Кіріспе
Биологиялық агенттерді қолданатын терроризм – биологиялық агенттерді қасақана тарату немесе шығару арқылы жасалатын терроризм. Бұл агенттер бактериялар, вирустар, жәндіктер, саңырауқұлақтар және/немесе олардың токсиндерін қамтиды және олар табиғи немесе адам жасаған түрде болуы мүмкін, биологиялық соғыстағы сияқты. Мұндай қиратқыш әрекет агробиотероризм деп аталады және ол агротерроризмнің бір түрі болып табылады.
Bioterrorism is terrorism involving the intentional release or dissemination of biological agents. These agents include bacteria, viruses, insects, fungi, and/or their toxins, and may be in a naturally occurring or a human modified form, in much the same way as in biological warfare. The latter destructive activity is called agrobioterrorism and is a subtype of agro terrorism.
Анықтама
+ Анықтама Дереккөзі "Биотерроризм – адамдарда, жануарларда немесе өсімдіктерде ауру немесе өлімге әкелетін вирустарды, бактерияларды, токсиндерді немесе басқа да зиянды факторларды қасақана тарату." Интерпол "Саяси мақсаттармен адамдарға зиян келтіру немесе өлтіру үшін бактериялар сияқты тірі материяны қолдану арқылы жасалатын зорлық әрекеттері." Кембридж сөздігі Биотерроризм агенттері көбінесе табиғатта кездеседі, бірақ олардың ауру тудыру қабілетін арттыру, қазіргі медициналық препараттарға төзімділіктерін жоғарылату немесе қоршаған ортаға таралу мүмкіндігін ұлғайту үшін мутацияға ұшырауы немесе өгерілуі мүмкін. Биологиялық агенттер ауа, су немесе тағам арқылы таралуы мүмкін. Биологиялық агенттер террористер үшін тартымды, өйткені оларды анықтау өте қиын және аурудың белгілері бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін көрінбейді. Кейбір биотерроризм агенттері, мысалы, шешек вирусы, адамдар арасында жұғуы мүмкін, ал мысалы, көмір қызыл ауруы (антракс) жұқпайды. Биологиялық агенттерді алу салыстырмалы түрде оңай және арзан, оларды тарату да оңай, сонымен қатар олар физикалық зияннан гөрі кең ауқымды үрей мен алағай тудыруы мүмкін. Дегенмен, әскери жетекшілер биотерроризмнің әскери құрал ретінде маңызды шектеулері бар екенін біледі; биологиялық қаруды тек жауға әсер ететіндей етіп қолдану және одақтас күштерге зиян келтірмеу қиын. Биологиялық қару террористер үшін негізінен жаппай үрей туғызу және мемлекет немесе елді дестабилизациялау құралы ретінде пайдалы. Алайда, Билл Джой сияқты технологтар гендік инженерияның болашақ биотеррористердің қолына тиюі мүмкін әлеуетті күші туралы ескертті. Адамдарға зиян келтірмейтін, бірақ экономиканы бұзатын агенттерді пайдалану да талқыланды. Мұндай патогендердің бірі – ауыз және тырнақ ауруы (АТА) вирусы, ол кең ауқымды экономикалық зиян келтіріп, қоғамдық алаңдаушылықты тудыруға қабілді (2001 және 2007 жылдардағы Ұлыбританиядағы АТА індеті осыған куә), бірақ адамдарға жұғу қабілеті жоқ.
Bioterrorism agents are typically found in nature, but could be mutated or altered to increase their ability to cause disease, make them resistant to current medicines, or to increase their ability to be spread into the environment. Biological agents can be spread through the air, water, or in food. Biological agents are attractive to terrorists because they are extremely difficult to detect and do not cause illness for several hours to several days. Some bioterrorism agents, like the smallpox virus, can be spread from person to person and some, like anthrax, cannot. Bioterrorism may be favored because biological agents are relatively easy and inexpensive to obtain, can be easily disseminated, and can cause widespread fear and panic beyond the actual physical damage. Military leaders, however, have learned that, as a military asset, bioterrorism has some important limitations; it is difficult to use a bioweapon in a way that only affects the enemy and not friendly forces. A biological weapon is useful to terrorists mainly as a method of creating mass panic and disruption to a state or a country. However, technologists such as Bill Joy have warned of the potential power which genetic engineering might place in the hands of future bio terrorists. The use of agents that do not cause harm to humans, but disrupt the economy, have also been discussed. One such pathogen is the foot and mouth disease (FMD) virus, which is capable of causing widespread economic damage and public concern (as witnessed in the 2001 and 2007 FMD outbreaks in the UK), while having almost no capacity to infect humans.
Тарих
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, көкжәнді (антракс) пайдалануға жасалған алғашқы тыраштар жануарлар популяциясына бағытталды. Бұл әдетте тиімсіз болып шықты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, Германия АҚШ, Ресей, Румыния және Францияда биологиялық саботаж науқанын бастады. Ол кезде Антон Дилгер Германияда тұрған, бірақ 1915 жылы аттар мен есектің қауіпті ауруы – гландерс қоздырғышын алып, Америка Құрама Штаттарына жіберілді. Дилгер Мэриленд штатының Шеви Чейс қаласындағы үйінде зертхана құрды. Балтимор портында жұмыс істейтін қара жұмысшыларды (стеведорларды) пайдаланып, Ұлыбританияға жөнелтілетін аттарды гландерспен жұқтырды. Дилгер неміс тыңшысы деген күдік туды, бірақ тұтқындалмады. Соңында Дилгер Мадридке қашып кетті, 1918 жылы испан тұмауы пандемиясы кезінде қайтыс болды. 1916 жылы ресейліктер осыған ұқсас ниетпен неміс тыңшысын тұтқындады. Германия мен оның одақтастары француз кавалериялық аттарын, сондай-ақ Шығыс майданындағы көптеген ресейлік есектер мен аттарды жұқтырды. Бұл әрекеттер артиллерия мен әскерлердің қозғалысына, сондай-ақ жабдықтау конвойлеріне кедергі келтірді. 1980 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) өте жұқпалы және емделмейтін ауру – шешек ауруының жойылғанын жариялады. Ауру табиғатта жойылғанмен, АҚШ және Ресей үкіметтері әлі де шешек вирусының мұздатылған үлгілерін сақтап отыр. Егер осы штаммдарды алаяқ саясаткерлер немесе террористер қолға алса, оның салдарын қорқынышты деп есептейді. Вакцинация бағдарламалары тоқтатылғандықтан, әлем халқы шешек ауруына бұрынғыдан да осал. 1984 жылы Орегон штатында Бхагван Шри Раджништің ізбасарлары жергілікті сайлауды бақылауға тырысып, жергілікті халықты әлсіздетуге көшті. Олар 11 мейрамханадағы салат-барларды, азық-түлік дүкендеріндегі өнімдерді, есік тұтқаларын және басқа да қоғамдық орындарды Salmonella typhimurium бактериясымен жұқтырды. Шабуыл нәтижесінде 751 адам ауыр тамақ улануына ұшырады. Қайтыс болғандар жоқ. Бұл оқиға 20 ғасырда АҚШ-та тіркелген алғашқы биотеррорлық шабуыл болды. Бұл сондай-ақ АҚШ аумағындағы ең ірі биотерроризм шабуылы еді. 1993 жылдың маусым айында Аум Шинрико діни тобы Токиода көкжәнді (антракс) таратты. Көзі куәгерлер жағымсыз иіс сезгендерін хабарлады. Шабуыл сәтсіз аяқталды, өйткені ол бірде-бір адамды жұқтырмады. Бұл бактерияның вакциналық штаммын қолданғандықтан болды. Шабуыл орнынан алынған споралар сол кезде жануарларға егілген көкжәу вакцинасының штаммымен бірдей екенін көрсетті. Бұл вакциналық штаммдар симптомдарды тудыратын гендерден айырылған. 2001 жылдың қыркүйек және қазан айларында АҚШ-та бірнеше көкжәу ошақтары тіркелді, олардың қасақана жасалғаны анықталды. Жұқпалы көкжәумен толтырылған хаттар бір уақытта ақпарат құралдарына және АҚШ Конгресіне жіберілді, сонымен қатар Чилидегі байланысты жағдай тіркелді. Хаттардан бес адам қайтыс болды.
Сценарийлер
Террористер биологиялық агенттерді қалай қолдануы мүмкін екеніне қатысты бірнеше маңызды сценарийлер бар. Ауруды тудыратын организм – криптоспоридиум парвум. Бұл адам жасаған апат террористік сценарийдің үлгісі болуы мүмкін. Мысалы, ішінде ұнтақ бар конвертте: «Сіз сиыр көкжауынмен зарарландыңыз» деп жазылған. Мұндай жалған хабарламалар халыққа зор психологиялық әсер ететіні дәлелденген. Ауыл шаруашылығына қарсы шабуылдар салыстырмалы түрде аз білім мен технология талап етеді деп саналады, сондай-ақ олардың әлеуметтік және экономикалық салдарынан саясаткерлер де алаңдаушы. Пандемияны жаһандық деңгейде тоқтатудан кейін АҚШ президенті Джордж Буш: «Миллиондаған адамды зарарсыздандыратын және бірден үш жылға дейін созылатын жаһандық тұмау пандемиясы одан да жаман болуы мүмкін» деді. Туляремия немесе «қоян қызуы»: Туляремия емделген жағдайда өте сирек кездеседі, бірақ ауыр мүгедектікке әкелуі мүмкін. Аурудың себебі – Francisella tularensis бактериясы. Жұқпа адам терісімен, ластанған суды жұту арқылы немесе жәндіктердің шағуы арқылы жұғуы мүмкін. Francisella tularensis өте жұқпалы. Шамамен 10–50 организм ауруды тудыруы мүмкін. Егер F. tularensis қару ретінде қолданылса, бактериялар дем алу арқылы таралуы үшін ауаға шашыратылуы мүмкін. Жұқпалы аэрозольді дем алған адамдар емделмесе, өлімге қаупі бар пневмония және жүйелік инфекцияны қоса алғанда, ауыр тыныс алу ауруларына шалдығуы мүмкін. Туляремияға себепші бактериялар табиғатта кең таралған және оларды зертханада оқшаулап, көбейтуге болады, бірақ тиімді аэрозольдік қару жасау үшін айтарлықтай күрделілік қажет. Антракс: Антракс – Bacillus anthracis бактериясының спораларын құрайтын жұқпалы емес ауру. Антракс бактериясының кішкентай спораларда немесе бацилла бактериясында пайда болуы оны теріге оңай сіңіретін және 24 сағат ішінде кенеттен пайда болатын симптомдарды тудырады. Бұл патогеннің тығыз орналасқан жерлерде таралуы тері арқылы жұқтырудан бір пайыздан аз өлімге әкеледі, ал емделмеген жұқтыру инфекциялары үшін тоқсан пайыз немесе одан да көп өлімге әкеледі. Антракс вакцинасы бар, бірақ тұрақты қолдану үшін көп рет инъекция жасау қажет. Егер антракс ерте анықталса, антибиотиктермен (мысалы, ципрофлоксацинмен) емдеуге болады. Оның қазіргі заманғы биологиялық соғыстағы алғашқы қолданылуы 1916 жылы Финляндиядағы Ресей империясының әскеріне қарсы неміс бас штабымен қамтамасыз етілген скандинавиялық «бостандық күрескерлері» антраксты белгісіз нәтижелермен қолданған кезде болды. 1993 жылы «Аум Шинрикё» Токиода антраксты қолданды, бірақ нәтижесіз болды. Бұл биотеррорлық шабуыл тері арқылы жұқпалы көкжағдайдың жеті, дем арқылы жұқпалы көкжағдайдың он бір жағдайына және бес адамның өліміне әкелді. Сонымен қатар, 30 000-нан астам адамға берілген ем арқылы 10-26 адамның өлімінен сақталды. Антракс – федералды қызметкерлерге қарсы вакцинацияланған сирек биологиялық агенттердің бірі. АҚШ-та антракс вакцинасы, антракс вакцинасы адсорбцияланған (AVA) бар және тұрақты пайдалану үшін бес инъекция қажет. Басқа да сиыр шаянды вакциналар бар. 2001 жылғы көкжар шабуылдарында қолданылған штамм USAMRIID қолданған штамммен бірдей болды. Талма: Талма – өте жұқпалы вирус. Ол атмосфера арқылы оңай таралады және өлім-жітім деңгейі жоғары (20-40%). 1970 жылдары әлемде талманың таралуы тоқтатылды, бұл вакцинация бағдарламасының арқасында болды. Алайда кейбір вирус үлгілері әлі де Ресей мен Америка зертханаларында бар. Кейбіреулер Совет Одағы ыдырағаннан кейін басқа елдерде де талманың тұқымы пайда болды деп санайды. ДДСҰ бағдарламасы бойынша 1970 жылға дейін туған адамдар талмаға қарсы вакцинацияланған болса да, вакцинаның тиімділігі шектеулі, өйткені вакцина 3 жылдан 5 жылға дейін ғана жоғары иммунитетті қамтамасыз етеді. Ревакцинация қорғанысы ұзаққа созылады. Биологиялық қару ретінде талма қауіпті, себебі жұқтырған адам да, оның талмасы да өте жұқпалы. Сонымен қатар, вакциналардың жалпы халыққа жиі берілмеуі ауруды жою кезінде адамдардың көпшілігін аурудың таралуы жағдайында қорғанышсыз қалдырады. Ауыру тек адамдарда кездеседі және сыртқы қожайын немесе тараушылары жоқ. Ботулиновый токсин: Ботулиновый нейротоксин – адам баласына белгілі ең қауіпті токсин. Оны Clostridium botulinum бактериясы өндіреді. Ботулизм тыныс алу қабілетінің нашарлауы мен шалдыққаннан өлімге әкеледі. Сонымен қатар, инъекция түрінде қолданылатын косметиканың арқасында токсин әлемде кеңінен қол жетімді. Көкжағдай: Көкжағдай – Yersinia pestis бактериясы тудыратын ауру. Көкжағдайдың нормаль қожайындары – кеміргіштер, ал ауру адамдарға зияратшылардың шағуы арқылы және кейде пневмониялық көкжағдай түрінде аэрозоль арқылы жұғады. Аурудың биологиялық соғыста қолданылуының тарихы көп ғасырларға жетеді және оның оңай өсірілуі мен жергілікті кеміргіштер арасында ұзақ мерзімге сақталу қабілетіне байланысты қауіпті деп есептеледі. Қаруландырылған қауіп негізінен пневмониялық көкжағдай (ингаляция арқылы жұқтыру) түрінде келеді. Ол Орта ғасырлық Еуропадағы Қара өлімге себеп болған ауру. Вирустық геморрагиялық қызбалар: Бұл Filoviridae (Марбург вирусы және Эбола вирусы) отбасының мүшелері және Arenaviridae (мысалы, Ласса вирусы және Мачупо вирусы) тудыратын геморрагиялық қызбаларды қамтиды. Эбола вирусының ауруы, әсіресе, 25-тен 90%-ға дейін жететін өлім-жітім деңгейін көрсетеді, орташа есеп бойынша 50%. Қазіргі уақытта ем жоқ, бірақ вакциналар әзірленуде. Кеңес Одағы филовирустарды биологиялық соғыс үшін қолдануды зерттеді, ал «Аум Шинрикё» тобы Эбола вирусының мәдениетін алуға сәтсіз әрекет жасады. Эбола вирусының ауруынан өлім көбінесе көп органды жеткіліксіздік пен гиповолемиялық шоктан туындайды. Марбург вирусы алғаш рет Германияның Марбург қаласында табылды. Қазіргі уақытта қолдаушы күтімнен басқа ем жоқ. Аренавирустар филовирустар тудырған аурулармен салыстырғанда төменгі өлім-жітім деңгейіне ие, бірақ олар негізінен Орталық Африка мен Оңтүстік Америкада кеңінен таралған.
Жоспарлау және бақылау
Жоспарлау биологиялық идентификация жүйелерін әзірлеуді қамтуы мүмкін. Соңғы кезге дейін АҚШ-тағы биологиялық қорғаныс стратегияларының көп бөлігі қалалардағы қарапайым адамдарды емес, майдан даласындағы әскерлерді қорғауға бағытталған. Қаржылық кесімдер ауру ошақтарын қадағалауды шектеді. Кейбір ошақтар, мысалы, E. coli немесе Salmonella бактерияларынан туындаған тамақтан улану, табиғи немесе уәжделген болуы мүмкін.
Биологиялық қадағалау
1999 жылы Питтсбург университетінің биомедициналық информатика орталығы биотерроризмді анықтаудың алғашқы автоматтандырылған жүйесін іске қосты, ол RODS (Нақты уақыт аурудың таралуын қадағалау) деп аталды. RODS көптеген дерек көздерінен деректерді жинауға және оларды сигналдарды анықтау үшін, яғни мүмкін болатын биотеррористік оқиғаны мүмкіндігінше ертерек анықтау үшін пайдалануға арналған. RODS және басқа да осыған ұқсас жүйелер клиникалық деректер, зертханалық деректер және рецепт бойынша сатылатын дәрі-дәрмектер туралы деректер сияқты деректерді жинақтайды. 2000 жылы RODS зертханасының кодиректоры Майкл Вагнер және қосалқы мердігер Рон Ариэль «дәстүрлі емес» (денсаулық сақтаудан басқа) дерек көздерінен тікелей деректер алу идеясын ойлап тапты. RODS зертханасының алғашқы күш-жігері ақырында Ұлттық бөлшек сауда деректерінің мониторингін құруға әкелді, бұл жүйе бүкіл ел бойынша 20 000 бөлшек сауда орындарынан деректерді жинайды. Биобақылаудың жаңа салааралық ғылым қағидаттары мен практикасы 2006 жылы Майкл Вагнер, Эндрю Мур және Рон Ариэль редакциялаған «Биобақылау туралы нұсқаулықта» анықталып, сипатталған. Биобақылау – бұл аурудың нақты уақытында таралуын анықтау ғылымы. Оның принциптері табиғи және адам жасаған эпидемияларға (биотерроризмге) қатысты. Биотерроризм оқиғасын ертерек анықтауға көмектесетін деректер көптеген ақпарат түрлерін қамтиды. Денсаулыққа қатысты деректер, мысалы, ауруханалық компьютерлік жүйелерден, клиникалық зертханалардан, электрондық денсаулық сақтау жүйелерінен, медициналық сарапшылардың жазбаларын жүргізу жүйелерінен, 112 қоңырау орталығы компьютерлерінен және ветеринариялық медициналық жазбалар жүйелерінен алынған деректер көмектесе алады; зерттеушілер сонымен қатар мал шаруашылығы және мал өсіру операциялары, азық-түлік өңдеу кәсіпорындары, сумен жабдықтау жүйелері, мектепке қатысуды тіркеу және физиологиялық мониторлар арқылы алынған деректердің пайдалылығын қарастыруда. АҚШ Қорғаныс министрлігі жаһандық биобақылауды бірнеше бағдарлама арқылы жүргізеді, соның ішінде Жаһандық жаңа инфекцияларды қадағалау және оларға жауап беру жүйесі. Нью-Йорк қаласында биотерроризмге қарсы күресте қолданылатын тағы бір қуатты құрал – Нью-Йорк қаласының синдромдық қадағалау жүйесі. Бұл жүйе негізінен Нью-Йорк қаласында аурудың таралуын бақылаудың әдісі болып табылады және оны Нью-Йорк қаласының Денсаулық сақтау және психикалық гигиена департаменті (NYC DOHMH) 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін әзірледі. Жүйе жедел жәрдем бөліміне апарылғандардың ауру белгілерін, олар апарылған аурухананың орналасқан жері мен олардың мекенжайына байланысты қадағалап, симптомдардың кез келген үлгілерін бағалайды. Осы қалыптасқан үрдістерді медициналық эпидемиологтар белгілі бір жерлерде аурудың таралуын анықтау үшін бақылай алады; аурудың таралу карталарын оңай жасауға болады. Бұл биотерроризмге қарсы күрестегі пайдалы құрал, өйткені ол мұндай шабуылдарды олардың бастапқы кезеңінде анықтауға мүмкіндік береді. Биотеррористік шабуылдардың барлық жерде ұқсас симптомдарды тудыратыны болжалғандықтан, бұл стратегия Нью-Йорк қаласына биотеррористік қауіп-қатерлерге дереу жауап беруге мүмкіндік береді.
Биотерроризм оқиғасына немесе қауіп-қатеріне қарсы іс-қимыл
Биотерроризм оқиғасына жауап беруге шақырылатын мемлекеттік органдарға құқық қорғау органдары, қауіпті материалдар және залалсыздандыру бөлімшелері, мүмкіндігі болса, жедел медициналық бөлімшелер кіреді. АҚШ әскерилерінің биотерроризм оқиғасына жауап бере алатын мамандандырылған бөлімшелері бар; олардың арасында АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің Химиялық-биологиялық оқиғаларға жауап беру күштері және АҚШ Армиясының 20-шы қолдау командасы (CBRNE) бар, олар қауіптерді анықтап, бейтараптандырып, биотеррористік агенттерге ұшыраған адамдарды залалсыздандыруға қабілетті. АҚШ жауабы Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарын (CDC) қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, үкіметтер мен билік органдары халықты қорғау үшін карантинге жүгінген. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) сияқты халықаралық ұйымдар өз ресурстарын эпидемияларды бақылауға жұмсайды және тарихи эпидемияларда ақпараттық орталық рөлін атқарды. 2013-2014 жылдары биологиялық шабуылдардың қауіптілігіне БАҚ назары артты. 2013 жылдың шілдесінде Forbes журналы "Биотерроризм: зор әлеуеті бар қауіптің кішкентай жағы" деген мақала жариялады. 2013 жылдың қарашасында Fox News ботулизмнің жаңа түрі туралы хабарлады, сонымен қатар Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) ботулизмді "өлім-жұлымның ең жоғары тәуекеліне" ие екі агенттің бірі деп санайтынын және ботулизмге қарсы дәрі жоқ екенін атап өтті. USA Today газеті қараша айында АҚШ әскерилері бұрын биологиялық қару ретінде қолданылған Q қызуын қоздыратын бактериядан әскерге вакцина жасауға тырысып жатқанын хабарлады. 2014 жылдың ақпан айында президент Джордж Буштің биоқорғаныс саясаты жөніндегі бұрынғы арнайы көмекшісі және аға директоры биотерроризм қаупінің жақын және белгісіз екенін айтты, ал конгрессмен Билл Паскрелл биотерроризмге қарсы федералдық шараларды "өмір мен өлім мәселесі" ретінде күшейтуге шақырды. The New York Times газеті АҚШ төмен және орташа кірісті елдерге биотерроризм мен жұқпалы аурулардың қаупімен күресуге 40 миллион доллар жұмсайтынын жазды. Билл Гейтс биотерроризмнің ядролық соғыстан да көп адамды құрбан етуі мүмкін екенін ескертті. 2018 жылдың ақпан айында CNN қызметкері ұшақта "Ішкі қауіпсіздік департаментінің Супер Боулда биотерроризм шабуылына қалай жауап беретінін түсіндіретін құпия құжатты" тапты.
АҚШ-тың 2017 жылғы биотерроризмге қатысты бюджеттік ұсынысы
Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы бюджетін Американы қауіпсіз ету мақсатында ілгерілетумен айналысты. Алайда, қорғаныс саласының бір бөлігіне ақшалай қаражат аз мөлшерде бөлінетін болды: "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, "ұлтты адамның жасауымен немесе табиғи жолмен туындаған қауіпті патогендерден қорғау". Әкімшіліктің бюджеттік ұсынысы бойынша, биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен шұғылданатын мекемелерге бөлiнетiн қаржы мөлшері азаяды. Мысалы, 2017 жылы халық денсаулығын сақтау, пандемиялар және жаңа жұқпалы аурулар саласындағы халықаралық деңгейде танымал сарапшы, елдерді жойылған ауруды қайта жандандыру бойынша халық денсаулығын сақтау эксперименттерін жүргізуге бағыт бере алатын, халықаралық стандарттағы бекіту процесінің болмауы туралы айтты. Бұл қауіптің артуына, ауруды биологиялық терроризм мақсатында қолдану ықтималдығын арттырады. Бұл мәлімдеме 2017 жылы Альберта университетінің зерттеушілері ат шаңырағын синтездеген кездегі жағдайға қатысты. Зерттеушілер қатерлі ісік ауруын емдеудің жаңа әдістерін зерттеу үшін, шешек вирусының жойылған туысы – ат шаңырағын қайта жасап шығарды.
Америка Құрама Штаттары
Пандемиялық потенциалы бар патогендерге қатысты күтім мен бақылауды қамтамасыз ету үшін департаменттік қарастыру механизмдерін әзірлеу жөніндегі ұсынылған саясаттық нұсқаулар (P3CO). Обама әкімшілігі. 2017 жылғы 9 қаңтар.