Кіріспе

1975 жылы Агата Кристидің "Пуаро" романы, 1940 жылдардың басында жазылған. "Кертейн: Пуароның соңғы ісі" – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік туындысы. Роман алғаш рет Ұлыбританияда 1975 жылдың қыркүйегінде Collins Crime Club баспасынан және АҚШ-та сол жылдың соңында Dodd, Mead and Company баспасынан 7,95 долларға жарық көрді. Романда Геркуль Пуаро мен Артур Гастингс Кристидің туындыларында соңғы рет пайда болады. Бұл ауылдық үй романы, барлық кейіпкерлер мен кісі өлтіру оқиғасы бір үйде орын алады. Роман кейіпкерлерді оның алғашқы "Стайлдегі құпия оқиға" романының оқиға орнына қайтарады, сонымен қатар Пуаро мен Гастингсті 1937 жылы "Думбл Витнес" романында соңғы рет бірге болғаннан кейін қайтадан біріктіреді. 2013 жылы телевизияға бейімделді. Бұл Кристинің өлімінен бұрын жарық көрген соңғы романы. "Ұйықтағандағы кісі өлтіру" романы, "Блитц" кезінде жазылып, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген, оның соңғы жарияланған туындысы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пуаро бір адамның бес кісі өлтіруге қатысы бар деп күдіктенді. Барлық жағдайда да басқа да айқын күдікті болған. Олардың төртеуі қайтыс болды (олардың бірі асылып өлтірілді). Фреда Клей әпкесіне морфинді шамадан тыс мөлшерде бергені туралы іс бойынша айыптау үшін дәлелдер аз болды. Пуаро өзінің ескі досын, жақында жесір қалған Гастингсті шақырады, бұл істі шешу үшін Стайлз Кортпен бірге. Тек Пуаро ғана бұл оқиғаның өрнегін көре алады. Артрит ауруына байланысты мүгедектер арбасында отырып, жаңа күзетшісі Куртисспен бірге Пуаро бұрын күдікті емес адамның атын айтпайды, оның орнына X-ті қолданады. Х. Стайлздың қонақтарының бірі. Ескі үй қазір жаңа иелері полковник пен миссис Латреллдің қонақ үйі болып табылады. Қонақтар бір-бірін таниды, бұл жиналыс сэр Уильям Бойд Каррингтон доктор Франклин мен оның әйеліне жазғы демалыс үшін қосылуға шақырған кезде басталды. Гастингстің қызы Джудит доктор Франклинге ғылыми көмекші ретінде еріп жүр. Алдыңғы бес кісі өлтіру осы аймақта, осы топқа таныс адамдар арасында орын алған. Элизабет Коул Хейстингске өзінің Маргарет Личфилдтің әпкесі екенін айтады, ол бес істің бірінде олардың қатыгез әкесі өлтірілгенін мойындады. Маргарет Бродмур ауруханасында қайтыс болды, ал Елизавета жарақаттан қорланды. Келесі бірнеше күн ішінде Х-тің белгісі бар үш оқиға орын алды . Біріншіден, Гастингс және басқалар Латреллдер арасындағы дауды естиді. Көп ұзамай Латрелл әйеліне мылтықпен зақым келтіріп, оны қоярға шатастырды дейді. Латрелл ханым сауығып, оқиға олардың некелеріне жақсы әсер етеді. Келесісі, Хейстингс қызы Джудиттің үйленген майор Аллертонмен уақыт өткізетінін ойлайды. Гастингс пен Элизабет құс бақылаушы Стивен Нортонмен бірге болған кезде, Нортон бинокль арқылы оны алаңдататын бір нәрсені көрген сияқты. Гастингс бұл Аллертонмен байланысты деп ойлайды. Аллертонды беруге Джудитті көндіруге тырысқанда, ол оны тек қана қарсы алады, уайымдаған әкелер Аллертонды өлтіруді жоспарлайды. Ол Аллертонды уландыруды күтіп жатып ұйықтап кетеді және келесі күні оянғанда әрекет жасамағаны үшін жеңілдетіледі. Соңында, келесі күні кешке Джудиттің жұмыс берушісі доктор Франклиннің әйелі Барбара Франклин қайтыс болады. Ол күйеуі зерттеу жүргізетін Калабар бұршағының экстракты - физостигмин сульфатымен уланды. Пуароның тергеу кезінде берген куәлігі - миссис Франклиннің ашуланғандығы және оның доктор Франклиннің зертханасынан кішкентай бөтелкемен шыққандығын көргендігі - сот тергеушісін өз-өзіне қол жұмсау туралы үкім шығаруға көндіреді. Нортон әлі күнге дейін бірнеше күн бұрын Гастингс пен Коулмен бірге болған кезде көрген нәрсесінен алаңдайтындай көрінеді. Гастингс Нортонға Пуароға сенім артуды кеңес береді. Олар Пуароның бөлмесінде кездеседі. Сол түні Гастингс бір шудан оянып, Нортонның өз бөлмесіне қайта оралғанын көреді. Келесі күні таңертең Нортонның мәйіті оның есігі жабылған бөлмесінде маңдайына оқ тиіп, кілті шапанның қалтасында және қасында тапаншасы бар екені анықталады. Гастингс Нортонның өткен түні бөлмесіне оралғандығын айтса, Пуаро бұл - әлсіз дәлел, оның бетін көрмеген: халатты, шашты, құласақты, бәрін еліктеуге болады дейді. Алайда үйде Нортон, ол биік емес, кейіп таныта алатын ешкім жоқ. Пуаро бірнеше сағат ішінде жүрек соғысынан қайтыс болады. Ол Хастингске үш ілмек қалдырады: Отеллоның көшірмесі, Джон Фергюсонның көшірмесі (Сент-Джон Грир Эрвиннің 1915 жылғы пьесасы) және ұзақ уақыт қызмет еткен Жоржмен сөйлесу туралы жазба. Поаро Стайлз қаласында жерленгеннен кейін, Гастингс Джудиттің доктор Франклинге ғашық екенін біледі. Ол оған үйленіп, Африкаға барып, зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Георгеге Хастингс сөйлескенде, Пуароның парик кигенін және Пуароның Кёртисті жұмысқа алу себептері түсініксіз екенін біледі. Пуаро қайтыс болғаннан кейін төрт айдан кейін Гастингс Пуароның бәрін түсіндіретін қолжазбаны алады. Х - Нортон, ол "Отеллодағы" Ягоның (және Эрвин пьесасындағы кейіпкердің) шеберлік техникасын жетілдірген адам: біреуді өлтіру үшін, оның құрбаны не болып жатқанын түсінбестен, оны ашу үшін қажетті психологиялық қысымды қолдану. Нортон осы қабілетін көрсетті, полковник Латтреллмен, Гастингспен және миссис Франклинмен. Пуаро сол түні Хастингстің ыстық шоколадқа ұйқы дәрісін салып, апатты шапшаңдықтың алдын алды. Иронияға орай, Хейстингс миссис Франклиннің күйеуін уландыру жоспарына өздігінен араласты, ол айналмалы кітап сөресін айналдыры�...

Әдеби мәні және қабылдануы

1975 жылы 9 қазанда «The Guardian» газетінде жарияланған «Геркулестің соңғы еңбегі» атты рецензиясында Мэтью Коуди бұл кітапты «көрнекілік пен жеңіске» тең екенін жазды. Ол кітаптың отыз жыл бұрын жазылғанын айта келе, «осы арқылы соңғы жұмыстарында өнімділігі төмендеген Агата Кристи тағы да шеберлігінің биігіне көтеріледі» деді. Коуди капитан Хейстингсті «Доктор Уотсонның ең бейшарасы» деп атады, бірақ «адал серіктің хроникалық ақымақтығы осыншалықты тапқырлықпен ешқашан қолданылмаған» екенін де баса көрсетті. Коуди сюжеттің негізгі мәселелерін және олардың тудырған сұрақтарын қысқаша баяндап, «Жауаптарды беру арқылы қылмыстық әдебиеттің ұлы иллюзионисі оқырманды манипуляциялаудың көрнекті үлгісін ұсынады. Кристидің сырттай қарапайым, әдемі тілі алдауға толы. Ескі, абсурдтық конвенциялардың ішінде ол «Country House» құпиясын жаңаша өңдейді, бұл жаңалық 50 жыл бұрынғы «Роджер Акройдты өлтіруде» көрсеткен түпнұсқалығымен бәсекелеседі. 40 кітаптың басты кейіпкері, өзімшіл Пуаро үшін бұл – керемет театрлық аяқталу. «Қош бол, жаным!» – деп, соңғы хабарын бақытсыз Хейстингске жолдайды. «Бұл жақсы күндер еді». Әлемнің түкпір-түкпіріндегі тәуелділер үшін олар ең жақсыларының бірі болды. Екі айдан кейін Коуди «Кертеңге» бағанасында «Жыл кітабы» деп танылды. Ол: «1975 жылғы қылмыстық оқиғалардың арасында маған осы кітаптан артық ләззат бергені жоқ. Мен сыншы ретінде оны құптаумен қатар, таза шеберлік әлі де таң қалдыратынын еске салады» деді. Морис Ричардсон 1975 жылғы 5 қазанда «The Observer» газетінде былай деп қорытындылады: «Оның ең қиын жұмыстарының бірі, механикалық құс клеткасы сияқты жасанды, бірақ қолыңыздан түсіре алмайтын ән». Роберт Барнард «Алаялыққа бейімділік» атты еңбегінде аз да болса сынға түсірді: «1940 жылдары жазылған, Кристи қайтыс болғаннан кейін жариялануға жоспарланған, бірақ іс жүзінде одан бұрын жарық көрген. «Энд Хаустағы қауіп» (9-тарау) кітабында ойластырылған идеяға негізделген – ақылды және қызықты идея, бірақ Кристинің стиліне немесе кейіпкерлерді сомдауына қарағанда өңдеуде көбірек нәзіктік қажет (кейіпкерлер бұл жерде өте бозғылт). Шын мәнінде, ұзақ уақыт бойы бағаланған идея және Пуароның шығу жолы ретінде, бұл орындалуында өте формалды. Бұл 1976 жылғы ең көп сатылған кітаптардың бірі болды.

Анықтамалар немесе сілтемелер

Бұл олардың соңғы бірлескен ісі болғандықтан, бұрынғы істер де еске алынады. Хейстингс 1916 жылы Стайлз бойынша алғашқы тергеуге қатысқан, ол кезде оның жасы отызға толуға шамасы бар еді. Ол келесі Поаро романы – «Линктердегі кісі өлтіру» соңында үйленді, бұл роман мұнда екі рет еске түсіріледі, себебі Хейстингс қазір жесір. Пуаро бірде Мысырда кісі өлтірушіге қылмысты жасамас бұрын ескертуге тырысқанын айтады. Сол оқиға «Нилдегі өлімде» қайта баяндалған. Ол осыған ұқсас жағдайдың тағы болғанын айтады: ол «Родостағы үшбұрыш» (1937 жылы «Мюсдағы кісі өлтіруде» жарияланған) романында қайтадан баяндалған. «А. Б. С. Қылмыстар» романында инспектор Япп Пуароға: «Сіз өзіңіздің өліміңізді анықтаумен аяқтасаңыз, таңқалмаңыз» дейді; бұл 1935 жылы автордың ойында «Кертеңге» идеясы қалыптасқандығын көрсетеді. 1975 жылдың 6 тамызында «Нью-Йорк Таймс» газеті оның өлімін атап өту үшін суретімен бірге Пуароның некрологын басты бетке жариялады. Хейстингс сондай-ақ «Эвелин Карлайл ісі» туралы айтады, өйткені ол Х-тің әрекеттерінің мүмкін жасырын қаржылық себептерін болжайды, бұл «Сад Кипресс» романында қылмысқа ақшаның себепкер болғаны ашылған оқиғаны еске түсіреді.

Пуаро романдарындағы басылымдар реті

Кристи романды 1940 жылдардың басында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазды. Өзінің аман қалуынан қорқып, Пуароның романдар сериясына лайықты аяқ салғысы келген Кристи романды банктегі сейфке отыз жылдан астам уақыт бойы сақтап қалды. Кристи жазған соңғы Пуаро романы "Сарылар есте сақтайды" 1972 жылы жарық көрді және оқиғасы сол жылы өтеді, одан кейін Кристидің соңғы романы "Тағдыр есігі" жазылды. Ақырында, Кристи "Кертеңді" сейфтен алып тастауға және оны жариялауға рұқсат берді. Бұл оның тірі кезінде жарық көрген соңғы кітабы болды. Жазылған мерзіміне байланысты, "Кертең" романында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарық көрген Пуароның кейінгі оқиғаларына сілтеме жасалмайды. Кристи өзінің қанша өмір сүретінін, өзінің жек көретін танымал детектив туралы тағы да әңгімелер жазуды жалғастыратынын болжай алмады (Пуароға қатысты пікірлерін одан әрі талқылау үшін Геркуль Пуаро мен Мисс Марпл туралы қараңыз); сондай-ақ, кітап жарық көрген кезде оқиға заманауи ортаға қайта жазылмады. Сондықтан, романды соғыстан кейінгі оқиғалармен үйлесетін хронологияға орналастыру қиын. Оқиғаның нақты уақыт мерзімі жаз мезгілінен басқа белгісіз, бірақ кейбір қорытындылар жасауға болады. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты сілтемелер (Хестингс өзін "Мен үшін мәңгі соғыс болатын соғыста жараланған" деп сипаттайды) оқиғаны соғыс аяқталғаннан кейін орналастырады – кітап жазылған кезде әлі белгісіз болған мерзім. Сондай-ақ, 1916 жылы болған "Стайлдегі құпия іс" оқиғасы "Жиырма жыл бұрын және одан да ертерек" болған деп айтылады. Сонымен қатар, Хестингстің қызы Джудит "Кертеңде" 21 жаста; ол анасымен 1923 жылы жарық көрген "The Murder on the Links" романында танысқан. Хестингс өзінің 50-ден астам жаста екенін көрсетеді, себебі ол 30-40 жас аралығындағы әйелді "Менен он жылға кіші" деп сипаттайды. Бәрі де оқиғаның 1940 жылдардағы кезеңде болғанын көрсетеді, бірақ бұл Пуароның 1970 жылдарға дейін жарық көрген кітаптардағы оқиғаларымен үйлеспейді. Көп кешіккен мерзімде басқа да уақытқа қатысты қателіктер туындауы мүмкін, мысалы, 1965 жылы Ұлыбританияда жойылған дарға асу туралы айтылуы. Оқиға Поароның мансабының аяқталуын көрсетеді, өйткені ол роман ішінде қайтыс болады. Поароның өлімі туралы "Нью-Йорк Таймс" газетінде хабарланды, бұл – ойдан шығарылған кейіпкерге көрсетілген сирек құрмет.

Теледидар үшін бейімделу

Роман 2013 жылы Дэвид Суше Поаро рөлінде ойнап түсірілді. Бұл Агата Кристидің «Пуаро» сериалының соңғы маусымының соңғы эпизоды және соңғы маусымның түсірілген алғашқы эпизоды болды. Хью Фрейзер ұзақ үзілістен кейін 13-ші маусымда Гастингс рөліне қайта оралды (ол 2-ші эпизодта – «The Big Four» де пайда болған); Элис Орр Юинг (Джудит Гастингс), Хелен Баксендейл (Элизабет Коул), Энн Рид (Дейзи Латрелл), Мэтью МакНалти (Мейджор Аллертон), Шон Динволл (Доктор Франклин), Эйдан МакАрдл (Стивен Нортон) және Филип Гленнистер (Сэр Уильям Бойд Каррингтон) сияқты актерлер де түсірілімдерде болды. Бағдарлама Ұлыбританияда 2013 жылдың 13 қарашасында, ал кейін 2014 жылдың 25 тамызында Acorn TV арнасында көрсетілді. Адаптацияда Личфилд, Шарплс және Этерлингтон жасаған қылмыстар ғана көрсетіледі. Маргарет Личфилдті ашылу титрлерінде дарға асып жазалайды, ал кітапта ол психиатриялық клиникада қайтыс болады. Кітаптағыдай, кісі өлтірушіге «Х» әрпімен белгі қойылмайды, бұл мақсатқа басқа тәсілдермен жетеді. Басқа жағдайлар бойынша, адаптация кітапқа өте адал. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өткен «Стайлдағы құпия іс» эпизодынан басқа, ITV «Пуаро» сериалының барлық эпизодтары 1930 жылдардағы оқиғалар негізінде түсірілді, кітаптар қашан жазылғанына және әр кітаптағы заманауи элементтерге қарамастан; бұл соңғы эпизод 1949 жылға орналастырылған. 2013 жылдың 19 желтоқсанында The Edge сайтынан Барнаби Уолтер адаптацияны және Пуароның өлім көрінісін 2013 жылғы ең жақсы теледрамалық сәттер тізімінде екінші орынға қойды. 2015 жылы «Curtain» 67-ші «Эмми» сыйлығында «Үздік телефильм» номинациясына ие болды, бірақ ақырында «Бесси» фильміне жеңілді.