Кіріспе
Либерти стилі (итал. variante dell'Art Nouveau Liberty style) – 1890 және 1914 жылдар аралығында дамыған итальяндық стиль. Оны кейде стиле флореаль («гүлдік стиль»), арте нова («жаңа өнер») немесе стиле модерно («заманауи стиль») деп те атайды. Стиль өзінің атын Артур Ласенби Либертиден және оның 1874 жылы Лондонда құрған Либерти универмагынан алған, ол Жапония мен Қашық Шығыстан әшекейлер, тоқыма және өнер бұйымдарын импорттаумен маманданған. Бұл стильді қолданған итальяндық дизайнерлердің қатарында Эрнесто Базиле, Этторе Де Мария Берглер, Витторио Дюкро, Карло Бугатти, Раймондо Д’Аронко, Евгенио Кварти және Галилео Чини болды. Либерти стилі әсіресе Римнен (астанадан) тыс, ерекше мәдени өзіндік ерекшеліктерін қалыптастыруға ұмтылған ірі қалаларда танымал болды, олардың ішінде Милан, Палермо және Турин ерекше көзге түседі. Туринде 1902 жылы Италиядағы стильдің алғашқы маңызды көрмесі өтті. Бұл маңызды оқиға болды, онда итальяндық және Еуропаның басқа да модерн дизайнерлерінің туындылары ұсынылды. Либерти стилі, басқа модерн стильдер сияқты, орындықтар мен терезелер сияқты қарапайым заттарды өнер туындыларына айналдыруға ұмтылды. Француз және бельгиялық модерннің табиғатқа негізделгенінен айырмашылығы, Либерти стилі барокко стилінен күшті әсер алды, интерьерде де, экстерьерде де өте әсем әрі түрлі-түсті безендіруге ие болды. Италиялық ақын және сыншы Габриэль д’Аннунцио 1889 жылы стиль жаңа ғана басталып келген кезде: «Барокколық сезімталдықтың кереметті, құштарлыққа толы әуесі итальяндық модерннің шешуші нұсқаларының бірі» деп жазды. Либерти стилі 19 ғасырдағы британдық Өнер және қолөнер қозғалысының батыс тармағы болып саналады, ол көркемдік процестің механикаландырылуы мен адамгершіліктен айырылуына қарсы жауап ретінде пайда болды.
Liberty style ( ˈstiːle ˈliːberti) was the Italian variant of Art Nouveau, which flourished between about 1890 and 1914. It was also sometimes known as stile floreale ("floral style"), arte nuova ("new art"), or stile moderno ("modern style"). It took its name from Arthur Lasenby Liberty and the store he founded in 1874 in London, Liberty Department Store, which specialized in importing ornaments, textiles and art objects from Japan and the Far East. Major Italian designers using the style included Ernesto Basile, Ettore De Maria Bergler, Vittorio Ducrot, Carlo Bugatti, Raimondo D'Aronco, Eugenio Quarti, and Galileo Chini. Liberty style was especially popular in large cities outside of Rome (the capital) which were eager to establish a distinct cultural identity, particularly Milan, Palermo and Turin, the city where the first major exposition of the style in Italy was held in 1902. This marked a major event and featured works of both Italian designers and other Art Nouveau designers from around Europe. Liberty style, like other versions of Art Nouveau, had the ambition of turning ordinary objects, such as chairs and windows, into works of art. Unlike the French and Belgian Art Nouveau, based primarily on nature, Liberty style was more strongly influenced by the Baroque style, with very lavish ornament and color, both on the interior and exterior. The Italian poet and critic Gabriele d'Annunzio wrote in 1889, as the style was just beginning, "the genial sensual debauche of the Baroque sensibility is one of the determining variants of the Italian Art Nouveau." Liberty style is considered to be a western offshoot of the 19th century British Arts and Craft movement, which was a response against the mechanization and dehumanizing of the artistic process.
Палермо 1800-жылдардың аяғында
Италиядағы бостандық стилінің алғашқы үлгілері Палермо қаласында, әсіресе Фавалоро вилласында, сондай-ақ Массимо театрының ірі ғимаратында және оның алаңында, XIX ғасырдың соңына жататын осы стильдегі киосктарда кездеседі. Атап айтқанда, екі сәулетші осы жаңа стильдің алғашқы өкілдері болды: Джован Баттиста Филиппо Базиле және оның ұлы Эрнесто Базиле.
1902 жылғы Турин көрмесі
1902 жылы Турин көрмесі, ресми атауы "Торино 1902: Le Arti Decorative Internazionali Del Nuovo Secolo" болды, осы стильдің ең маңызды оқиғасы саналды. Көрмеге АҚШ, Бельгия, Дания, Германия, Англия, Франция, Голландия, Норвегия, Австрия, Шотландия, Швеция және Венгриядан келген дизайнерлер қатысты. Көрмеде Брюссельден танымал модерн стилінің архитекторы және жиһаз дизайнері Виктор Хорта да өз жұмыстарын ұсынды, ол жиһаз жиынтықтарымен жабдықталған бөлмелерді көрсетті.
Жиһаз және интерьер дизайны
Интерьер дизайны мен жиһаздағы Либерти стилі үш ерекше бағытқа ие болды. Біріншісі Англия мен Франция үлгісінде гүлдік және мүсіндік безендірілген. Осы стильдегі маңызды дизайнерлер – Витторио Валебрега мен Агостино Лауро, әсіресе жиһаз өндіруші Валабрега, ол сериямен жұмыстар жасаған. Екінші бағыт көбірек ұқыпты болды және британдық Өнер және қолөнер қозғалысының дизайндарына ұқсас, түзу сызықты формалармен, қарапайымдылығымен және қолмен жасалған сапасымен ерекшеленді. Осы мектептегі маңызды дизайнерлер – Эрнесто Базиле мен Джакомо Кометти. Үшінші бағыт – әлдеқайда түпнұсқа және экзотикалық формаларға ұмтылыс, көбінесе Солтүстік Африка мен Таяу Шығыс стильдерінен алынған. Осы стильдегі ең ықпалды дизайнер – Карло Бугатти, суретшілердің үлкен отбасының мүшесі және автомобиль дизайнері Этторе Бугаттидің әкесі. Оның туындылары алғаш рет 1902 жылғы Турин көрмесінде халықаралық деңгейде танымал болды. Оның жиһаздары толығымен түпнұсқа, еуропалық модерн стилінің басқа нұсқаларына сілтеме жасамайды. Ол жиһазында пил сүйегі және сирек кездесетін ағаштар сияқты кең ауқымды материалдарды қолданды. Ол әсіресе кілтұйық пішінін ұнатты. Оның кобра креслосы африкалық басшылардың креслоларынан шабыттандырылып, тропикалық ағаштардан, боялған пергаменттен және соғылған мыстан жасалған. Бугаттидің теориясы бойынша, кез келген зат, оның мақсаты қандай болса да, өнер туындысына айналдырылуы мүмкін. Кез келген нәрсені өнерге айналдыруға болатын теорияның ерекше мысалы – 1908 жылы Карло Бугаттидің ұлы Рембрандт Бугатти жасаған билейтін пілдің мүсіні. 1928 жылы күміс нұсқасы Bugatti Royale автокөлігінің радиаторына орнатылды. Либерти стиліндегі жиһаздың тағы бір белгілі дизайнері – Евгений Кварти, ол 1900 жылғы Париждің әмбебап көрмесінде жүлде алған. Ол Парижде шәкірт болып, біраз уақыт Карло Бугатти студиясында жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай Бугаттидің экзотизмінен алысырап, классикалық стильде жұмыс істеді. Ол магони, жаңғақ сияқты дәстүрлі ағаштарды, сондай-ақ пил сүйегі, мыс, шыны және басқа да заманауи элементтерді қолданды.
Сәулет
Либерти стилінің архитектурасы барокко стиліне көбірек жақын болды, сыртқы әшекейлемесінде шектен тыс сән-салтанат болды. Пьетро Фенольо – Либерти стиліндегі архитектураның алғашқы өкілдерінің бірі, оның Туриндегі Каса Фенольо Лафлер үйі дәстүрлі фасадына модерн элементтерін қосты. Палермодағы маңызды тұлға Эрнесто Базиле болды, ол бельгиялық-француздық модерніне ұқсас қисық пішіндерді символистік қабырға суреттерімен үйлестірді, мысалы, Grand Hotel Villa Igiea (1899–1900). Базиле ортағасырлық қамал элементтерін Либерти стиліндегі әшекейлемемен біріктіріп, Палермодағы Виллино Флорионы (1899–1902) құрады. Милан қаласында көптеген Либерти стиліндегі үйлер салынды. Ең белгілі сәулетшілердің бірі – Джованни Баттиста Босси, оның Каса Галимберти үйінің фасады әшекей мүсіндермен және қабырға суреттерімен толы болды. Әшекейлеме ғимаратқа құйылғандай сезім тудырады. Мүсіндер Ренессанс кезеңінің суретшісі Джузеппе Архимбольдоның туындыларын еске салады.
Фрескалар
Либерти стилінің ерекшелігі – интерьер мен экстерьерді безендіру үшін фрескаларды пайдалану. Мұның бір мысалы Ливорнодағы Acque della Salute термалды ванналарын безендіруде көрініс тапқан. Фрескаларды Эрнесто Белланди (1842-1916) салған. Эрнесто Базиле, Палермо архитектор, интерьердегі архитектура мен декорацияның үйлесімді болуына ерекше мән берді және суреттелген интерьерлер оның мамалдығы болды. Ол 1899-1901 жылдар аралығында Палермо маңында бірнеше виллалар салды. Либерти стиліндегі интерьерді безендіру Италияда Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда ұзаққа созылды. Мысалы, 1922 жылы Сальсомадьоредегі Терме Берзиери үшін күз бен көктем тақырыбында Галилео Чини интерьерді безендірді.
Шыны және керамика
Шыны мен керамика Либерти стилінің маңызды бөліктері болды. Италиялық шыны өнері ерекше Венециядан келген Мурано шынысының дәстүріне сүйенді. Галилео Чини шыны және керамика саласындағы жетекші тұлға болды. Ол боялған шыныдан, майоликадан немесе керамикадан жасалған әсем гүлдік суреттерді жасады. 1897 жылы ол Флоренция керамика өнер қоғамын құрды, ал 1902-1914 жылдар аралығында Венеция биенналесінің залдарын безендірді. Ол сонымен қатар Италияның Көркемсурет академиясының сәндік өнер кафедрасын басқарды. 1911-13 жылдары Бангкокқа шақырылып, ондағы патша сарайының тақ бөлмесін безендіруге қатысты. Чинидің кейінгі туындылары, табиғи емес, геометриялық суреттермен ерекшеленді, бұл Вена сецессиясының геометриялық стилінің және Густав Климттің еңбектерінің артуын көрсетті.
Графикалық өнер
Франция мен Еуропаның басқа аймақтарындағыдай, плакат және басқа да графикалық өнерлер, әсіресе саяхат плакаттары, Либерти стилінің маңызды жанры болды. Леонетто Каппиелло осы стильдің ерте кезеңіндегі маңызды суретші болса да, кейін Парижге көшіп, өмірінің көп бөлігін плакаттар мен графиканы жасаумен өткізді. Леонардо Бистольфи 1902 жылы Туринде өткен көрмеге арналған плакатты әйелдік және гүлдік мотивтердің үйлесімділігімен жасады, бұл ерте стильге тән ерекшелік. Либерти стилі графика мен кескіндеме өнеріндегі кейінгі жылдары футуризмнің ықпалымен гүлдік және әйелдік тақырыптардан арылып, көбірек модернистік тақырыптарға көшті. Суретші және график Умберто Боччони футуризмнің негізгі өкілдерінің біріне айналды.