666–1675) тұсында Диван қайтадан беделділер кеңесі ретінде жұмыс істеді. Бірақ 1673 жылы жанисар Дейлері өкіметтерінің әлсірегенін сезіп, көтеріліс ұйымдастырды. Осыдан кейін болған шайқастарда жанисар Дейлерінің қалалық күштері Мұрадид Бейлеріне қарсы тайпалық шейхтардың және қалалық беделділердің қолдауымен күресті. Бейлер жеңіске жеткенде, ауылдық бедуиндер мен Тунистің беделділері де жеңіске ие болды. Араб тілі жергілікті ресми тіл ретінде қайта қолданысқа енді, бірақ Мурадидтер орталық үкіметте түрік тілін қолдануын жалғастырды, осылайша элиталық мәртебесін және Османмен байланысын нығайтты. Мурад II Бей қайтыс болғаннан кейін Мұрадид әулеті ішіндегі келіспеушілік қарулы қақтығысқа әкелді. Алжирдің түрік билеушілері кейіннен туған ішкі жанжалға бір тараптан араласты; Алжир күштері шығып кетпеді және халыққа ұнамады. Азаматтық келіспеушілік пен Алжирдің араласуының осы қиын жағдайы сақталды. Соңғы Мұрадид Бейі 1702 жылы Ибрагим Шарифпен өлтірілді, ол Алжирдің қолдауымен бірнеше жыл бойы билік жүргізді. Мұрадид дәуірінде экономикалық өзгерістер болды, себебі Еуропаның қысымынан корсарлық шабуылдары азайды, ал ауыл шаруашылығы өнімдеріне (әсіресе астыққа) негізделген коммерциялық сауда ауылдық халықтың аймақтық желілерге интеграциялануының нәтижесінде өсті. Дегенмен, Жерорта теңізі саудасын еуропалық теңіз компаниялары жалғастырды. Бейлер экспорттық саудадан барынша пайда табу үшін салық салудан өзге, жергілікті өндірушілер мен шетелдік саудагерлер арасында делдалдық қызмет атқаратын мемлекеттік монополиялар құрды. Нәтижесінде, билеушілер мен олардың бизнес серіктестері (Османмен байланысты шетелдік элиталардан алынған) Тунис саудасының үлесінен артық пайда алды. Бұл ауылдық жер иелері немесе бай саудагерлердің мүдделерін дамытуға кедергі келтірді. Тунистегі маңызды отбасылар «түрік» билеуші кастасы ретінде танылды.
Хусайндық бейлер
Хусейнидтер 1705 жылдан 1881 жылға дейін билік құрды және 1957 жылға дейін тәж киді. Теория бойынша, Тунис Осман империясының вассалы болып қала берді (жұма намазы Осман сұлтанының атынан оқылды, оның құрметіне монета соғылды және жыл сайын елші Стамбулға сыйлықтар жеткізді), бірақ Османдықтар ешқашан олардың бағынуын қамтамасыз ете алмады немесе талап ете алмады. Грек Критінен шыққан атқыштар офицері Гусейн ибн Әли (1669–1740) 1705 жылы билікке келді және 1735 жылға дейін билікте болды. Ол алжирлік ықпалға қарсылығы үшін тунистік ғалымдар мен беделді тұлғалардан, сондай-ақ тайпалардан қолдау алды, нәтижесінде алжирлік ықпал жойылды. Бірақ мұрагерлік дау кезінде оның жүрегіндегі інісі Әли мен ұлы Мұхаммед 1740 жылы Әлидің белгісіз жеңісімен аяқталған, жарылысқа толы азамат соғысына қатысты. Бұл нәтиже 1956 жылы тағы он жылдық соғыстан кейін өзгертілді, бірақ Алжирдің араласуынсыз емес. Хусейнидтердің алғашқы саясаты бірнеше түрлі тараптар арасында сақтықпен тепе-теңдікті сақтауды қажет етті: Османдықтар, Тунистегі түрік тілінде сөйлейтін элита және жергілікті тунистер, қалалық және ауылдық, беделді тұлғалар мен дін қызметкерлері, жер иелері және шалқары тайпалар. Бейдің өкілеттіктерін алу мүмкіндігі болғандықтан Осман империясымен араласудан сақталды. Алайда, халифамен діни байланыстар нығайтылды, бұл Бейлерге беделділік берді және жергілікті ғалымдардың мақұлдауын және беделді тұлғалардың құрметін қамтамасыз етті. Яничарлар әлі де жұмысқа алынды, бірақ тайпалық күштерге көбірек сенім артты. Түрік тілі жоғары лауазымдарда қолданылса да, араб тілінің мемлекеттік істерде қолданылуы артты. Түрік және тунистік ата-аналарының аралас балалары (кулуглилер) мен тунистік беделді тұлғалар жоғары лауазымдарға және кеңестерге көбірек қабылдана бастады. Бірақ Хусейнид Бейлері тунистіктермен неке қиймады, олар көбінесе мамлюктер институтына жүгінді. Династия өзінің османдық екенін мойындауын тоқтатқан жоқ, сондықтан оларға артықшылық берілді. Дегенмен, жергілікті ғалымдарға діни білім беруге және дін қызметкерлеріне қаржылай көмек көрсету арқылы көңіл бөлінді. Малики заңгерлері мемлекеттік қызметке қабылданды. Ауылдық марабтар жұбатуға тырысты. Тайпалық шейхтар танылды және конференцияларға шақырылды. Әсіресе түрік тілінде сөйлейтін бірнеше көрнекті отбасыларға, олардың адалдығына байланысты, бизнес және жер иелену мүмкіндіктері, сондай-ақ үкіметтегі маңызды лауазымдар берілді. Француз революциясы және оған реакциялар Еуропаның экономикалық белсенділігінде бұзылыстарға әкелді, бұл Туниске үлкен пайда табуға мүмкіндік берді. Хаммуда паша (1781–1813) осы өркендеу кезеңінде Бей болды; ол 1807 жылы алжирлік шапқыншылықты тойтарды және 1811 жылы яничарлардың көтерілісін басып тастады. 1815 жылы Вена конгресінен кейін Ұлыбритания мен Франция Бейдің корсарлық шабуылдарды қолдауды немесе рұқсат етуді тоқтату туралы келісімін алды, ол Наполеон соғысы кезінде қайта жанданды. 1820 жылдары Тунистегі экономикалық белсенділік күрт төмендеді. Тунис үкіметі көптеген экспорт бойынша монополиялық жағдайға байланысты ерекше зардап шекті. Дефициттің алдын алу үшін несиелер алынды, бірақ ақырында қарыз басқаруға келмейтін деңгейге жетті. Шетелдік бизнес мүдделері ішкі сауданы үнемі бақылауда ұстады. Шетелдік сауда Троялық жылқы болып шықты. Француз протектораты (1881–1956) кезінде Хусейнид Бейлері көбінесе рәсімдік рөлді атқаруды жалғастырды. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1957 жылы республика жарияланды; Бейлік кеңсесі таратылды және Хусейнид әулетінің тарихы аяқталды.
Реформа дәуірі
ХІХ ғасырда Хусейнид Бейлер тұсында еуропалықтармен сауда-саттық артып, көптеген шетелдік саудагерлер тұрақты мекендер құрды. 1819 жылы Бей қарақшылық шабуылдарын тоқтатуға келісті. 1830 жылы Бей Осман империясы мен түрлі еуропалық державалар арасындағы капитуляция шартыларын Тунисте күшіне енгізуге келісті, оған сәйкес еуропалық консулдар өз азаматтарына қатысты сот істерінде судьялар рөлінде әрекет ететін болды. 1830 жылы француз королдік әскері көршілес Алжирді басып алды. Ахмад Бей (1837–1855) осы күрделі жағдайда таққа отырды. Ол Осман империясының сұлтан Махмуд II тұсындағы және Мысырдың Мұхаммед Әли тұсындағы үлгісімен, тунистік қарулы күштерді жаңарту және күшейту бағдарламасын дамытуға кірісті. Осы саясатты іске асыру үшін ол әскери мектеп ашып, қазіргі заманғы армиясы мен флотына қажетті жабдықтарды өндіру үшін өнеркәсіптер құрды. Ол тунистік азаматтарды әскерге және флотқа шақырып, оларды міндетті түрде қызмет етуге жіберді, бұл мемлекет пен азаматтары арасындағы ұзақ жылдар бойы сақталған қақтығысты азайтуға септігін тигізді. Бірақ салықтардың өсуі халыққа ұнаған жоқ. Османдықтардың қолдауын күте отырып, Ахмад Бей азаматтардың құқықтарына қатысты 1839 жылғы Танзимат реформаларын Тунисте қолданудан бірнеше рет бас тартты. Оның орнына ол өзінің прогрессивті заңдарын қабылдады, бұл жаңғырту жобасында тунистік биліктің күшін көрсетті және Османдық реформаларды импорттаудың қажеттілігін жойды. 1841 жылы құл саудасы, ал 1846 жылы құлдық тоқтатылды. Дегенмен, бұл заңдық реформалар көптеген тунистіктерге тиісінше қолданылмады. Ахмад Бей жалпы бейлік саясатын жалғастырды, яғни Осман мемлекетімен саяси байланысты қабылдамай, Осман халифатымен діни байланыстарды қолдады. Тунистің тәуелсіздігін сақтау мақсатында Ахмад Бей Қырым соғысы (1854–1856) кезінде Ресей империясына қарсы 4000 тунистік әскер жіберді. Осылайша ол Тунисті Осман империясымен, Франциямен және Ұлыбританиямен одақтастырды.
Қазіргі заман және француз протектораты
XIX ғасырдың басында ел шартты түрде дербес болып қалды, бірақ ресми түрде Осман империясының құрамында болды. Еуропамен сауда-саттық еуропалық саудагерлердің елге келіп, бизнес ашуымен күрт өсті. 1861 жылы Тунис араб әлеміндегі алғашқы конституцияны қабылдады, бірақ нашар экономика және саяси тәртіпсіздіктер республиканы жаңғыртуға кедергі келтірді. Шетелдіктерге берілген несиелерді басқару қиынға соқты. 1869 жылы Тунис банкроттық жариялады; Франция, Ұлыбритания және Италия өкілдерінен тұратын халықаралық қаржы комиссиясы экономиканы бақылауға алды. Бастапқыда Италия инвестициялар, азаматтар және географиялық жақындық себептерімен Тунисті колония ретінде алуға ең қызығушылық танытқан ел болды. Алайда, 1871-1878 жылдары Ұлыбритания мен Франция бірлесіп әрекет еткен кезде, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ұлыбритания Кипрге қол жеткізу үшін француздық ықпалды қолдады. Франция итальяндық ықпал мәселесін (Туниске көшіп келген итальяндықтардың үлкен колониясымен байланысты) шешуге тырысты және алдын ала соққы беру үшін сылтау іздеді. 1881 жылдың көктемінде француз әскері Тунисті басып алды, тунистік әскерлердің Францияның Солтүстік Африкадағы негізгі колониясы Алжирдің шекарасын кесіп өткенін мәлімдеді. Туниске де қызығушылық танытқан Италия наразылық білдірді, бірақ Франциямен соғыс қаупіне бармады. Сол жылдың 12 мамырында Тунис ресми түрде француз протектораты болып жарияланды. Бардо шарты (Әл-Қаср әс-Саид) Садық Мұхаммед III қол қойды. Бұл Францияға тунистік басқаруды бақылауға беруге және оны де-факто француз протектораты етті. Француздар біртіндеп маңызды әкімшілік лауазымдарды иеленді, ал 1884 жылға қарай қаржы, пошта, білім, телеграф, қоғамдық жұмыстар және ауыл шаруашылығымен айналысатын барлық тунистік мемлекеттік мекемелерді бақылады. Олар тунистік қарызға кепілдік беруді шешті, содан кейін халықаралық қаржы комиссиясын таратып жіберді. Француз қоныстануы елде белсенді түрде қолдауға ие болды; француз отаршылдарының саны 1906 жылы 34 000-нан 1945 жылы 144 000-ға дейін өсті, олар егістік жердің шамамен бес бөлігін алып отырды. Жолдар, порттар, теміржолдар және кен орындары дамыды. Ауылдық жерлерде француз әкімшілігі жергілікті шенеуніктерді (қаидтарды) күшейтіп, тәуелсіз тайпаларды әлсіретті. Еуропалықтар үшін қосымша сот жүйесі құрылды, бірақ ол жалпыға қолжетімді болды және қолданыстағы шариғат соттарына кедергі келтірмейтін еді, ол тунистіктердің құқықтық мәселелері үшін әрқашан қолжетімді болды. Көптеген адамдар прогрессивті өзгерістерді құптады, бірақ өз істерін өзі басқаруды қалады. Қайр әл-Дин 1860 және 1870 жылдары француз оккупациясы алдында жаңғырту реформаларын енгізді. Кейіннен оның серіктерінің бірі 1888 жылы "әл-Хадира" апталық журналын құрды. Ал 1890 жылдан 1896 жылға дейін жарық көрген "әл-Захра" радикалды басылым болды; Абдул-Азиз әт-Таалибидің "Сабил әр-Рашад" сияқты, ол басқалармен қатар Каирдегі Мұхаммед Абдухтан шабыт алды. Башир Сфар 1896 жылы "Халдуния" талқылау тобын құрды. Әли Баш Хамба француз тіліндегі "Tunisien" журналын француз жұртшылығына тунистік наразылықтар туралы хабарлау үшін құрды, бірақ бұл жай ғана тәртіпсіздікті күшейтті. Таалиби 1909 жылы араб тіліндегі "Tunisien" журналын құрды, ол Хамбаға қарсы тунистік көзқараспен күресуге тырысты. 1911 жылы университеттерде азаматтық тәртіпсіздіктер басталды. Хамба мен Таалиби бірікті. Осман империясына жақтас саяси партия "әл-Иттихад әл-Ислами" [Исламдық Бірлік] құрылды. Мұсылман зираты "Жаллаз" мәселесі 1911 жылдың соңында әскери тәртіп орнатумен және көптеген тунистіктердің қаза табуымен аяқталған үлкен демонстрацияларды тудырды. 1912 жылы тағы да демонстрациялар ұлтшыл газеттерді жабуға және ұлтшыл көшбасшыларды жер аударуға әкелді. 1912 жылы жасырын қозғалысқа түскен тунистік ұлтшылдық сезім Ұлы соғыстан кейін қайтадан жанданды. Көптеген тараптар жігерлендірді, мысалы, 1919 жылы Ұлттар Лигасы құрылды. 1920 жылы ұлтшылдар "Дестур" партиясын құрды. Хабиб Бургиба 1934 жылы оның мұрагері "Нео-Дестур" партиясын құрып, оған басшылық етті. Француз билігі кейіннен бұл жаңа партияны тыйым салды, ал Тунистегі итальяндықтардың фашистік ұйымдары оны қолдады (Муссолини 1942 жылы Бургибаны Виши түрмесінен босатты). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тунистегі француз билігі 1940 жылы Германияға берілгеннен кейін Францияны басқарып отырған Виши үкіметін қолдады. Шығыс жақтағы алғашқы жеңістерден кейін, 1942 жылы неміс генерал Эдвин Роммель жеткілікті жабдықтама мен күш-қуаттың болмауынан, Мысырдағы Александрияның жанындағы әл-Аламейн шайқасында британдық генерал Бернард Монтгомериге жеңіліп қалды. Батыста одақтастардың қондырған күштері туралы хабар алғаннан кейін, Оккупациялық армия Туниске шегінді және қорғаныс позицияларын құрды. Британдық әскерлер олардың қорғанысын бұзды, бірақ Роммель батыстан шабуылдаған "жасыл" американдық әскерлерге қарсы алғашқы табысқа жетті, генерал Джордж Паттон келгенге дейін. Шайқас 1943 жылдың мамырында аяқталды. Неміс Африка корпусы 11 мамырда капитуляциялады. Екі күннен кейін, 13 мамырда, 5-ші неміс танк армиясының күйреуінен кейін, Тунис қаласының құлауынан және 1-ші итальян армиясының Эндивиллдегі қорғаныс шебінде қоршалуынан кейін итальяндық генерал Мессе одақтастарға ресми түрде капитуляциялады. Генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр (ешқашан нақты айтпаса да, тура сөйлегені үшін сенімге ие болды) "біз бағындырылған елді басқармағанымызды, тек үкіметтің негізін кеңейтуге тырысқанымызды, соңғы мақсаты барлық ішкі істерді халықтың бақылауына беру екенін" мәлімдеді. Тунис Сицилияға шабуыл жасау операциясы үшін база ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұлттық тәуелсіздік күресі жалғасты және күшейді. "Нео-Дестур" партиясы Хабиб Бургиба басшылығымен қайтадан жанданды. Прогреске жетпегендіктен, 1954 жылы француз билігіне қарсы тауларда зорлық көрсету басталды. Тунистіктер Алжир мен Мароккодағы тәуелсіздік қозғалыстарымен үйлестірді, бірақ Тунис ең бірінші тәуелсіздікке ие болды. Ақырында, "Нео-Дестур" партиясы халыққа егемендік алуға қабілетті болды.
Тунис Республикасы
1956 жылдың 20 наурызында Франциядан тәуелсіздікке қол жеткізілді. Мемлекет Тунис бейі Мухаммед VIII әл-Амин бейді король ретінде конституциялық монархия ретінде құрылды.
Хабиб Бургиба дәуірі
1957 жылы премьер-министр Хабиб Бургиба (Хабиб Әбу Руқайба) монархияны жойып, өзінің Neo Destour (Жаңа Конституция) партиясын нығайтты. Режим тиімді және әділетті мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ететін қатаң құрылымдалған жүйені құруға ұмтылды, бірақ демократиялық үлгідегі саясатты емес. Сондай-ақ, Осман империясы тұсында қалыптасқан квази-монархиялық институт – бейдің де қызметі тоқтатылды. Содан кейін Бургиба елді келесі 31 жыл бойы басқара бастады, тұрақтылық пен экономикалық өркендеуді қамтамасыз ететін, ислами фундаментализмді баса отырып, әйелдерге басқа араб елдеріне тең келмейтін құқықтарды берген ойластырылған бағдарламаларды жүзеге асырды. Бургиба тунистік республиканың болашағын көріп тұрды. Саяси мәдениет секулярлық, халықшылдық сипатта болып, мемлекет туралы француз рационалистік көзқараспен сіңірілді, ол өркендеген, шаттыққа толы, Наполеон рухымен әсерленді. Бургиба дәстүр мен жаңашылдықты, ислам мен либералды өркендеуді үйлестіретін ерекше, эклектикалық болашақты көздейді. "Бургибизм" сонымен қатар Тунистің ешқашан сенімді әскери держава бола алмайтынын, ал ірі әскери құрылымды салу тек аз ғана инвестициялық ресурстарды жұмсап қана қоймай, Тунисті Түмен Шығыстың қалған бөлігіндегі саяси әскери араласу оқиғаларына итермелейтінін қатаң түрде айтты. Экономикалық даму атынан Бургиба түрлі діни жерлерді мемлекеттік меншікке алды және бірнеше діни институттарды таратып жіберді. Бургибаның басты артықшылығы – "Тунис жетілген ұлтшыл ұйымға, тәуелсіздік күні елдің сенімін өз қолына алған Neo Destour партиясына ие болды" екендігі. Ол қазіргі заманғы экономикадағы қала жұмысшыларына, дәстүрлі экономикадағы ауыл тұрғындарына өз ұстанымын жеткізді; ол құрметке бөленетін және әдетте ақылға қонымды мемлекеттік бағдарламаларды әзірлейтін тамаша басшыларына ие болды. 1961 жылдың шілдесінде Тунис француз әскери-теңіз базасы Бизертеге блокада орнатып, оны эвакуациялауға мәжбүрлеуге тырысқанда, дағдарыс француз және тунистік күштері арасында үш күндік шайқасқа ұласты, нәтижесінде 630-ға жуық тунистік және 24 француз қаза тапты, ал 1963 жылы Франция қала мен әскери-теңіз базасын Туниске қайтарды. Хабиб Бургибаның басты қарсыласы – Салах Бен Юсуф. 1950 жылдардың басында Каирде сүргінде жүргенде ол Мысыр басшысы Гамаль Абдул Насермен байланысты пан-араб ұлтшылдығын қабылдады. Алайда, тәуелсіздікке дейін Франциямен автономия туралы келіссөздер кезінде Neo Destour басшылығына қарсы болғандықтан, Бен Юсуф бас хатшы лауазымынан алынып, партиядан қуылды. Дегенмен ол наразылық білдірген кәсіподақ мүшелерін, студенттерді және басқаларын біріктіріп, Neo Destour партиясының келесі съезінде 20 000 юсуфшыны көшеге шығарды. Соңында ол Тунистен Каирге кетті. Социализм бастапқыда Neo Destour жобасының маңызды бөлігі болмаған, бірақ үкімет әрқашан қайта бөлу саясатын ұстанып, іске асырды. 1961 жылы ірі қоғамдық жұмыстар бағдарламасы іске қосылды. Дегенмен 1964 жылы Тунис қысқа ғана социалистік дәуірге енді. Neo Destour партиясы Социалистік Destour (Parti Socialiste Dusturien немесе PSD) болып өзгерді, ал жаңа жоспарлау министрі Ахмед Бен Салах ауыл шаруашылығы кооперативтері мен мемлекеттік секторды индустрияландыруға бағытталған мемлекеттік жоспар жасады. Социалистік тәжірибе Бургибаның бұрынғы коалициясында айтарлықтай қарсылық тудырды. Ахмед Бен Салах 1970 жылы қызметтен босатылды, ал көптеген социалистік операциялар (мысалы, шаруашылық кооперативтері) 1970 жылдардың басында жеке меншікке қайтарылды. 1978 жылы жалпы ереуілді үкімет күшпен басып тастады, нәтижесінде ондаған адам қаза тапты, кәсіподақ басшылары түрмеге қамалды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Тунистің экономикалық саясаты жеңіл өнеркәсіп пен туризмді дамытуға, сондай-ақ фосфат кен орындарын игеруге бағытталды. Басты сектор шағын шаруашылықтар басымдығымен ауыл шаруашылығы болып қала берді, бірақ олар тиімді өнім бере алмады. 1960 жылдардың басында экономика баяулады, бірақ социалистік бағдарлама оны емдеуге көмектеспеді. 1970 жылдары Тунистің экономикасы өте қарқынды өсті. Мұнай ашылды, туризм дамыды. Қала және ауыл халқының саны шамамен тең болды. Алайда, ауыл шаруашылығындағы проблемалар мен қаладағы жұмыссыздық Еуропаға көші-қонның артуына әкелді.
Бен Али дәуірі
1980 жылдары экономика жақсы дамымады. 1983 жылы Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) үкіметті нан мен қарақұмықтың бағасын көтеруге мәжбүр етті, бұл ауыр қиындықтар мен наразылық толқуларына әкелді. Осы жағдайда Рашид Ганнуши басқаратын Исламдық тенденция қозғалысы (ИТҚ) халыққа жетекшілік етті. Исламшылдардың ішіндегілерді қоса, азаматтық тәртіпсіздіктер генерал Зин әл-Абидин Бен Али басқаратын үкіметтік қауіпсіздік күштерімен басылды. Үкімет өзінің бағдарламасын іске асыруда кешікпеді; Бен Али премьер-министр болып тағайындалды. 84 жастағы президент Бургиба 1987 жылдың 7 қарашасында құлатылып, оның орнына Бен Али, оның премьер-министрі келді. Жаңа президент Бургибаның саяси қолдау жүйесінде көп өзгеріс жасамады, тек партияны Конституциялық демократиялық жиналыс (француз тілінде RCD) деп атауды ғана өзгертті. 1988 жылы Бен Али үкімет пен исламға қатысты жаңа тәсілге көшті, елдің исламдық ұлттық ерекшелігін қайта растауға тырысты; бірнеше исламшыл белсенділер түрмеден босатылды. Сондай-ақ, ол 1981 жылы құрылған тунистік "Харакат әл-Иттиджа әл-Ислами" (Исламдық тенденция қозғалысы) партиясымен ұлттық келісім жасады; кейін ол "Ан-Нахда" (Жаңару партиясы) деп атын өзгертті. Бірақ Бен Алидің бұл жаңа тәсілі сәтті болмады. Кейіннен "Ан-Нахда" 1989 жылғы сайлауда үлкен жетістікке жеткенін мәлімдеді, бірақ сайлау әділ болмағандай көрінді; есептерде үкіметке 90 пайыздан астам дауыс берілгені айтылды. Бен Али исламшыл саяси партияларды тыйым салып, 8000-ге жуық белсендіні түрмеге қамады. Адам құқықтарын қорғау қозғалысы кеңінен қолдау тапты, оның құрамына исламшылдар ғана емес, сонымен қатар кәсіподақ өкілдері, заңгерлер мен журналистер де кірді. Алайда Тунис саяси институттары авторитарлық өткенге берік қалды. 2001 жылдан бастап реформа талаптарына үкімет үй қамауы мен түрме жазасымен жауап берді. Соңғы жылдарығы өркендеудің нәтижесінде көптеген ауылдық және қалалық кедейлер, соның ішінде әлемдік нарыққа шығуға тырысқан шағын бизнес өкілдері де қалып қойды. Ақша бірлігі – динар, 1 АҚШ долларына шамамен 1,33 динар (жақында салыстырмалы түрде тұрақты баға), 2006 жылға қарай инфляция шамамен 4,5% болды. Тунистің жан басына шаққандағы жылдық табысы 2006 жылы шамамен 8900 АҚШ долларына тең болды. Жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) құрамында шамамен 12,5% ауыл шаруашылығы, 33,1% өнеркәсіп және 54,4% қызмет көрсету саласы болды. Экспорттың 29% Францияға, 20% Италияға, 9% Германияға, 6% Испанияға, 5% Ливияға, 4% АҚШ-қа жіберілді. Импорттың 25% Франциядан, 22% Италиядан, 10% Германиядан, 5% Испаниядан келді. Саяси бостандықтардың, әсіресе сөз бостандығының болмауы және тұрмыстың нашар жағдайы. Наразылықтар Тунисте соңғы 30 жылдағы ең ірі әлеуметтік және саяси толқуларға айналды, оның салдарынан көптеген адамдар қаза тауып, жарақат алды, оның көп бөлігі полиция мен қауіпсіздік күштерінің наразылыққа қатысушыларға жасаған әрекеттерінен туындады. Наразылықтар 2010 жылдың 17 желтоқсанында Мохамед Буазизидің өзін өртеп жіберуінен басталды және 28 күннен кейін, 2011 жылдың 14 қаңтарында президент Зин әл-Абидин Бен Алидің Сауд Арабиясына қашып, 23 жылдық билігін аяқтағаннан кейін ресми түрде отставкаға кетуіне әкелді. Батыс ақпарат құралдарында бұл оқиғалар "Жасмин революциясы" деп аталды, бірақ бұл атау Тунисте кеңінен қабылданбады, онда әдетте "Құрмет революциясы" (ثورة الكرامة) (Thawrat el Karāma) деп аталады. Бен Алидің құлатылуынан кейін тунистіктер жаңа конституцияны әзірлеу үшін Конституциялық жиналысты сайлады, сондай-ақ үш партияның коалициясы болғандықтан "Троика" деп аталған уақытша үкімет құрылды; исламшыл Эннада қозғалысы жетекшілік етті, орталық-солшыл Республика Конгресі және солшыл бағытталған Эттакатол кіші серіктес болды. Алайда, кең таралған наразылық 2013-2014 жылдардағы тунистік саяси дағдарысқа әкелді. Тунис Ұлттық диалог төрттігінің күш-жігерінің нәтижесінде Конституциялық жиналыс өз жұмысын аяқтады, уақытша үкімет отставкаға кетті және 2014 жылы жаңа сайлаулар өтті, демократиялық мемлекетке көшу аяқталды. Тунис Ұлттық диалог төрттігі "2011 жылғы Тунис революциясынан кейін Тунисте плюралистік демократияны құруға қосқан шешуші үлесі үшін" 2015 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болды.
Қайыс Саидтың төрағалығы
Тунистің демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті Бежи Каид Эссебси 2019 жылдың шілдесінде қайтыс болды. Одан кейін, 2019 жылғы қазанда өткен Тунис президенттік сайлауында үлкен жеңіске жеткен Кейс Саид Тунис президенті болды. 2019 жылдың 23 қазанында Кайс Саид Тунистің президенті болып ант берді. 2021 жылдың 25 шілдесінде, үкіметке қарсы наразылықтар күшейгенде, наразылар негізгі қызметтерді жақсарту талап етіп, сонымен қатар COVID-19 індетінің өршуіне байланысты, Саид парламентті отыз күнге жұмыстан тоқтатты, премьер-министр Хичем Мечичини лауазымынан босатты, парламент мүшелерінің иммунитетін жойды және парламент ғимаратын жабуға әскерге бұйрық берді. Саидтың премьер-министрді қызметінен босату, атқару билігін өз қолына алу, парламентті тоқтату және бірқатар шетелдік жаңалықтар агенттіктерінің кеңселерiн жабу сияқты әрекеттері, төңкерілгенінің айқын белгісі болды, себебі олар Түніс конституциясының 80-бабын елемеді. Аталған бапта, төтенше жағдай режимін енгізбес бұрын президент премьер-министрмен және парламент спикерімен кеңесуі керек, тіпті содан кейін де парламент тоқтатыла алмайды. 2021 жылдың қыркүйегінде президент Каис Саид 2014 жылғы Конституцияны реформалауды және Тунистің және араб әлемінің алғашқы әйел премьер-министрі Наджла Буден Ромдхан басқаратын жаңа үкімет құруды жариялады. Референдум нәтижелері сайлаушылардың 90% Саидты қолдағанын көрсеткеннен кейін, ол жеңіске жетіп, елдің жаңа кезеңге енетінін уәделеді, өкіметтің шексіз билігіне ие болғаннан кейін. Сыншылар жаңа конституция елде авторитарлық биліктің қайта оралу қаупін тудыратынын айтты.