Кіріспе

Эфиопиядағы өзен – Текезе немесе Такказе өзені (, ; бастапқыда Ге’ез тілінде "өзен" деген мағынаны білдіреді, تكازي), сондай-ақ Такказе деп те жазылады, Эфиопияның ірі өзендерінің бірі. Оның бағытының бір бөлігі Эфиопия мен Эритреяның батыс шекарасының бөлігін құрайды. Өзен Судан шекарасынан сәл асып, Ніл саласы Атбара өзеніне қосылғандықтан, Сетит (سيتيت) деп те аталады. Эфиопияның Орталық статистика агенттігі жариялаған мәліметтерге сәйкес, Текезе өзенінің ұзындығы шамамен болып табылады. Ол жасаған шатқал Африкадағы ең терең шатқалдардың бірі және әлемдегі ең терең шатқалдардың бірі болып есептеледі, кейбір жерлерінде тереңдігі 2000 метрден (6,562 футтан) асып кетеді.

Курс

Текезе өзені Эфиопияның орталық таулы аймағында, Ластадағы Качен тауының жанында басталады. Ол батысқа, содан соң солтүстікке, қайтадан батысқа қарай ағып, Эфиопия мен Эритреяның ең батыс шекарасын құрайды – Томса өзені Текезеге қосылған жерден бастап, екі ел мен Суданның үштік нүктесіне дейін. Суданның солтүстік-шығыс бөлігіне үштік нүктеден кіргеннен кейін ол Ніл өзенінің саласы – Атбара өзенімен қосылады. Текезе, бәлкім, Атбараның нағыз жоғарғы ағысы болар, себебі ол екі өзеннің қосылған жеріне дейін ұзақ жолмен ағады. Оның бастауынан Эфиопиядағы негізгі салаларының аталары: оң жағалауда – Тахали, Мери, Телларе, Суло, Ареква, Геоа, Вари, Фирафира, Токоро және Гумало өзендері; сол жағалауда – Нили, Балагас, Саха, Бембеа, Атаба, Зарима және Квалема өзендері.

Тарих

Текезе туралы ең алғашқы айғақ Ақсум патшасы Езананың Ақсумдағы жазуында кездеседі, онда ол өзеннің төменгі жағасында, «Кемальке броды» жанында болған шайқастағы жеңісімен мақтанады. Текезе Ефиопия мен Египет арасындағы ерте байланыс қызметін атқарды; мысалы, 13 ғасырда қазіргі түрін алған «Кебра Нагаст» кітабында патша Менелик I осы өзен арқылы Египеттен Ефиопияға оралғаны айтылады (53-тарау). Аугуст Б. Уайльд Текезе өзенінің бастауында, Айла Кудус Михаил шіркеуі орналасқан жерде Келісім сандығының нағыз қабырғасы жатыр деген дәстүрді жазған. 1936 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында, Екінші Итало-Абиссиния соғысы кезінде, мыңдаған эфиопиялық әскер итальяндық Корольдік әуе күштерінің (Regia Aeronautica) Текезеден шегінетін кезінде бомбалармен және горчичный газбен шабуыл жасауынан қаза тапты. Эфиопияның табысты қарсы шабуылынан кейін, итальяндықтар Дембегина өткеліндегі шайқастан соң Текезеден Ақсумға кері шегінуге мәжбүр болды. 2021 жылдың 1 шілдесінде Тиграй соғысы кезінде Текезе өзеніндегі көпір қирады. Халықаралық құтқару комитеті аймақтағы гуманитарлық көмек бұрынғыдан да қиындыққа тап болады деп алаңдады.

Текезе бөгеті

2002 жылдың шілдесінде Эфиопия үкіметі Текезе өзенінде 300 мегаватт электр қуатын өндіретін гидроэлектрлік бөгет салу үшін Қытайдың Ұлттық су ресурстары және гидроэнергетикалық құрылыс корпорациясымен серіктестік құрғанын жариялады. Жобаның құны 224 миллион АҚШ долларын құрайды және оны аяқтауға бес жыл қажет болды. Жобаның үйлестірушісі Овейс Ибрагим 2007 жылдың 12 желтоқсанында құрылыстың 82% аяқталғанын, сондай-ақ Мекеле қаласына 105 шақырымдық электр желісі тартылғанын хабарлады. Текезе гидроэлектрлік жобасы Африкадағы ең биік қос қисықты аркалық бөгетін салды, ол бұрынғы Лесотодағы ең биік бөгеттен асып түсті. Жобаның бас мердігері CWGS компаниясы болды және ол 2009 жылы аяқталды. Құрылыс салдарынан пайда болған су қоймасының ауданы 105 км² және оның сыйымдылығы 9,3 миллиард м³ суды құрайды.