Кіріспе

Оңтүстік Африка поэзиясы тақырыптардың, формалардың және стильдердің кең спектрін қамтиды. Бұл мақалада заманауи ақындардың қалыптасу жағдайы талқыланып, Оңтүстік Африканың көрнекті ақындары, олардың туындылары мен әсері анықталады. Оңтүстік Африканың әдеби ландшафты 19-шы ғасырдан бері елдің әлеуметтік және саяси дамуымен, әсіресе отарлық сауда бекетінен апартеидтік мемлекетке және соңында демократияға қарай болған жолымен қалыптасты. Халық санының өсуі және экономикалық өзгерістер, қала құрылысын дамытқан негізгі күштер, сонымен қатар әдебиет пен поэзияның тақырыптарына, формаларына және стильдеріне де әсер етті. Оңтүстік Африка бай әдеби тарихқа ие. Көркем әдебиет, әсіресе поэзия, Оңтүстік Африканың барлық 11 ресми тілінде жазылған.

Колониялық дәуірдегі ақындар

Оңтүстік Африканың қара нәсілінің әдебиеті тек 20 ғасырда пайда болды деген мәлімет болғанымен, бұл сол кезде жарық көрген туындылардың ғана көрсеткіші, ал Оңтүстік Африканың қара нәсілі бұрыннан-ақ ауызша түрде жазып, айтып жүргенін ескеру қажет. Миссиялық білім алған африкалық жазушылардың алғашқы буыны африкалықтардың қадір-қасиетін олардың батырлық тарихын еске түсіріп, қайта жаңғырту арқылы қалпына келтіруге тырысты. Герберт Исаак Эрнест Дломоның ең белгілі туындылары "Талита бастауына оралуды" немесе қазіргі заманғы мәселелерді шешудің дәстүрлі жолдарын табудың даналығын уағыздады. Оның шығармаларына бірнеше пьеса және "Мың төбе аңғары" (1941) атты ұзын поэма кіреді. Б. В. Вилакази сияқты ақындар өздерінің туған тілдеріне жаңа әдеби өмір сыйлады, зулу халқының дәстүрлі мақтау өлеңдерінің (изибонго) ықпалын ағылшын ақындары Китс, Шелли, Данбар, Коттер, Грей және Голдсмит (олардың кейбір өлеңдерін ол зулу тіліне аударған) сияқтылардың ықпалымен үйлестірді. Герман Чарльз Босман "Күліне дейін" және "Витхактың көлеңкесінде" атты шығармаларымен танымал, оларда ол африканерлердің әңгіме айту шеберлігі мен әлеуметтік көзқарастарын көрсетеді. Босман сонымен қатар, көбінесе сатиралық сипаттағы өлеңдер де жазды.

Колониядан кейінгі жазу

Алан Патонның әлемге танымал және өте поэтикалық романы «Cry, The Beloved Country» Оңтүстік Африкада сепаратистік Ұлттық партия билікке келгеннен кейін төрт ай өткен соң жарық көрді. Патон әдебиеттің басқа жанрында да көп еңбек еткенмен, поэзия өмір бойы оның қызығушылығын тудырды, бұл туралы Питер Александрдың өмірбаянында жазылған. 1948 жылдан 1990 жылға дейінгі Оңтүстік Африка тарихының зорлық-зомбылыққа толы және саяси тұрақсыз кезеңіндегі ең танымал ақындардың қатарында Дэннис Брут, Ингрид Йонкер, Мазизи Куне, Николас Петрус ван Вик Луу, Уильям Эварт Гладстон (В. Э. Г.) Луу, Джеймс Мэтьюс, Мзваке Мбули, Освальд Мбуйисеньи Мтшали, Сидни Вернон Петерсен және Дидерик Йоханнес Опперман болды. Антжи Крогтың 1970 жылы, 17 жасында жарық көрген «Догтер ван Иефта» атты алғашқы өлеңдер жинағы, әсіресе сол кездегі оның «My mooi land» («Менің әдемі жерім») деген даулы өлеңі үшін африкаанс қауымдастығында қызу пікір тудырды. Бүгінгі күнге дейін ол он томдық поэзия және үш томдық балалар өлеңін африкаанс тілінде жариялады, ал оның кейінгі туындылары саяси және гендерлік сезімталдыққа ие болды. Сол кездегі қара нәсілді әйел авторлардың арасында, Бесси Хед және Синдиве Магона (Ботсвана мен АҚШ-қа жер аударылған) романдар жазушы ретінде танымал болғанмен, олар да поэзия жазды. Маргарет Дэймондтың «Африкадағы әйел жазушылар: Оңтүстік аймақ» атты еңбегінде осы күрес кезеңінде поэзия жазып, орындаған, бірақ көптегендері сияқты тек елден тыс жерлерде немесе Оңтүстік Африканың әдеби журналдарында, COSAW (Оңтүстік Африка жазушылары конгресі) басылымдарында және Staffrider журналында жарияланған бірнеше қара нәсілді әйел ақындардың поэзиясы мен жазулары бейнеленген. Көптеген ақындар, әсіресе апартеидке қарсы жазушылар, қуғын-сүргінге ұшырап, үй қамауына алынды, бас бостандығынан айырылды, азаптауларға ұшырады, олардың әдебиеттеріне тыйым салынды немесе көпшілік алдында сөйлеу құқығы бұзылды. Бұл олардың апартеид заңдарына қарсы шығуына, елдегі ұзақ жылдарға созылған бұқаралық ақпарат құралдарына цензура, мемлекеттік үгіт-насихат, мәдени бойкот, жаппай тұтқындау және азаттық үшін күрескен белсенділер мен қарапайым қара нәсілді азаматтарды өлтіру кезінде орын алған әділетсіздіктер туралы хабардар етуіне байланысты болды. 1950 жылдардың «Драм жазушылары» қара жазушылардың жаңа буынын бейнеледі, олар өз өмірлерінің жағдайы туралы айтады, ал танымал «Драм» журналын алғаш рет жанды қалалық қара мәдениетін бейнелеу үшін пайдаланды. Драммен байланысты кезеңнің көрнекті ақындары Питер Кларк, Ричард Рив және Джеймс Мэтьюс болды, ол 1972 жылы жарық көрген, Глэдис Томаспен бірге жазылған, апартеид билігі тыйым салған «Cry Rage» атты алғашқы өлеңдер жинағын жариялаған. 1960 жылдардағы африкаанс әдебиеті Ян Раби, Этьен Леру, Андре Бринк және жоғары бағаланған сүргіндегі жазушы және ақын Брейтен Брейтенбахтың пайда болуымен дамыды. Брейтенбах алғашқы басылымдарын африкаанс тілінде жариялаған, ал кейіннен Оңтүстік Африкадағы жағдай мен шетелдегі тәжірибелері арқылы саясаттанды, африкаанс тіліндегі ең радикалды жаңа ақындардың бірі ретінде танымал болды. 1960 жылдары ағылшын тілінде жазған Оңтүстік Африка ақындарының жаңа буынына Дуглас Ливингстон, Сидни Клутс, Рут Миллер, Лайонел Абрахамс және Стивен Грей кірді. 1976 жылы Совето көтерілісі мен шейіт болған Бату Стив Бико бастаған Қара сана (БК) қозғалысының көтерілуімен саяси және наразылық поэзиясы олардың тиімділігі үшін пайдаланылатын құралға айналды. Оңтүстік Африканың наразылық акцияларына қатысқан ақындар жер асты митингілерінде, саяси, діни және басқа да мәдени шараларда алаңға шықты. Бұл кезеңдегі ең танымал жазушылар - Кеорапетсе Уильям Кгосициле, Монгане Уоли Сероте, Сифо Сепамала, Джеймс Мэтьюс, Освальд Джозеф Мбуйисеньи Мтшали, Кристофер ван Уик, Мафика Гвала және Дон Маттера. Осы жандандыратын туындылар қарсылық ұрандары мен идеалдарымен бірге, жаппай халықты қуғын-сүргін режиміне қарсы іс-қимылға жұмылдыруды көздеді. Мзваке Мбули сияқты танымал ораторлар сол кезде танымалдыққа ие болды, бірақ кейбіреулер «реторикадан алыстап, қарапайымды бейнелеуге» қажеттілік сезінді, бұл академик және ақын Нхало Ндебеленің 1986 жылғы «Жалпы қарапайымды қайта табу» эссесінде айтқандай, адамзаттың жақсы бейнесін көрсету үшін қажет болды. Саймон Льюис өзінің «Ол оңтүстік африкалық ақын» атты қарастыруында 1980-ші жылдардың ең күшті дауыстарының кейбіреулері «жұмысшы ақындары» болғанын атап өтті.

Апартеидтен кейінгі кезең

Апартеидтің күйреуі мен Нельсон Манделаның 1990 жылы босатылуынан кейін көптеген адамдар Оңтүстік Африка жазушыларының енді не туралы жазуы ең маңызды деген сұраққа тап болғанын байқады, тіпті осы тарихтың салдары әлі де қоғамда сезіліп тұр. "Жаңа Оңтүстік Африка" демократиялық дәуірі әдеби сыншы Стефан Серж Ибинганың "Апартеидтен кейінгі әдебиет: Жарыстан әрі" атты мақаласында "бал айы әдебиеті" немесе "мерекелік әдебиет" деп сипатталған, ал оның ең жарқын мысалы – 1995 жылы тұңғыш романын жариялағанға дейін драматург және ақын ретінде белсенді болған Зак Мда. Оңтүстік Африка тарихындағы осы салыстырмалы түрде тұрақты кезеңдегі ақындардың арасында Лесего Рамполокенг, Сандиле Дикен және 1960-шы жылдардың соңында Дашики поэзиялық орындаушылар қозғалысын құрған Лефифи Тлади сияқты көзқарасынан тайсалмайтын дауыстар да бар. Апартеидтен кейінгі поэзияның тағы бір басты тақырыбы – ұлтты құруға бағытталған ізденіс, онда көптеген ақындар мен жазушылар өткенге қарайтын ұлттық сананы қайта қарастырып, Оңтүстік Африканы біртұтас ұлт ретінде, әртүрлі халықты біріктіретін, өткенді жазып, теңсіздіктерді бірлесіп жоюға ұмтылатын мемлекеттік идеяны шынайы бейнелеу үшін кешірімділік пен татулықты қабылдайды.

Қазіргі поэзия

Қазіргі Оңтүстік Африкадағы орындаушылық поэзия жанры, сөйлеу өнерінің "поп-мәдениет" түрін қамтиды. Оның тамыры түпкілікті мақтау өлеңдері дәстүрінде – izibongo немесе lithoko, сондай-ақ 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейінгі наразылық поэзиясының ықпалында жатыр. Олардың көпшілігі музыканттармен бірлесіп жұмыс істеген немесе өзі музыкант болған, ал 1980 жылдары ел бойынша американдық хип-хоп мәдениеті мен рэп музыкасы кең танымал болды. Лесего Рамполокенг, Лебоганг Машиле, Кгафела оа Магогоди, Блак Перл, Джессика Мбангени және Мак Манака сияқты ақындар бұл жанрдағы белгілі есімдерге айналды. Соңғы он жылда WEAVE (Women's Education & Artistic Voice Expression), Малика Ндловю бастамасымен құрылған And The Word Was Woman Ensemble, Basadzi Voices және Feelah Sista поэзия квартеті сияқты көптеген орындаушылық поэзия ұжымдары пайда болды. Кәсіби қойылымдар, Urban Voices, Poetry Africa, Badilisha Poetry X Change сияқты ұлттық және халықаралық поэзия және сөздік өнер фестивальдары, сондай-ақ жақында құрылған Badalisha Poetry веб-сайты, подкаст платформасы және панафрикалық поэзия деректер базасы Оңтүстік Африка және Африка поэзиясын ел ішінде және әлемде кеңінен танымал етуге септігін тигізді. Бірнеше тәуелсіз баспагерлер мен өзін-өзі басып шығару мүмкіндіктерінің пайда болуы, жаңа әдеби журналдар, электрондық журналдар, Poetry International SA, Book SA және Litnet сияқты интернеттегі өнерге қатысты блогтар мен сайттар Оңтүстік Африканың әдеби ландшафтына елеулі өзгерістер әкелді. Ірі баспагерлер, жергілікті және халықаралық университеттердің баспалары Оңтүстік Африканың жаңа және әртүрлі поэзия дауыстарын қолдау үшін өз арналарын ашты, атап айтқанда Random Struik-тің Umuzi, NB Publishers' Kwela Books, Jacana Media, жаңа феминистік баспа Modjaji Books (авторларының арасында 2011 жылғы Оңтүстік Африка әдебиет сыйлығының иегері Филиппа Яа де Вильерс) және Оңтүстік Африканың ең көне әдеби журналы New Contrast.

Кейбір ақын

Төменде Оңтүстік Африканың бірнеше ақындары тізімделген. Бұл тізім толық емес және елдегі поэзияның молдығы мен сергектігін толыққанды бейнелемейді. Көбірек ақпарат алу үшін Оңтүстік Африка ақындарының тізіміне қараңыз.

Крис ван Уик

Крис ван Уайк (1957 – 2014) – Оңтүстік Африка балалар кітаптарының авторы, романист және ақын. Ван Уайк апартеид кезінде Оңтүстік Африка саяси тұтқындарының күмәнді өлімі туралы "Тұтқында" атты өлеңімен әйгілі. 1976 жылы ол "Үйге қайту уақыты келді" (1979) атты өлеңдер жинағын жариялады, ол 1980 жылы Олив Шрайнер сыйлығын жеңіп алды. Бұл кітап Моган Сероте, Сифо Сепамала және Мафика Гвала сияқты Совето ақындарының ойларын бейнелейді және поэзияда қарсылық пен өзіне сенім тілін қолданып, дәуірдің қара санасын ашады.

Герт Влок Нель

Герт Влок Нель (1963 жылы туған) – ақын, әнші, ән жазушы, трубадур. Ол «Om te lewe is onnatuurlik» («Өмір сүру табиғи емес») атты өлеңдер жинағын жариялаған, осы жинағы үшін Ингрид Йонкер сыйлығына ие болды.

Лионель Абрахамс

Лайонел Абрахамс (1928-2004) – ақын, романист, редактор, эссеші және баспагер. Абрахамның туындылары көбінесе философиялық сипатта болып, адалдық пен мейірімділікке жол береді. Оның өлеңдері эмоционалдық күштің және еркін үлгінің үйлесімімен ерекшеленеді.

Татамқұл Африка

Мысырда туылғанына қарамастан, Татамкүл Африка (1920-2002) жас кезінде Оңтүстік Африкаға көшіп кеткен. Оның алғашқы өлеңдер жинағы "Тоғыз өмір" 1991 жылы жарық көрді. Африканың поэзиясы табиғи суреттерге толы, ал оның өлеңдерінің көңіл-күйі әртүрлі – қарапайым және әдеміден бастап, жалғыздық пен үрейге дейін.

Габеба Бадерун

Габиба Бадерон 2005 жылы Оңтүстік Африка поэзиясы саласындағы DaimlerChrysler сыйлығының иегері атанды. Ол 1969 жылдың 21 ақпанында Оңтүстік Африканың Порт-Элизабет қаласында дүниеге келді. Қазіргі таңда ол Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласында және АҚШ-тың Пенсильвания штатында тұрып, жұмыс істейді. 1989 жылы Кейптаун университетін ағылшын тілі мен психология мамандықтары бойынша бакалавр дәрежесімен бітірді. 1991 жылы Кейптаун университетінде ағылшын тілінен бірінші сыныпты дипломмен бакалавр дәрежесін алды. Кейптаун университетінде постмодернистік теледидар (медиа зерттеулері) саласында ағылшын тілінен үздік дипломмен магистр дәрежесін аяқтады. 2004 жылы Кейптаун университетінде медиа зерттеулері бойынша докторлық диссертациясын қорғады, сондай-ақ сол жылы Ұлыбританияның Шеффилд университетінде қонақ ғалым ретінде тағылымдамадан өтті. Ол "Бұрыштағы бейнелер: Оңтүстік Африка медиа және мәдениетіндегі Ислам бейнесі" тақырыбында диссертациясын аяқтады.

Майкл Коуп

Жазушы Джек Коуптың ұлы Майкл Коуп (1952 жылы туған) – зергер, романист және ақын. Оның алғашқы өлеңдер жинағы "Сцены мен көріністер" 1990 жылы жарық көрді. Оның туындылары адамдар, олардың өмірі мен қоршаған ортаның суреттемелерін қамтиды. Коуптың көптеген өлеңдері бизнес және кедейлік сияқты дүниежүзілік мәселелерге қатысты оның ой-пікірлерін де жұмсақ түрде жеткізеді. Коуптың екінші жинағы – GHAAP: Сонеттер Солтүстік Кейптен (Kwela and Snailpress) адамзаттың тегін зерттейді. Оның өлеңдері онлайн режимінде қолжетімді: Майкл Коуптың "Голдин: Аңыз" (iUniverse, 2005) – мифтерді зерттейтін көркем роман; және "Intricacy: Естелік туралы толғаныс" (Double Storey, 2005) – естеліктерді талдайтын мемуар.

Патрик Куллинан

Патрик Куллинан (1932 жылы туған) 50 000 томдық поэзия жинағын, Лайонел Абрахамс еңбектері туралы антологияны, Роберт Джейкоб Гордонның өмірбаянын және «Матрица» романын жариялаған. Ол Преторияда дүниеге келген, ал білімін Йоханнесбургте және Еуропада алған. Куллинанның поэзиялық стилі – арманды, бейнелі, махаббат тақырыбы жиі кездеседі. 2003 жылы Италия үкіметі оның поэзиясының көп бөлігін итальян тіліне аударғаны үшін оған кавалер атағын берді.

Мзи Махола

Мзи Махола 1949 жылдың 12 ақпанында Мзикайсе Уинстон Махола болып дүниеге келді. Мзи Махола – оның қаламды есімі. Ол мектепте оқып жүргенде жазуға көшті. 1976 жылы Арнайы бөлім оның алғашқы поэзия қолжазбасын тәркіледі, содан кейін он екі жыл бойы жазуға деген қызығушылығы азайды. Осы уақыттан кейін ол қайтадан жазуға кірісіп, ұлттық және халықаралық журналдарға, басылымдарға сәтті жұмыстар жіберді. Оның туындылары сегізден астам антологияда жарияланды.

Патрисия Шонштейн

Патриция Шонштейн, сонымен қатар Патриция Шонштейн Пиннок (1952 жылы туған) – романист және ақын. Ол «МакГрегор поэзиясы антологиялары» мен «Африка! антологиялары» кураторы. Ол Нобель сыйлығының лауреаты Ж.М. Кутзе басшылығымен Кейптаун университетінде шығармашылық жазу магистрі дәрежесін алды. Оның «Белгісіз бала» атты жинағын Ж.М. Кутзе және Архиепископ Эмеритус Десмонд Туту мақұлдаған.