Кіріспе

Тунис – Солтүстік Африкадағы Жерорта теңізімен шектесетін ел. Батысында Алжирмен (965 км) және оңтүстік-шығысында Ливиямен (459 км) шекаралас, ал жері оңтүстік-батысқа қарай Сахараға қарай тарылады. Елдің солтүстік, шығыс және күрделі шығыстан солтүстікке қарай созылған жағалаулары бар, оның ішінде Африканың Сидра шығанағының батыс бөлігін құрайтын қисық Габес шығанағы да бар. Осы үлкен шығанақтың көп бөлігі Ливияның басты жағалауын құрайды, соның ішінде осы атты бөлісетін Сирт қаласы да кіреді. Тунис 163,610 шаршы километрді алып жатыр, оның 8,250 шаршы километрі су. Басты және тұрақты өзендер елдің солтүстігінен бастау алады, сондай-ақ, кейбір ерекше жағдайларда солтүстік-шығыс Алжирден де басталып, солтүстік жазық арқылы ағып өтеді, онда жеткілікті жауын-шашын әртүрлі өсімдік жамылғысын және суармалы егіншілікті қолдайды.

Физикалық география

Тунис Солтүстік Африканың Жерорта теңізі жағалауында, Атлант мұхиты мен Нил дельтасының арасында орналасқан. Батысында Алжир, оңтүстік-шығысында Ливиямен шектеседі. Ол 30° және 38° солтүстік ендік, ал 7° және 12° шығыс бойлықтары арасында жатыр. Солтүстік Тунистегі Жерорта теңізі жағалауының күрт оңтүстікке бұрылуы елге ерекше екі Жерорта теңізі жағалауын сыйлайды: солтүстікте батыс-шығыс, ал шығыста солтүстік-оңтүстік бағытында.

Тунис Американың Висконсин штатының ауданымен шамалас. Салыстырмалы түрде кішкентай болғанына қарамастан, Тунис солтүстік-оңтүстікке созылуының арқасында зор экологиялық әртүрлілікке ие. Оның шығыс-батысқа қарай созылуы шектеулі. Тунистегі айырмашылықтар, жалпы Магриб аймағындағыдай, негізінен солтүстік-оңтүстік экологиялық ерекшеліктермен сипатталады, ол кез келген нүктеден оңтүстікке қарай жауын-шашынның күрт азаюымен анықталады. Сахаралық Атлас тауларының шығыс тармағы болып табылатын Дорсаль, батыстағы Алжир шекарасынан шығыстағы Бон түбегіне дейін солтүстік-шығыс бағытта Тунис арқылы созылады. Дорсальдың солтүстігінде Телл орналасқан – төменгі, дөңгелек төбелер мен жазықтарға толы аймақ, ол Алжирдегі таулардың жалғасы болып табылады. Тунистің солтүстік-батыс бұрышындағы Хрумериде биіктіктер көтеріледі және қыста қар жауады. Сахел – Тунистің шығыс Жерорта теңізі жағалауындағы кең жағалау жазығы, ол зәйтүн өсірудің әлемдегі ең үздік аймақтарының бірі болып саналады. Сахелдің ішкі жағында, Дорсаль мен Гафсаның оңтүстігіндегі төбелер арасында далалар жатыр. Оңтүстік аймақтың көп бөлігі шөлді болып келеді. Тунистің жағалау сызығының ұзындығы шамамен километрді құрайды. Теңіз құқығы тұрғысынан, ел белгілі бір аймақтарға талап етуге құқылы.

Өзендер

Меджерда өзені Алжирде басталып, елдің суы мол үштен бір бөлігі арқылы шығысқа қарай ағып өтеді. Ол Тунис шығанағы мен Тунис көліне құяды. Бұл – елдегі ең ұзын өзен. Ол сондай-ақ Вади (немесе ауд) Маджарда және Вади Меджерха деп аталады, ал ежелгі заманда Баграда деп белгілі болған. Өзен Алжирдегі Tell Atlas тауларының тағы бір бөлігінде бастау алады және ел ішінде Tell тіктеуінің оңтүстігінде ағып жатыр. Ол Сиди Салем бөгетімен тоқтатылған. Уэд Зуара елдің Tell тауларының өзіне тиесілі бөлігінде пайда болады. Ол Сиди-эль-Баррак бөгетімен бөгеліп, елдің солтүстігі мен орталығында кеңінен қолданылатын, суды басқарудың жоғары деңгейдегі жобасындағы үлкен көлді құрайды.

Климат

Тунистің климаты солтүстікте ыстық жазғы Жерорта теңіз климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Csa) болып келеді, мұнда қыстар ылғалды, орташа жауын-шашынмен және жаздар ыстық әрі құрғақ. Шөлдің тропикалық континенттік ауа массасы Тунистің барлық аймағына жеткен кезде шілде және тамыз айларында температурасы артуы мүмкін. Қыстар ылғалды, температурасы көбінесе (елдің оңтүстік-батысы ерекшелік) артық көтерілмейді. Елдің оңтүстігі шөлді аймақ. Солтүстіктегі жер бедері таулы, оңтүстікке қарай жылған сайын ыстық, құрғақ орталық жазыққа айналады. Оңтүстікке қарай жылған сайын климат табиғи түрде ыстық, құрғақ және күннөлді болады. Сондықтан оңтүстік бөлігінде ыстық шөлді климат (Кеппен климаттық жіктелімі BWh) басым, онда өте ыстық жаз, жылы қыс және жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз. Жаз айларында күндізгі температура тұрақты түрде өзгеріп отырады. Дегенмен, қыстың жылуы тек күндізгі уақытта байқалады, себебі шөлде түндер суық болуы мүмкін. Сахара шөлінің солтүстік жиегінде шығыстан батысқа қарай созылған тұзды көлдер тізбегі орналасқан, олар Габес шығанағынан Алжирге дейін жалғасады. Ең төменгі нүктесі – Чотт-эль-Джерид, ал ең биік нүктесі – Джебель-эш-Шамби. Тунистің барлық аймақтарындағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері төмен. Сондықтан Тунис – құрғақ, жартылай шөлді ел. Сахараға дейінгі аймақтарда жауын-шашын мөлшері төмен, ал Сахара климатына тән аймақтарда жылдық орташа жауын-шашын мөлшерінен азырақ болады. Оңтүстік бөлігінде, әсіресе Алжир шекарасындағы Эль-Борма аймағында жауын-шашын мөлшері өте аз.

Табиғи ресурстар

Тунисте мұнай, фосфат, темір кені, қорғасын, мырыш, тұз, алтын және егістік жерлер бар. Тунисте 3 850 км² жер суарылады. Елдегі жерді пайдалану келесі кестеде көрсетілген:

+ Жерді пайдалану
Жердің түрі Аймақтың пайыздық үлесі (2011)
егістік жер 17,35%
тұрақты дақылдар 14,63%
басқалары 68,02%