Кіріспе
Мавритания, Африка құрлығының Батыс аймағында орналасқан ел, көбінесе жазықтан тұрады, оның 1,030,700 шаршы километрі кең, шұақты жазықтарды құрайды, оларды ара-арасында қырқалар мен тік жарлар бөліп тұрады. Мавритания – теңіз деңгейінен толығымен төмен жатқан әлемдегі ең үлкен мемлекет. Ол Солтүстік Атлант мұхитының арасында, Сенегал және Батыс Сахара, Мали және Алжир елдерімен шектеседі. Мавритания Сахель және Магриб аймақтарының бір бөлігі саналады. Елдің орталығында бойлық бағытта созылған жартастардың тізбегі осы жазықтарды екіге бөліп, оңтүстік-батысқа қарай бет бұрады. Осы жартастар құмтасты платолардың қатарын да бөліп тұрады, олардың ең биігі – Адрар платосы. Платоларда минералға бай, оқшауланған шыңдар бар; кішкентай шыңдар Гюльб деп, ал үлкендері Кедия деп аталады. Концентрлі Гюльб-э-Ришат солтүстік-орталық аймақтың ерекше белгісі болып табылады. Зуйрат қаласының жанындағы Кедиет-эдж-Джиллдің биіктігі 780 метрге жетеді және ол ең биік шың болып есептеледі. Мавританияның үштен екі бөлігі шөл немесе жартылай шөлді құрайды. 1960 жылдардың ортасынан бері ұзаққа созылған, қатал құрғақшылықтың салдарынан шөл кеңейіп келеді. Платолар солтүстік-шығысқа қарай біртіндеп төмендеп, Сахара шөліне ұласатын, ірі құм төбелері бар кең аймақ – Ель-Джуфқа, яғни "Бос далаға" жетеді. Батыста, мұхит пен платолар арасында, сазды жазықтар (регтер) мен құм төбелер (эргтер) кезектесіп орналасқан, олардың кейбіреулері қатты желдің әсерінен біртіндеп жылжып, орналасқан жерін өзгертеді. Құм төбелердің көлемі мен жылдамдығы көбінесе солтүстікке қарай артады. Жауын-шашын мөлшеріне сәйкес келетін табиғи өсімдік белдеулері шығыстан батысқа қарай созылып, Сенегал өзені бойындағы тропикалық орманнан бастап оңтүстік-шығыстағы бұталы өсімдіктер мен саваннаға дейін жетеді. Елдің орталық және солтүстік бөлігінде тек құмды шөлдер ғана кездеседі.
Климат
Климаттың ерекшелігі – температураның шектен тыс өзгеруі және аз және біркелкі емес жауын-шашынмен сипатталады. Жылдық температура өзгерісі шамалы, бірақ күндізгі температураның өзгеруі зор болуы мүмкін. Гарматтан – ыстық, құрғақ және көбінесе шаңды жел – ұзақ құрғақ маусым бойы Сахарадан соғып тұрады және мұхит жағалауының тар жолағындағы теңіздік желдің әсерінен басқа, басым жел болып табылады. Жаңбырдың көп бөлігі қысқа жаңбырлы маусымда (хивернаж), шілдеден қыркүйекке дейін жауады, ал орташа жылдық жауын-шашын елдің оңтүстігінде жоғарырақ, ал солтүстік екі бөлігінде кем болады.
Негізгі географиялық және климаттық аймақтар
Мавританияда төрт экологиялық аймақ бар: Сахара аймағы, Сахель аймағы, Сенегал өзені аңғары және Жағалау аймағы. Аймақтар бір-бірінен ерекшеленсе де, олардың арасындағы шекараны нақты көрсететін табиғи белгілер жоқ. Елдің бетінің 40 пайызын түрлі түс пен құрамдағы құм жабады, ол Сенегал өзені аңғарынан басқа барлық аймақтарда кездесетін құм төбелерін құрайды. Тұрақтанған құм төбелері ірі, құмсыл түсті құмнан тұрады, ал жылжымалы ("қозғалмалы") құм төбелері ұсақ, шаңдай, қызыл түсті құмнан тұрады, оны желмен тасымалдауға болады. Жазықтар көбінесе жұмсақ, бос құм қабаттарының үстінде қабықша тәрізді бетін құрайтын көк, сұр және қара құммен жабылады.
Сахара аймағы
Сахара аймағы елдің үштен екі бөлігін құрайды. Оның оңтүстік шекарасы изогиетке (жауын-шашын мөлшері бірдей болатын жер бетіндегі сызық) сәйкес келеді, ол жылдық жауын-шашын мөлшерін көрсетеді. Жаңбыр көбінесе шілдеден қыркүйекке дейін созылатын «hivernage» кезеңінде жауады. Көбінесе, жекелеген дауылдар қысқа мерзім ішінде көп мөлшерде су жаудырады. Кейбір аймақтарда бір жыл немесе тіпті бірнеше жыл бойы жаңбыр жаумай қалуы мүмкін. Сахара аймағында температураның күндізгі ауытқуы жоғары болуы мүмкін, бірақ жылдық ауытқулар минималды. Желтоқсан және қаңтар айларында температура таңғы салқыннан бастап күндізгі ыстыққа дейін өзгереді. Мамыр, маусым және шілде айларында температура таңертеңнен бастап күндізгі уақыттадан артыққа дейін жетеді. Жыл бойы «harmattan» желді құмды дауылдарды тудырады. Сахара аймағының көп бөлігін құрайтын Тирис Земмур (солтүстік), Адрар (орталық) және Ходх-эч-Шаргуидің (шығыс) солтүстік бөлігі әкімшілік аймақтары (бұрынғы шеңберлер) – гранитті таулармен кезектесіп орналасқан кең, құмды кеңістіктер. Жаңбырдан кейін немесе құдық жанында осы таулар өсімдіктерге тірек болуы мүмкін. Адрар және Тагант үстірттерінде көктемдер мен құдықтар жайылымдар мен шағын ауыл шаруашылығы үшін сумен қамтамасыз етеді. Сахара аймағының батыс бөлігі, Нуакшотқа қарай созылып жатқан жерде, құмды төбелер солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай екіден жиырма шақырымға дейін ені бар қатарлармен орналасқан. Бұл төбелердің арасында жаңбырдан кейін өсімдіктер өсе алатын әк тас және сазды құммен толтырылған ойыстар бар. Солтүстік құмдықтары оңтүстік құмдықтарына қарағанда желмен көбірек жылжиды. Сахара аймағында өсімдік жамылғысы аз. Су көзі бар кейбір таулы аймақтарда кішкентай жапырақты, тікенді өсімдіктер мен түйелерге қолайлы жусан өседі. Шөл өсімдіктерінің тұқымдары көп жылдар бойы жатақ күйде қалуы мүмкін болғандықтан, құмдықтарда жаңбырдан кейін сирек өсімдіктер пайда болады. Құмдықтар арасындағы ойыстарда, су жер бетіне жақын болатын жерлерде, акация, сабын ағашы, каперс және ластарин сияқты флора кездесуі мүмкін. Тұзды жерлерде топырақтағы тұздың жоғары концентрациясына бейімделген кенже табандылар басым өсімдіктер өседі. Егіс шаруашылығы тек оазистермен шектеледі, онда басқа дақылдарды күннен қорғайтын құрма пальмалары қолданылады.
Сахель аймағы
Сахель аймағы Сахара аймағынан оңтүстікке қарай Сенегал өзенінен шамамен 30 шақырымға дейін созылады. Ол шығыс-батыс белдеуін құрайды, оның осі Бутилимиттен 'Айон эль 'Атроус арқылы Немаға дейін, оның ішінде Аукар алабы. Бұл аймақ негізінен далалық және саванналық шалғынды жерлерден тұрады. Ірі қара, қой және ешкі малдары жайылым іздеп осы аймақта қозғалады. Сахель аймағында қыс Сахара аймағына қарағанда ертерек басталады, көбінесе маусымнан қазанға дейін созылады. Шаруалар мен малшылар жыл сайынғы жаңбырларға тәуелді болғандықтан, жаңбырлы маусымның бір айға кешігуі үлкен шығынға әкелуі мүмкін және Ходх-эч-Чарги мен Ходх-эль-Гарбиден Малиге жаппай көшіп кетуге себеп болуы мүмкін. Температураның екстремалды деңгейі Сахара аймағына қарағанда төмен болғанымен, күндізгі температураның өзгеруі айтарлықтай. Басты жел – харматан. Сахельдің солтүстігіндегі құм төбелер бұталы шөптермен және тікенді акация ағаштарымен жабылған. Оңтүстіске қарай жауын-шашын мөлшері артып, тығыз өсімдіктер өседі. Құмның орнын саз басады. Тагант жазығында үлкен пальма плантациялары орналасқан, ал саванна шөптері, бұталар, бальзам және шұңғылдар тұрақты құм төбелерді жауып тұрады. Сахельдің оңтүстігіндегі жазық саванналық шалғынды жерлерде баобаб ағаштары сирек кездеседі. Орманды аймақтарда пальма және баобаб ағаштары өседі. Тррза және Бракна аймақтарында шайырлы акациялардың кең ормандары бар. Оңтүстікте, әсіресе Ассаба және Гуидимака аймағының солтүстік бөлігінде жауын-шашын мөлшері отырықшы егіншілікке жеткілікті.
Сенегал өзенінің аңғары
Сенегал өзені аңғары, кейде Шемама немесе Сахел алды деп аталады, Сенегал өзенінің солтүстігіне қарай созылған тар жер белдеуі. 1960-шы, 1970-шы және 1980-шы жылдардағы құрғақшылықтардан бұрын, бұл белдеу өзеннің солтүстігінен басталатын. 1980-шы жылдардың соңына қарай, шөлдеу аңғардың кейбір бөліктерінде өзеннің солтүстік жағалауына жеткен. Аңғар Гидимака аймағында кеңірек және толығымен өзеннің маусымдық айналымымен анықталады. Аңғардың экономикалық жағынан белсенді халқының басым бөлігі Сенегал өзені мен оның негізгі салалары – Каракоро, Горгол және Гарфа бойында отырықшарлық егіншілікпен немесе балық аулаумен айналысады. Бұл аймақ елдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігін қамтамасыз етеді. Сенегал өзені аңғарының климаты Сахара және Сахель аймақтарының климатынан өзгеше. Жауын-шашын мөлшері басқа аймақтарға қарағанда жоғары, жылдық көрсеткіші шамасында, әдетте мамыр және қыркүйек аралығында. Бұл жауын-шашын, өзеннің жыл сайынғы тасқынымен бірігіп, ауыл шаруашылығының негізін құрайды. Температура басқа аймақтармен салыстырғанда салқын және жылдық және тәуліктік ауытқулары аз. Сенегал – Оңтүстік Марокко мен Орталық Сенегал арасындағы жалғыз тұрақты өзен. Ол Гвинеядағы бастауынан солтүстік және батысқа қарай ағып, Сенегалдың Сент-Луис қаласында Атлант мұхитына жетіп құяды. Өзеннің сағасынан бастап, жаңбырлы маусымда Малидегі Кайеске дейін, ал жылдың қалған уақытында Сенегалдағы Подорға дейін жүзуге болады. Сәуірде Гвинеяда, мамыр және маусымда Сенегал мен Малиде басталатын қатты жаңбырлар жыл сайынғы су тасқынына себеп болады. Бұл тасқындар аңғардың бүкіл аумағын жабады, ені дейін жетеді, көптеген көлдер мен шалшықтарды (мариготтар) толтырады, олар құрғақ маусымда өзенге қайта ағып кіреді. Р'Киз көлі осылардың көрнекті мысалы. Су деңгейі төмендегеннен кейін егіс жұмыстары басталады. Сенегал өзені аңғары бай аллювиалды және сазды топырақтарымен салыстырмалы түрде өсімдіктерге толы. Сонымен қатар, жауын-шашынның көп болуы, суару және көптеген қосалқы арналар мен шалшықтардың болуы баобаб, гонаки ағаштары мен мол шөптесін өсімдіктерге қолайлы жағдай жасайды, нәтижесінде тропикалық өсімдіктерге ұқсас жасыл шөптесін өсімдіктер өседі. Мұнда дунм және барсус пальмалары да кездеседі. Тасқындарға ұшыраған жердің көп бөлігі егіс алқабына айналған.
Жағалау аймағы
Жағалау аймағы, немесе Канар аймағына дейінгі аймақ, шамамен ұзын Атлант мұхитының жағалауын қамтиды. Канар аралдарынан соғатын бағыттық желдер гарматтанның әсерін жұмсартады, нәтижесінде ылғалды, бірақ қоңыржай климат қалыптасады. Жауын-шашын мұнда аз, Ноуадибуде жылына орташа 30 мм болып, шілде мен қыркүйек айларында жауады. Температура қоңыржай, Ноуадибу мен Ноуакшоттағы орташа максималды температураларға, ал Батерлингтегі орташа минималды температураларға дейін өзгереді. Жағалаудың барлық бөлігінде күшті толқындар мен жылжымалы құмдықтар кездеседі. Рас-Нуадибу (бұрынғы атауы Кап-Бланк) түбегі, шығысында Дахлет-Нуадибу (бұрынғы Леврир шығанағы) құрайды, 13 шақырым енімен ұзын. Түбек әкімшілік тұрғысынан Батыс Сахара мен Мавритания арасында бөлінген, Мавританияның Нуадибу порты мен теміржол станциясы шығыс жағалауда орналасқан. Дахлет-Нуадибу, Африканың батыс жағалауындағы ең ірі табиғи порстардың бірі, ең кең жерінде шамамен ұзын және ені бар. Рас-Нуадибудан оңтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде Аргуин орналасқан. 1455 жылы Боджадор мүйісінен оңтүстікке қарай (қазіргі Батыс Сахарада) алғашқы португалдық бекінісі Аргуинде салынған. Оңтүстікке қарай жағалаудың жалғыз маңызды мүйісі – Тимирис мүйісі орналасқан. Осы мүйістен бастап Сенегал өзенінің сағасына жақын батпақты жерлерге дейін жағалау тегіс және тек сирек биік құмдықтармен белгіленген. Жағалау құмдықтарында өсімдіктер аз. Дегенмен, төбелердің етегінде ірі тамариск бұталары, аласа акациялар мен қызылбас кездеседі. Орталық аймақта бальзам, шырша және тікенді бұталар араласқан биік шөп өседі. Солтүстік бөлігінде өсімдіктер өте сирек. Жақында жасалған ғаламдық қашықтан сезіктеу талдауы көрсеткендей, Мавританияда 494 км² тұйық жазықтар бар, бұл елді тұйық жазықтар ауданы бойынша 48-орынға қойды.
Battering surf and shifting sand banks characterize the entire length of the shoreline. The Ras Nouadhibou (formerly known as Cap Blanc) peninsula, which forms Dakhlet Nouadhibou (formerly Lévrier Bay) to the east, is long and 13 km wide. The peninsula is administratively divided between Western Sahara and Mauritania, with the Mauritanian port and railhead of Nouadhibou located on the eastern shore. Dakhlet Nouadhibou, one of the largest natural harbours on the west coast of Africa, is long and wide at its broadest point. Fifty kilometres southeast of Ras Nouadhibou is Arguin. In 1455 the first Portuguese installation south of Cape Bojador (in the present day Western Sahara) was established at Arguin. Farther south is the coastline's only significant promontory, high Cape Timiris. From this cape to the marshy area around the mouth of the Senegal River, the coast is regular and marked only by an occasional high dune. On coastal dunes vegetation is rare. At the foot of ridges, however, large tamarisk bushes, dwarf acacias, and swallowworts may be found. Some high grass, mixed with balsam, spurge, and spiny shrubs, grows in the central region. The north has little vegetation. A recent global remote sensing analysis suggested that there were 494 km2 of tidal flats in Mauritania, making it the 48th ranked country in terms of tidal flat area.
Шөлдің кеңейуі
Климат 1960 жылдары ұзаққа созылған құрғақшылық басталғаннан бері күрт өзгерді, бұл Сахель Африкасына тән ылғалды және құрғақшылықты кезеңдердің қайталану үлгісінің бір бөлігі. Дегенмен, сарапшылар малдың шамадан тыс жайылуы, орманның кесуі, құдықтар маңындағы жер бетінің жабынының жойылуы, нашар егіншілік әдістері және халық санының артуы құрғақшылықты күшейте түседі деген пікірде. Мавританияда жылдық жауын-шашын мөлшері 150 миллиметрді құрайтын изогиет, мал шаруашылығы үшін қажетті ең төменгі деңгей саналады, шамамен 100 километр оңтүстікке қарай жылжып, Нуакшоттан оңтүстікке қарай қашық жерге жетті. 1980 жылдары шөл жылдамдығы минутына шамамен алты километр жылдамдықпен оңтүстікке қарай жылжыды. Әрбір маңызды климаттық аймақ оңтүстікке қарай ығысты, ал кейбір жағдайларда шөлдік жағдайлар Сенегал өзенінің жағалауына жетті. 1980 жылдардың соңына қарай шөлдеу ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және адамдардың қоныстану үлгілерін түбегейлі өзгертті. Сахель аймағындағы жер бетінің жабынының жоғалуы жануарлар мен адамдарды тамақ және су іздеп оңтүстікке қарай итермеледі, соның салдарынан құмды далалар пайда болды. Қозғалмалы құмдықтар құдықтарды, ауылдарды және жолдарды жабу қаупін тудырды, тіпті Нуакшотқа дейін жетіп, теңізге қарай жылжыды. Үкімет Нуакшот маңындағы құмдықтарды тұрақтандыру үшін халықаралық көмек алды және шөлдің кеңеюіне қарсы тосқауыл құру үшін 250 мың пальма ағашын отырғызды. Құрғақшылықпен күресу мақсатында үкімет Сенегал өзені мен оның салаларында бөгеттер салып, өңделетін жерлердің ауданын арттырды.
Суармалы жерлер
450,1 км² (2004 ж.)
Судың жалпы жаңартылатын ресурстары
11,4 км³
Қалалар
Халықтың көп бөлігі Нуакшот және Нуадибу қалаларында, сондай-ақ елдің оңтүстік шекарасындағы Сенегал өзені бойында шоғырланған.