Кіріспе

Қазақ-американдық дәрігер, микробиолог және биологиялық соғыс (БС) сарапшысы Канатжан "Канат" Байзақұлы Әлібеков (1950 жылы туған), 1992 жылдан бері Кеннет "Кен" Әлибек деп танымал, қазақ-американдық микробиолог, биологиялық қару жасаушы және биологиялық соғыс әкімшілік басқару сарапшысы. Ол "Биопрепарат" компаниясының бірінші орынбасары директоры болды. 1970-ші және 1980-ші жылдардағы кеңестік биологиялық қару әзірлеу кезеңінде Әлібеков бездір және Марбург геморрагиялық қызуын қаруландыру жобаларын басқарды, сондай-ақ Ресейдің алғашқы туляремиялық бомбасын жасады. Оның ең маңызды жетістігі – "836 штаммы" деп белгіленген, кейіннен "Лос-Анджелес таймс" газеті "адамзат таныған ең қауіпті және қатігез антракс штаммы" деп сипаттаған, антракс бактериясының жаңа "жауынгерлік түрін" құру болды. 1994 жылы Әлібек Конгресс сыйлығын, қола Баркли медалін алды, ол ерекше мемлекеттік қызметі мен әлемдік бейбітшілікке қосқан үлесі үшін берілді. 2002 жылы Әлібек United Press International агенттігіне маймыл шешегінің биологиялық қаруға айналуы мүмкін екеніне алаңдаушылық бар екенін айтты. Огайо штатындағы Locus Fermentation Solutions компаниясы 2015 жылы Әлібекті әртүрлі салаларда қолданылатын биологиялық белсенді молекулаларды зерттеу және әзірлеу жөніндегі атқарушы вице-президент ретінде жұмысқа қабылдады.

Ерте өмір және білім

Әлібек Қанат Әлібеков Совет Одағының Қазақ КСР-інде (қазіргі Қазақстан) Каучук кентінде қазақ отбасында дүниеге келді. Ол республиканың бұрынғы астанасы Алматыда өсті. Ол сертификатталған онколог, ғылым докторы, философия докторы және медицина ғылымдарының докторы.

Мансап

Әлібектің Томск медициналық институтында әскери медицинаны оқыған кездегі академиялық жетістіктері және оның отбасының танымал патриотизмі, оны Кеңес Одағы Министрлер Кеңесінің бақылауындағы құпия биологиялық қару бағдарламасы – Биопрепаратқа жұмысқа таңдауға ықпал етті. Оның 1975 жылғы алғашқы тапсырмасы Омутнинск қаласының жанындағы Қолданбалы биохимия институтының (IAB) Шығыс Еуропалық бөлімшесіне жіберу болды. Бұл пестицидтерді және биологиялық қаруды бірге өндіретін кәсіпорын, соғыс уақытында іске қосылуға арналған. Омутнинскте Әлібек микробиологиялық өсімді оңтайландыру үшін қоректік ортаны жасау және өсіру жағдайларын бағалау өнерін және ғылымын меңгерді. Ол медициналық мектептегі зертханалық дағдыларын микроорганизмдер мен олардың токсиндерін өндірістік деңгейде шығаруға қажетті күрделі біліктерге дейін кеңейтті. Омутнинскте бір жыл жұмыс істегеннен кейін Әлібек Бердск қаласының жанындағы ИАБ-ның Сібірлік бөлімшесіне ауыстырылды (бұл бөлімше Бердск ғылыми-өндірістік базасы деп те аталатын). Әріптесінің көмегімен ол биологиялық препараттарды өндіруді оңтайландыру тәсілдерін зерттейтін микробиологиялық зерттеу және әзірлеу зертханасын жобалап, салғызды. Бірнеше рет жоғарылағаннан кейін Әлібек Омутнинскке қайта оралды, онда директордың орынбасары болып тағайындалды. Көп ұзамай ол Степногорсктегі Қазақстан ғылыми-өндірістік базасына (тағы бір резервтік биологиялық қару нысаны) ауыстырылып, осы базаның жаңа директоры болды. Ресми түрде ол тыңайтқыш және пестицид өндіретін «Прогресс» ғылыми-өндірістік бірлестігінің директорының орынбасары қызметін атқарды. Степногорскте Әлібек биологиялық препараттарды құрастыру үшін тиімді өндірістік желі құрды. Соғыс кезінде бұл желі қаруланған көмірқарауылды (антракс) өндіруге қолданылуы мүмкін еді. Ғылым мен биотехнологиядағы үнемі табыстар одан әрі жоғарылауға және Мәскеуге ауысуға әкелді.

Биопрепарат

Мәскеуде Әлібек "Биопрепарат" биологиялық қауіпсіздік дирекциясының бастығы орынбасары ретінде қызметін бастады. 1988 жылы ол "Биопрепарат" директорының бірінші орынбасары болып тағайындалды, онда ол биологиялық қару құрылыстарын ғана емес, сонымен қатар антибиотиктер, вакциналар, сарысулар және интерферон халыққа өндірілетін көптеген фармацевтикалық құрылыстарды да бақылады. 1990 жылдың көктемінде Медициналық және микробиологиялық өнеркәсіп министрлігінің қайта ұйымдастырылатыны туралы жарияланғаннан кейін Әлібек "Биопрепараттың" биологиялық қару жұмысын тоқтату туралы ұсыныс жазылған хатты жасап, сол кездегі Бас хатшы Михаил Горбачевке жіберді. Горбачев бұл ұсынысты мақұлдады, бірақ Әлібектің хатына құпия түрде қосымша абзац енгізілді, нәтижесінде "Биопрепараттың" биологиялық қару жұмысын тоқтатуды бұйырған, бірақ сонымен қатар оларды болашақта биологиялық қару өндірісіне дайын болуды талап ететін президенттік жарлық шықты. Әлібек "Биопрепараттағы" лауазымын және жарлықтың бірінші бөлігінде берілген өкілеттікті пайдаланып, биологиялық қаруды жоюды бастады, сондай-ақ Степногорск, Колцово, Оболенск және басқа да ғылыми-зерттеу және әзірлеу орталықтарында биологиялық қару өндіру және сынау мүмкіндіктерін жоюға кірісті. Ол сонымен қатар "Биомаш" деп аталатын "Биопрепарат" мекемесінде жұмыс істеуге келісім берді. "Биомаш" микроорганизмдерді өсіру және сынауға арналған техникалық жабдықтарды жобалап және өндірді. Ол ауруханалар мен азаматтық медициналық зертханаларға жіберілетін өнімдердің үлесін сол кездегі 40%-дан арттыруды жоспарлады. 1989 жылы Кеңес Одағының биологиялық қару бағдарламасы туралы ақпаратты бұрынғы ғалым Владимир Пасечник берген болатын. Әлібеков АҚШ Конгресінде бірнеше рет куәлік берді және АҚШ барлау қызметіне, саясатына, ұлттық қауіпсіздігіне және медициналық қоғамдастықтарға кеңес берді. Ол Джордж Мейсон университетінің Саясат және басқару мектебінде биоқорғаныс бойынша магистратура бағдарламасын құруға мұрындық болды, медициналық микробиологияның құрметті профессоры және бағдарламаның білім беру директоры қызметін атқарды. Ол сонымен қатар университеттің 3-деңгейлі (BSL 3) биологиялық қауіпсіздік зерттеу орталығының жоспарларын жасады және оның құрылысына федералды және штаттық үкіметтерден 40 миллион долларлық гранттарды жеңіп алды. Ирактың талма немесе антраксқа қол жеткізу мүмкіндігі туралы хабарлаған Әлібек: "Саддам Хусейннің жаппай қырып-жоятын қаруы бар екеніне күмән жоқ" деді. Алайда, кейіннен Иракта биологиялық қару табылған жоқ.

Кәсіпкер және ғылыми-зерттеу әкімшісі

Алибек Мэриленд штатының Гайтерсбург қаласында AFG Biosolutions, Inc компаниясының президенті, бас ғылыми қызметкері және бас атқарушы директоры болды, онда ол және оның ғылыми тобы микробқа қарсы иммунитет үшін жаңа шешімдерді әзірлеуді жалғастырды. Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда қатерлі ісікке қарсы қолжетімді емдеудің жетіспеуіне байланысты, AFG Алибектің биотехнологиядағы тәжірибесін осы мәселені шешуге арналған жаңа фармацевтикалық өндіріс орнын жоспарлау, салу және басқару үшін пайдаланды. 2006 жылы Алибек MaxWell Biocorporation (MWB) атты жаңа фармацевтикалық компания құрды және оның бас атқарушы директоры және президенті қызметін атқарды. Вашингтон қаласында орналасқан, АҚШ және Украинада бірнеше еншілес және филиалдары бар MWB-нің негізгі мақсаты – Украинада жаңа, кең ауқымды, жоғары технологиялық, ультра заманауи фармацевтикалық өнімді толтыру және аяқтау кешенін құру. Бұл жерде шығарылатын патент мерзімі өткен жалпы қолданылатын дәрілік заттар ауыр онкологиялық, кардиологиялық, иммунологиялық және созылмалы жұқпалы ауруларға қарсы бағытталған. Борисполь кешенінің құрылысы 2007 жылдың сәуірінде басталып, 2008 жылдың наурызында аяқталды; алғашқы өндіріс 2008 жылы басталған күтілді. Мақсат – жоғары сапалы дәрі-дәрмектерді өндіру және қазіргі уақытта емдеу мүмкіндігі жоқ миллиондаған мұқтаж адамдарға қолжетімді емдік көз болу. Алибек 2008 жылдың жазында, кешен ашылғаннан кейін көп ұзамай MWB президенті лауазымынан кетті. Алибектің негізгі ғылыми зерттеулері қатерлі ісіктердің соңғы сатысында және басқа да созылмалы дегенеративтік патологиялар мен аурулар үшін жаңа емдеу түрлерін әзірлеуге бағытталған. Ол созылмалы вирустық және бактериялық инфекциялардың жасқа байланысты аурулардың және ерте қартаюдың себебі болуына назар аударады. Сонымен қатар, ол қатерлі ісікпен ауыратын науқастарға арналған жаңа жүйелі иммунотерапия әдістерін әзірлейді және іске асырады.

Қазақстанда жұмыс

2010 жылы Әлібек Астанадағы Назарбаев Университетінің Ғылым және технология мектебінің химия және биология кафедрасының меңгерушісі ретінде Қазақстанда жұмыс істеуге шақырылды, онда ол қатерлі ісікке қарсы дәрілер мен өмірді ұзартатын препараттарды әзірлеумен айналысты, сондай-ақ Жедел медициналық көмек көрсету жөніндегі Республикалық ғылыми орталықтың басқарма төрағасы болды және Онкология және трансплантация жөніндегі Ұлттық ғылыми орталықты басқарды. Ол осы кезеңде ғылыми журналдарда бірнеше мақала жариялады және биология мен медицинаның түрлі салаларында әртүрлі курстар оқыды. Ол созылмалы инфекциялардың, метаболизмнің бұзылуының және иммуносупрессияның қатерлі ісіктердің пайда болуына ықпал ету мүмкіндігіне назар аударды. 2011 жылы Қазақстанның білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін вице-премьердің сыйлығымен марапатталды. 2014 жылы Қазақстанның Білім және ғылым министрінің медалімен марапатталды. Қазіргі таңдағыда ғылыми-зерттеу, медицина және білім беру саласындағы профессор және әкімшілік менеджер ретінде жұмысын жалғастыруда. Дегенмен, жеті жыл ішінде Әлібектің жұмысынан ешқандай маңызды ғылыми нәтижелер шыққан жоқ. Осы жеті жылдың ішінде Әлібек "Қатерлі ісіктердің жаңа жүйелі терапиясы" жобасын іске асыру үшін бюджеттен 1 миллиардтан астам теңге қаражат алды. Күтілген шведтік технологиясы жалпылама түсінік деңгейінде қалып, қатерлі ісіктерді емдеудің толыққанды шешімі табылмады. Әлібековтің үш патенттік өтініші Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Ұлттық зияткерлік меншік институты тарапынан жаңалық болмағандықтан қабылданбады. 2016 жылы Әлібек ұлттық жоба "Ел Тұлғасының" "Ғылым" номинациясында Қазақстанның ұлттық жетістіктерімен байланысты ең маңызды азаматтарын іріктеу мақсатымен ұсынылғандардың бірі болып таңдалды. Бұл жобаға 350 мыңнан астам адам дауыс берді, нәтижесінде Әлібек өз санатында 10-шы орынды иеленді.

COVID-19-ның таралуы

Әлібек пандемияға қарсы вакцина әзірлеу тәжірибесіне ие. 2006 жылы оның осы вакциналарды жасаудың жаңа принциптері туралы мақаласы "Future Medicine" журналында жарияланды. 2020 жылдың қаңтар айында Әлібек COVID-19 және оның жаһандық проблемаға айналу мүмкіндігі туралы ескерту жасады. Оның вакцина шығар алдында вирустан қауіпсіз қорғану әдістері туралы зерттеулері кейіннен Research Ideas and Outcomes (RIO) журналында жарияланды. Ол сондай-ақ "Биоқатерлерге қарсы қорғану: Коронавирус пандемиясынан АҚШ пандемиялар мен биологиялық қаруларға қарсы қорғанысын күшейту үшін нені үйрене алады" кітабында COVID-19 пандемиясына қарсы қорғану әдістері туралы екі тарау жазды. 2021 жылы Әлібек эпидемиялық жағдайдың белгісіздігі кезінде вирусқа қарсы биоқорғану тақырыбында тегін семинар өткізді.

Аутизмді зерттеу

2007 жылдан бастап Әлібек онколог ретіндегі білімі мен қызы Мэри арқылы аутизммен жеке байланысы болғандықтан аутизмді зерттеуді бастады. Ол бұл аурудың жатырда даму кезеңіндегі вирустық және бактериялық инфекциялардың нәтижесінде пайда болатынын қолдайды. Аутизм спектрінің бұзылуы бар пациенттермен бірнеше зерттеулер жүргізілді, оның ішінде 2018-2019 жылдары 57 пациентке жасалған зерттеу, 2021-2023 жылдары 142 пациентке жасалған зерттеу және 2023 жылы 32 пациентке жасалған зерттеу. Бұған қоса, осы протокол бойынша 1000-нан астам бала емделді. Оның пациенттері көбінесе бұрынғы Кеңес Одағы елдері мен Украинада орналасқан, ал ол негізінен тегін телемедицина қызметтерін пайдаланады. Осы зерттеулер кезінде қабынудың нақты маркерлерімен қатар биохимиялық және нейропсихиатриялық көрсеткіштер симптомдардың жақсаруы мен азаюын объективті өлшеуге мүмкіндік берді. Әлібек аутизмнің себептері мен емдеуі туралы 6 зерттеуді рецензиядан өткен журналдарда жариялаған, сондай-ақ емдеуге жаңа көзқарасы бойынша АҚШ-та бір патент алған және үш патентке өтініш берген.

Сын

2003 жылдың қыркүйек айында жарияланған баспасөз хабарламасында Әлібек пен тағы бір профессор зертханалық зерттеулеріне сүйене отырып, шешекке қарсы вакцинация адамның ВИЧ-қа қарсы тұру қабілетін арттыруы мүмкін екенін айтты. Бұл жұмыс Америкалық Медициналық Ассоциация журналы және The Lancet журналымен пікірсайысқа түскеннен кейін қабылданбады және қазіргі таңда тоқтатылды. Ақ үйдің бұрынғы ғылыми кеңесшісі Дональд Хендерсонның пікірінше, "Бұл теория ешқандай негізсіз және биологиялық тұрғыдан қарағанда түсініксіз. Мен оған ешқандай сенім арта алмаймын". 2010 жылы Әлібек авторлық құрамында болған мақала Biomed Central Immunology ғылыми журналында жарияланды, онда олардың зерттеу нәтижелері көрсетілді. Мақалада Dryvax вакцинасымен бұрыннан иммундалған адамдардың ВИЧ репликациясына төзімді болуы мүмкін екені айтылды. Әлібек сонымен қатар "Др. Кен Әлібектің иммундық жүйені қолдау формуласын" – интернет арқылы сатылатын диеталық қоспаны ұсынады. Оның құрамында витаминдер, минералдар және иммундық жүйені нығайтуға көмектесетін арнайы бактериялар қосылысы бар.

Жеке өмір

Әлібектің әйелі мен бес баласы бар (екі ұлы мен үш қызы); оның бір қызы аутизммен ауырады.