Кіріспе

Атыс қаруының құлыптағышы – оқтың атылуын бастау үшін қолданылатын механизм. Бұл тарихи термин, себебі ол көбінесе оқ-дәріні тұмсықтан және алғашқы қаптан салу қаруларында қолданылған осындай механизмдерді білдіреді. Бүйірлік құлыптағыш – механизмнің жекелеген бөліктері бір тақтаның екі жағына орнатылған конструкция түрін көрсетеді. Содан кейін бұл жиынтық қарудың оқпанға, қарудың бүйініне бекітіледі. Қазіргі заманғы атыс қаруларының конструкциясында оқтың атылуын бастау механизмі әдетте қарудың рамасына немесе қабылдағышына орнатылады және оқ ату немесе іске қосу механизмі деп аталады.

Қолдық оқ

1338 жылы Еуропаға ең алғашқы отты қару – қол пушкасы келді. Бұл пушкалар тұмсықтан зарядталған. Оқ-дәрінің күші сенсорлық тесік арқылы тұтандырылады. Сенсорлық тесіктің үстіне шағын бастапқы оқ-дәрі салынып, тұтандыру үшін жанған кедір-бұдыр немесе осыған ұқсас нәрсе қолданылады. Бұл қол пушкаларын қолдану қиын болды: оны ұстап, нысанаға алу және оқ ату үшін қажетті баяу жанған кедір-бұдырды басқару қиындық тудыратын. Негізгі конструкцияны жақсарту арқасында сенсорлық тесік және бастапқы ұңғыма (жарық ұңғымасы) стволдың бүйініне орналастырылды. Бастапқы ұңғыманың қақпағы оқ ату алдында ұнтақпен толтыруға мүмкіндік берді, бірақ оқты тұтандыру үшін арнайы механизм болған жоқ.

Өрт сөндіру

Өртке қарсы құлып – бұл бастауыш ұшқынымен тұтандырылатын қару. Нақтырақ айтқанда, ол мұндай қарудың механизмі немесе құлыптамасын білдіреді. Ол сондай-ақ, оқ-дәрі зарядын тұтандыру үшін баяу кеуекті пайдаланатын қарудың құлыптамасын да білдіруі мүмкін. Мачлоктағы механизм атудың ыңғайлылығын арттырды. Баяу кеуек, серпімділікпен иілгіш қолға (серпентинге) бекітіліп, жарық шұғыласынан алыс ұсталады. Ату тетігін басқанда, жанатын кеуек жарық шұғыласына енгізіледі. Шлюх серпімді кернеумен серпентинді кері ұстайды. Тетікті немесе ату рычагын іске қосу серпентинді босатып, оны айналдырып, жанатын кеуекке кеуекті енгізеді. Бұл ату кезіндегі күдікті азайтып, дәлдікті арттырды. Алайда, атудың орнына, жанатын кеуекке тигенде кеуек сөніп қалуы мүмкін. Келесі жетістік – өзінен-өзі тұтанатын, ату үшін жанатын кеуекті қажет етпейтін қару болды. Мұндай қарудың алғашқысы – дөңгелекті құлып. Дөңгелекті құлып Zippo тұспалдағысындай ұсқын шығарады. Айналатын болат дөңгелекке тигізілген пирит, жарық шұғыласындағы зарядқа бағытталған ұшқынды тудырады. Дөңгелек серпімді күшпен айналады. Әрбір ату алдында сағаттай тартылып, құлыппен ұсталып, құлыпты босататын рычагпен атылады. Дөңгелек тоқтауын болдырмау үшін пирит дөңгелекке тұрақты түрде тимей, оған түсіріледі. Механизм ату кезінде жарық шұғыласының қақпағын да алып тастап, оны алға жылжытады. Қақпақ жарық шұғыласындағы зарядты тасымалдау кезінде сақтайды. Бұл механизм өте күрделі болды. Сондықтан ол қымбатқа түсті және шектеулі қолданылды. Ол микелет құлыптарына ұқсас фриззенді пайдаланады және жартылай дайын күйге ие. Екі құлыптың айырмашылығы – дөңгелек құлыптың тік тірегі бар, ол дөңгелекті дайын және жартылай дайын күйде бекітеді. Тірек – дөңгелектің айналу осіне перпендикуляр жазықтықта иілгіш және дөңгелектің ұстау нүктелерін іске қосатын рычагқа ұқсас. Дөңгелекше тісті дөңгелек сияқты жұмыс істейді. Ол құлыптаманың ішкі жағына орнатылған және жартылай және толық дайын күйге сәйкес келетін екі ұстау нүктесіне ие. Жартылай дайын күйге арналған ұстау нүктесі – тірекке сәйкес келетін және триггермен ажыратылмауға мүмкіндік бермейтін V пішіндес ойық. Өртке қарсы механизмдер монтаждау тақтасының екі жағына жиналады. Содан кейін жиынтық қарудың білігіне орнатылады. Нақты триггер құлыптама тақтасынан бөлек орнатылуы мүмкін. Бүйірлік құлып – осы жалпы құрылымның құлыптама механизмдерін білдіреді. Ол перкуссиялық құлыпталған қаруларда және металл оқтарды пайдаланатын қарудың алғашқы үлгілерінде қолданыла берді.

Перкуссиялық бұғаттауыш

Перкуссиялық тұтанудың пайда болуы отты қаруды оқу үшін ұшқынның қажеттілігін жойды. Оның орнына, оқ ату шокқа сезімтал жарылғыш материалға соққы беру арқылы басталады. Алғашқы патенттер құлып механизміне кіретін зарядтағыштан берілген фулминатты ұнтақты қолданған пастор Александр Джон Форсайтқа тиесілі. Зарядтағышқа отты жаққан қондырғы орнатылған, ол өз кезегінде фулминатты соқты. Механизмнің қалған бөлігі кремнийлік құлыпқа ұқсас болды. Перкуссиялық құлыптарда қолданылатын фулминат таблеткалар, металл түтіктер және қағазтан жасалған жамалар түрінде әртүрлі қаптамаларда сақталды, бірақ көп ұзамай перкуссиялық қақпақ басымдық алды. Кремнийлік құлып механизмі оңай бейімделді, бұл жаңа технологияны пайдалануға мүмкіндік берді. Оқпаны алынып тасталды. Тиісті тесікке кішкентай қуыс конус (сосаки) орнатылды. Перкуссиялық қақпақ сосакинің ұшына бекітілді. Оқтың иісі қақпаққа соққы беру үшін өзгертіліп, «шекеш» деп аталды. Қауіпсіздік үшін шекештің беті қақпақты қоршау үшін ойылып жасалды. Экономия үшін көптеген ескі кремнийлік құлыптар (әсіресе әскери қоймалардағылар) перкуссиялық қақпақты пайдалану үшін қайта жабдықталды. Көптеген жағдайларда, атыс қаруының құлып механизмі ауыстырылмады, тек өзгертілді, ал ұзын қарудың жаңа үлгілеріндегі құлып дизайны көбінесе өзгеріссіз қалды. Maynard карабині және Sharps карабині қолданған оқ-дәрімен толықтыру жүйесі сияқты кейбір конструкциялар праймерді механикаландырып, қайта зарядтауды жеңілдетті, бірақ бұл жүйелер кеңінен қолданылмады. Перкуссиялық құлып – сыртқы перкуссиялық праймерлерді қолданатын атыс қаруларының жалпы атауы. Каптық құлып және түтікшелі құлып – тиісінше кап немесе түтікшелі праймерлерді қолданатын перкуссиялық құлып атыс қаруларына қатысты. Иіс су құтысы тәрізді құлып – Форсайттың жасаған дизайны. Фулминатты ұнтақ салынған зарядтағыш иіс су құтысының пішініне ұқсайды.

Бреклодерлер

Ертедегі, оқ-дәрісін артқы жағынан салатын, қақпақ құлыпты ұзын мылтықтар, мысалы, Шарпс карабині мен Уилсон карабині, тұмсықтан оқ салатын қақпақ құлыптардағыдай бір жақтан бекітілген құлып механизмін пайдаланды.

Револьверлер

Коммерциялық тұрғыда қолданысқа жарамды револьвер перкуссиялық қаптың пайда болуынан кейін дамыды. Оқтың ұңғысын кері тартып, барабанды бұру арқылы, оқталған патрондың камерасын ұңғымен дәл келістіруге дайындалады. Револьверді кері тарту, барабанды бұру және оқ ату механизмі револьвердің қаңқасын құрайтын екі бүйірлік пластинаның арасында орналасқан. Бұл, қарудың бір жағына бекітілген жалғыз пластинадан жасалған бұрынғы құлыптау механизмдерінен едәуір өзгешелік құрайды.

Металл картридждер

Металл патрондары оқ, ұңғыл және капсюльді бірге жинақтайды. Олар, оқ ату механизмі немесе соққы арқылы, оқ ұңғысы арқылы соғылып жақылғанда іске қосылады. Ертедегі металл патронды, бір рет атуға арналған, артқыдан зарядталатын мылтықтар, мысалы, британдық Снайдер-Энфилд 1866 және американдық Спрингфилд 1873 үлгілері, жақта орналасқан соққылар мен құлып механизмдерін пайдалануды жалғастырды, олардың өндірісі капсюльді және кремнийлі мылтықтардан көп ерекшеленбеді. Оқ ату механизмі, соққының орналасуына сәйкес келу үшін, ствол осінен және соққыға қарай бұрышталады. Артқыдан зарядтау механизмдерінің және көп рет атуға арналған қарулардың одан әрі дамуы механизмнің құраушыларын қарудың қабылдағышына немесе рамасына орналастырды. Бұны Martini-Henry, Remington Lee Model 1879 және Winchester мылтықтарында көруге болады. Оқ ұңғысын ашу және жабу механизмі, қаруды дайындау үшін ату механизмімен біріктірілген. Серіппелер технологиясының жетілдірілуі жапырақ және V-тәрізді серіппелердің орнына арзан спиральді серіппелердің пайда болуына әкелді. "Құлып" термині металл патронды қарулардың ату немесе іске қосу механизміне қатысты қолданылмайды.

Қалқа

Жақтан-жаққа қойылған мылтықтар мен аңшылық мылтықтар 1875 жылы Ансон мен Дили патент алған қораптық құлып пайда болғанға дейін жақтаулы құлыптарды қолдануды жалғастырды. Жақтаулы құлыпты мылтықтардың мылтықтың саптамасына, қабылдағышқа емес, екі бөлек құлып пластинасы орнатылған. Қораптық құлыпта, ату механизмінің құраушы бөліктері мылтықтың қаңқасының ішінде орналасады. Бұл өндірісті жеңілдетіп, шығындарды айтарлықтай төмендетті. Қораптық құлып "қақпақсыз мылтық" деп аталғанымен, механизмнің қақпақтары мылтықтың қаңқасының ішінде жасырылған. Жоғары сапалы нарық үшін жақтаулы құлыпты мылтықтар әлі де жасалып тұрады.

Мәдениетте

Қойма, ұңғы және құлып – бұл қарудың толық жиынтығын білдіретін тіркес: оқ шығаратын ұңғысы, оқты нысанаға бағыттайтын бөлігі, қолға ұстауға арналған қоймасы және оқты ату механизмі.