Кіріспе

Садлермиут (кейде Сагдлермиут немесе қазіргі Иннуктитут тілінде Саллик, Корал Харбор елді мекенінің атауы) – Гудзон шығанағындағы Коатс аралы, Морж аралы және Саутгемптон аралы төңірегінде, негізінен оқшауланған түрде өмір сүрген иннуиттер тобы. Олар 20 ғасырдың басына дейін сақталды және кейбір зерттеушілер оларды Дорсет мәдениетінің соңғы өкілдері деп есептеді. Генетикалық зерттеулер Дорсеттік тектің жоқтығын көрсетті және олардың иннуиттердің біртұтас руынан тарағанын дәлелдеді, соның салдарынан мәдени ерекшеліктер материктік иннуиттерден оқшаулануына байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. 2015 жылы жарияланған зерттеулер Садлермиуттердің генетикалық тұрғыдан Туле тайпасынан екенін, бірақ бір жолмен Дорсет мәдениетінің белгілерін, мысалы, тас өңдеу технологиясын қабылдағанын анықтады. Олардың Дорсет технологиясын қалай игергені, әсіресе аралас некелер арқылы генетикалық араласудың болмауы әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр.

Тарих

1824 жылы HMS Griper кемесі, капитан Джордж Фрэнсис Лайон басқаруымен, Хадсон шығанағындағы Коутс аралының Пемброк мүйісіне жақын жерге тігізді. Содан кейін кит аулаушылар "ерекше диалект" сөйлейтін инуиттер тобымен кездесті, олар Садлермиут деп аталды. Садлермиуттар батыстықтармен байланыс орнатуды жалғастырды. Дегенмен, Солтүстік Американың көптеген жергілікті халықтары сияқты, Садлермиуттар да батыс ауруларына осал болды. 1896 жылы олардың саны 70-ке дейін азайды. 1902 жылдың күзінде Актив атты британдық сауда/кит аулау кемесі Кейп Лоуға тоқтады, кемедегі ауру теңізшіден тараған тиф немесе қызба, бүкіл қауымға тарады. Ол Натив Пойнтта табылған қираған орындардың Садлермиут мәдениетіне тән екенін, бұл мәдениет бұрын кең таралғанын анықтады. Сондай-ақ, Садлермиуттар Дорсет мәдениетінің соңғы өкілдері екенін көрсететін дәлелдер тапты.

Шығу тегі

Садлермиуттар көбінесе басқа инуиттерден өзгеше бірегей мәдениет пен диалект сақтап қалғаны үшін айтылады, бұл негізінен қоршаған орта мен тарихи шектеулерге бейімделудің нәтижесі. Осы себепті, Садлермиуттардың мәдени ерекшеліктерін түсіндіру үшін әртүрлі теориялар жасалған. Олардың бірі Садлермиуттардың Дорсет мәдениетінің тікелей ұрпақтары екенін көрсететін нақты байланыс орнатуға тырысты. Тағы бір теория Садлермиуттардың Дорсетпен туыс емес, керісінше, Туле мәдениетінің ұрпақтары болғанын, географиялық жағынан оқшауланған олардың мәдениеті материктегі Туле мәдениетінен ерекше дамығанын айтады. Үшінші теория Садлермиуттардың міндетті түрде екі топтың біріне де жатпағанын, бірақ аралас некелердің нәтижесінде олардың тамырлары Дорсет және Туле мәдениеттерінің екеуіне де байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. 21-ғасырда скелет қалдықтарындағы митохондриялық ДНК (мтДНК) зерттеулері Садлермиуттар мен басқа да туысқан этностар арасындағы генетикалық байланысты көрсетті. Бұрыс түсінік көптеген адамдарды Садлермиуттардың Дорсет және Туле тегінен шыққан деген қорытуға әкелді, себебі скелет қалдықтарында табылған А (46%) және D (54%) гаплогруппалары тиісінше Туле (A 100%) және Дорсет (D 100%) мәдениеттеріне жатқызылды, бұл екі топ арасында шамамен мың жыл бұрын мәдени ығысу болғанын көрсетеді. Сол сияқты, палео-алеут скелет қалдықтарында да А және D гаплогруппаларының бірдей үлесі табылды, ал "Нео-алеут" популяциясында A 27% және D 73% құрады.

Өмір салты

Садлермиуттар – аңшы-жинақшы халық, олардың күнкөрісі негізінен балық аулау мен карибу аңшылығына тәуелді болды, бірақ олар сонымен қатар естіктер, ақ аюлар және морждарды да аулады. Материктік инуиттерден өзгеше, Садлермиуттардың кит аулауға және құрлыстар құруға қызығушылығы шамалы болғандығы айтылады, сондықтан Корал-Харборға жиі келетін саудагерлерге олардың пайдасы аз болды. Сонымен қатар, Садлермиуттар көбінесе саудагерлермен, зерттеушілермен және Айвилингмиуттармен арада "сақтық арақашықтықты" ұстады. Бұл, әдетте, Саутгемптон аралын кит аулауға пайдалану мүмкіндігі үшін іздеген Айвилингмиуттармен және жазда карибуды қуа солтүстікке көшіп жүрген Дене халықтарымен болған тарихи қақтығыстардың салдары болуы мүмкін. Жақын орналасқан инуиттер олардың "бала тілінде" сөйлегенін айтты, бірақ бұл олардың инуит тілінің ерекше түрін сөйлегенін немесе пиджин инуктитутты қарым-қатынас тілі ретінде қолданғандарын білдіретіні белгісіз.

Құрып кету

XIX ғасырдың екінші жартысына қарай Садлермиут халқының саны 200-ден асты. Бірақ, кейіннен сыртқы адамдармен байланыс артып, түрлі аурулар халықтың күрт азаюына әкеп соқты. 1902-1903 жылдары «Active» кит аулау кемесінен тараған пандемия салдарынан бұл этникалық топ құрып кетті. Барлығы 58 адамның ішінде тек 5 адам ғана аман қалды (бір ересек әйел және 4 бала). Аман қалғандар кейін Наужатқа эвакуацияланды. Осы аман қалғандар тобынан 1908 жылға қарай тек екі бала тірі қалды, және олардың Садлермиут дәстүрлері туралы ешқандай естеліктері болмады.

Генетика

2014 жылдың тамызында «Science» журналында жарияланған генетикалық зерттеуде шамамен 1500-1900 жылдар аралығында жерленген 10 садлермиуттің қалдықтары зерттелді. Алынған 8 мтДНК үлгісі А2b (7 үлгі) және D3a2a гаплотоптарына жататыны анықталды. Бұл гаплотоптар Туле және инуиттерге тән, бұл садлермиуттардың Туле халқынан тарағанын көрсетеді. Зерттеу нәтижесінде Туле халқының Сібірдің Бирнирк мәдениетінен шыққандығы және олардың шамамен 1300 жылы Солтүстік Америкаға көшіп келіп, Дорсет халқын толыққанды түрде ығыстырғаны анықталды.