Жұқпалы аурулардың таралу қаупін азайту шаралары

Кіріспе

Жұқпалы аурулардың таралу қаупін азайтуға бағытталған алдын алу шаралары.

Биологиялық қауіпсіздік – бұл зиянды организмдердің (мысалы, вирустар, бактериялар, өсімдіктер, жануарлар және т.б.) қасақана немесе қасақана емес түрде олардың табиғи ареалынан тыс және/немесе жаңа ортаға енуінің және/немесе таралуының алдын алуға бағытталған шараларды білдіреді. Ауыл шаруашылығында бұл шаралар азық-түлік дақылдарын және мал шаруашылығын зиянкестерден, инвазивті түрлерден және адамдардың денсаулығына зиян келтіретін басқа да организмдерден қорғауға бағытталған. Бұл терминге адамдарға қатысты биологиялық қауіптер де кіреді, соның ішінде пандемиялық аурулар мен биотерроризм қауіптері. Анықтама кейде басқа да ұғымдарды қамту үшін кеңейтіледі және әртүрлі контексттерде әртүрлі мақсаттар үшін қолданылады. COVID-19 пандемиясы – бұл барлық елдерде биологиялық қауіпсіздік шаралары қажет болған қауіптің соңғы мысалы.

Негізгі мәліметтер және терминология

"Биоқауіпсіздік" термині әртүрлі салаларда әртүрлі анықталады. Бұл терминді алғаш рет ауыл шаруашылығы және экологиялық қауымдастықтар табиғи аурулар мен зиянкестердің қауіп-қатерлеріне қарсы алдын алу шараларын сипаттау үшін қолданды, кейіннен енгізілген түрлерге дейін кеңейтілді. Австралия мен Жаңа Зеландия, басқа елдермен қатар, бұл анықтаманы өздерінің заңнамаларына 2010 жылға дейін енгізді. Жаңа Зеландия 1993 жылғы Биоқауіпсіздік туралы заңымен кешенді тәсілді ең ерте қабылдады. 2001 жылы АҚШ-тың Ұлттық ауыл шаруашылығы мемлекеттік департаменттері қауымдастығы (NASDA) биоқауіпсіздікті "биологиялық қауіп-қатерлерден қорғану үшін тәуекелдерді басқару практикасының жиынтығы" деп анықтады және оның басты мақсаты "аурулар мен организмдер төндіретін қауіп-қатерге қарсы қорғау" болды. 2010 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) биоқауіпсіздікті адам, жануарлар мен өсімдіктердің өмірі мен денсаулығына және қоршаған ортаға байланысты қауіптерге қатысты тәуекелдерді талдау мен басқарудың стратегиялық және кешенді тәсілі ретінде сипаттайтын ақпараттық жазба ұсынды. Басқа құжатта биоқауіпсіздіктің мақсаты "адамның денсаулығын, ауыл шаруашылығы өндірісі жүйелерін, сондай-ақ оларға тәуелді адамдар мен салаларды қорғау қабілетін арттыру" деп сипатталады, оның негізгі мақсаты "өмір мен денсаулыққа қауіп төндіруді алдын алу, бақылау және/немесе басқару" болып табылады. Биологиялық қауіпсіздікке қауіп төндіретін қауіптерге қарсы күрес шараларына әдетте карантиннің міндетті мерзімдері кіреді және олар белгілі бір жерге келіп, егіндіктерге және малға, сондай-ақ кең ауқымды қоршаған ортаға зиян келтіретін инвазивті зиянкестер мен аурулардың қаупін барынша азайту үшін қолданылады. Жалпы алғанда, бұл термин қазіргі уақытта адамдарға, өнеркәсіпке немесе қоршаған ортаға биологиялық қауіптерді басқаруды қамтиды. Бұл жат немесе эндемиялық организмдерден болуы мүмкін, бірақ олар пандемиялық ауруларға және биотерроризм қаупіне де қатысты болуы мүмкін, бұл екеуі де халық денсаулығына қауіп төндіреді. 1990 жылдардың соңынан бастап биологиялық терроризм қаупіне жауап ретінде бұл терминге ғылыми-зерттеу зертханаларынан биологиялық материалдарды ұрлаудың алдын алу кіре бастады, оны ДДҰ "зертханалық биоқауіпсіздік" деп атады. АҚШ-та 2004 жылы "қос мақсатты зерттеулерді" биологиялық қауіпсіздікті қадағалау үшін құрылған Ұлттық ғылыми-кеңесші кеңес құрылды, ол "қоғамдық денсаулыққа және/немесе ұлттық қауіпсіздікке биологиялық қауіп төндіру үшін теріс пайдаланылуы мүмкін заңды ғылыми мақсаттағы биологиялық зерттеулер" деп анықталады. 2006 жылы Ұлттық ғылым академиясы биоқауіпсіздікті "жаңа пайда болған және эпидемиялық аурулардың ошақтарына, биологиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, сақтауға немесе пайдалануға, сондай-ақ потенциалды қауіпті биологиялық агенттер мен биотехнологияларды қасақана зиянды немесе зиянды пайдаланудан қауіпсіздік" деп анықтады. Жануарлардың биоқауіпсіздігі белгілі бір аймақта аурудың қоздырғыштарын алдын алу мен олардан аулақ болудың түрлі тәсілдерін қамтиды. Жануарлардың биоқауіпсіздігі үшін маңызды элемент - биологиялық оқшаулау - белгілі бір аймақта бар ауру агенттерін бақылау және жұқтырудың алдын алу. Жануарлардың биоқауіпсіздігі организмдерді инфекциялық агенттерден немесе токсиндер мен ластаушылар сияқты инфекциялық емес агенттерден қорғай алады және оны ұлттың үлкен аумақтарында немесе жергілікті ферма сияқты шағын аймақтарда жүзеге асыруға болады. Жануарлардың биоқауіпсіздігі аурудың пайда болуына эпидемиологиялық үштік: жеке қожайын, ауру және қоршаған ортаны есепке алады. Оның мақсаты - қожайынның агенттің енуіне қарсы тұру үшін спецификалық емес иммунитетін жақсарту немесе агенттің қоршаған ортада жеткілікті деңгейде сақталуы қаупін шектеу. Биооқшаулау - бұрыннан бар патогендерге қарсы ерекше иммунитетті жақсартуға көмектеседі. Аквакультура саласы, сондай-ақ, балықтардың өмірлік циклінің әртүрлі кезеңдерінде әсер етуі мүмкін саңырауқұлақтар, бактериялар немесе вирустық инфекцияларды қоса алғанда, патогенді организмдерге ұшырайды.

The term "biosecurity" has been defined differently by various disciplines. The term was first used by the agricultural and environmental communities to describe preventative measures against threats from naturally occurring diseases and pests, later expanded to introduced species. Australia and New Zealand, among other countries, had incorporated this definition within their legislation by 2010. New Zealand was the earliest adopter of a comprehensive approach with its Biosecurity Act 1993. In 2001, the US National Association of State Departments of Agriculture (NASDA) defined biosecurity as "the sum of risk management practices in defense against biological threats", and its main goal as "protect[ing] against the risk posed by disease and organisms". In 2010, the World Health Organization (WHO) provided an information note describing biosecurity as a strategic and integrated approach to analysing and managing relevant risks to human, animal and plant life and health and associated risks for the environment. In another document, it describes the aim of biosecurity being "to enhance the ability to protect human health, agricultural production systems, and the people and industries that depend on them", with the overarching goal being "to prevent, control and/or manage risks to life and health as appropriate to the particular biosecurity sector". Measures taken to counter biosecurity risks typically include compulsory terms of quarantine, and are put in place to minimise the risk of invasive pests or diseases arriving at a specific location that could damage crops and livestock as well as the wider environment. In general, the term is today taken to include managing biological threats to people, industries or environment. These may be from foreign or endemic organisms, but they can also extend to pandemic diseases and the threat of bioterrorism, both of which pose threats to public health. From the late 1990s, in response to the threat of biological terrorism, the term started to include the prevention of the theft of biological materials from research laboratories, called "laboratory biosecurity" by WHO. In the US, the National Science Advisory Board on Biosecurity was created in 2004 to provide biosecurity oversight of "dual use research", defined as "biological research with legitimate scientific purpose that may be misused to pose a biological threat to public health and/or national security". In 2006, the National Academy of Sciences defined biosecurity as "security against the inadvertent, inappropriate, or intentional malicious or malevolent use of potentially dangerous biological agents or biotechnology, including the development, production, stockpiling, or use of biological weapons as well as outbreaks of newly emergent and epidemic disease". Animal biosecurity encompasses different means of prevention and containment of disease agents in a specific area. A critical element in animal biosecurity is biocontainment – the control of disease agents already present in a particular area and work to prevent transmission. Animal biosecurity may protect organisms from infectious agents or noninfectious agents such as toxins or pollutants, and can be executed in areas as large as a nation or as small as a local farm. Animal biosecurity takes into account the epidemiological triad for disease occurrence: the individual host, the disease, and the environment in contributing to disease susceptibility. It aims to improve nonspecific immunity of the host to resist the introduction of an agent, or limit the risk that an agent will be sustained in an environment at adequate levels. Biocontainment works to improve specific immunity towards already present pathogens. The aquaculture industry is also vulnerable to pathogenic organisms, including fungal, bacterial, or viral infections which can affect fish at different stages of their life cycle.

Адам денсаулығы

Адам денсаулығына тікелей қауіптер эпидемиялар немесе пандемиялар түрінде туындауы мүмкін, мысалы, 1918 жылғы испан тұмауы, басқа тұмау эпидемиялары, MERS, SARS немесе COVID-19 пандемиясы. Сонымен қатар, бұл қасақана шабуылдар (биотерроризм) болуы да мүмкін. Әдетте, елдік/федералдық және/немесе штаттық денсаулық сақтау департаменттері жағдайдың бақылануын және таралуының алдын алуды, сондай-ақ халыққа ақпарат таратуды қамтамасыз етеді.

Медициналық қарсы шаралар

Медициналық қарсы шаралар (МКҚ) – химиялық, биологиялық, радиологиялық немесе ядролық (ХБЖ) шабуылдан қорғауға немесе оның салдарымен күресуге арналған, сондай-ақ қоғамдық денсаулық сақтаудағы төтенше жағдайларда қолданылатын биологиялық препараттар мен фармацевтикалық дәрі-дәрмектер сияқты өнімдер. МКҚ ХБЖ шабуылдарымен немесе қауіп-қатерлермен байланысты симптомдарды алдын алу және диагностикалау үшін де пайдаланылуы мүмкін. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) федералды үкімет қаржыландыратын "FDA Medical Countermeasures Initiative" (MCMi) бағдарламасын жүзеге асырады. Ол "әріптес" агенттіктер мен ұйымдарға МКҚ қажет болуы мүмкін қоғамдық денсаулық сақтау төтенше жағдайларына дайындыққа көмектеседі.

Ауыл шаруашылығы биологиялық қауіпсіздігі және адам денсаулығы

Әртүрлі халықаралық ұйымдар, халықаралық органдар және құқықтық құжаттар мен келісімдер биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаһандық құрылымын құрайды. Көбінесе, келісімде қарастырылатын шаралар – адамның, жануарлардың немесе өсімдіктердің өмірі мен денсаулығын нақты қауіптерден қорғауға бағытталған шаралар. Басқа да маңызды жаһандық және аймақтық келісімдерге Халықаралық денсаулық ережелері (IHR, 2005), Халықаралық өсімдіктерді қорғау конвенциясы (IPPC), Картахена протоколы (Биологиялық қауіпсіздік жөнінде), Codex Alimentarius, Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (CBD) және Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (GATT, 1947) кіреді. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО), Халықаралық теңіз ұйымы (ИМО), Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) және Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) биологиялық қауіпсіздікпен байланысты ең маңызды ұйымдар болып табылады.

Биологиялық қару

Биологиялық қару туралы конвенция – биологиялық қару деп саналатын қару-жарақтардың толық санатын өндіруге тыйым салған алғашқы көпжақты қарусыздандыру шарты. БҰҰ-ның 1540 (2004) қарары "ядролық, химиялық және биологиялық қарулардың, сондай-ақ оларды жеткізу құралдарының таралуы халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнетін қауіп екенін растайды. Бұл қарар мемлекеттерді, басқалармен қатар, ядролық, химиялық немесе биологиялық қарулардың және оларды жеткізу құралдарын әзірлеуге, иеленуге, өндіруге, сатып алуға, тасымалдауға, беруге немесе пайдалануға мемлекеттік емес актілерге кез келген жолмен қолдау көрсетуден бас тартуға міндеттейді". 1540 қарарының күшін қайта растайтын 2325 қарары 2016 жылғы 15 желтоқсанда бірауыздан қабылданды.

Зертханалық қауіпсіздік

ЭЫДҰ-ның биологиялық ресурстар орталықтары үшін ең жақсы тәжірибелер туралы нұсқаулар – 2001 жылы ЭЫДҰ елдерінің сарапшылары бас қосып жасаған консенсустық есеп, ол "ұлттық үкіметтерді халықаралық ғылыми қауымдастықпен бірлесіп BRC тұжырымдамасын іске асыруға қадам жасауға" шақырады. BRC – жоғары сапалы биологиялық материалдар мен ақпаратты сақтайтын және ұсынатын орталықтар.

Халықаралық қауіпсіздік мәселесі ретінде

Ұзақ уақыт бойы денсаулық сақтау қауіпсіздігі немесе биологиялық қауіпсіздік мәселелері, әсіресе халықаралық қатынастардың дәстүрлі көзқарасында, халықаралық қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырылмаған. Алайда, кейбір өзгерістер биологиялық қауіпсіздікті (денсаулық сақтау) қауіпсіздік талқыларына енгізуге мүмкіндік берді. Уақыт өте келе, қауіпсіздікке бағытталған (секуритизация) үрдіс пайда болды. Халықаралық қауіпсіздіктің анықтамасына климаттың өзгеруі, ұйымдасқан қылмыс, терроризм және миналар сияқты дәстүрлі емес қауіпсіздік мәселелері енді. Халықаралық жүйедегі қатысушылардың тек ұлттық мемлекеттерден ғана емес, сонымен қатар халықаралық ұйымдар, институттар және жеке тұлғалардан тұратыны түсінілді, нәтижесінде әр ел ішіндегі түрлі қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды мәселе ретінде қарастырылды. Биологиялық қауіпсіздік осы үрдіс аясында қауіпсіздікке бағытталған мәселелердің бірі болып табылады. 2000 жылдың 10 қаңтарында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Африкадағы ВИЧ/СПИД-ті қауіпсіздік мәселесі ретінде талқылады және келесі айда оны қауіп деп белгіледі. БҰҰ-ның Мыңжылдық даму мақсаттары да денсаулық мәселелерін халықаралық қауіпсіздік мәселелері ретінде мойындайды. SARS сияқты эпидемиялар денсаулық сақтау қауіпсіздігі (биоқауіпсіздік) туралы хабардарлықты арттырды. Бірнеше фактор биологиялық қауіпсіздік мәселелерін одан да күрделі етіп қойды: биотехнологияның үздіксіз дамуы, оның зиянды мақсаттарда қолданылу мүмкіндігін арттыруы, жұқпалы аурулардың эволюциясы және әлемді өзара тәуелді ететін, эпидемиялардың таралуына жағдай жасайтын жаһандану күші. Бұл идеяларға ұлттық үкіметтер мен жеке компаниялардың мұндай материалдарды жөнелту және жүктеуге қатысты бақылауын күшейту, сондай-ақ мұндай материалдармен жұмыс істейтін кез келген адамды тіркеу немесе тексеру талаптары кіреді.

Қиындықтар

Жаңа вирустар қоздыратын аурулар – жаһандық қоғамдық денсаулық үшін үлкен қауіп. Әлемде жоғары биологиялық қауіпсіздік деңгейіне ие зертханалардың көбеюі, қауіпті патогендерді ұрлауға ниеттілер үшін мақсаттардың болуына қатысты алаңдаушылық тудырды. Ауруларды оқшаулау зертханаларының өсуі көбінесе жаңадан пайда болатын ауруларға жауап ретінде жүзеге асырылады, ал көптеген жаңа оқшаулау зертханаларының басты назарында осы ауруларды бақылау жолдарын табу тұрады. Ұлттық ауруларды бақылау, алдын алу, қадағалау және ден қою жүйелерін күшейту арқылы зертханалар халықаралық қоғамдық денсаулықты жақсартты. Биологиялық қауіпсіздіктің басты мәселелерінің бірі – зиянды технологиялардың қолжетімділігінің артуы. Азаматтар мен құқық қорғау органдары арасындағы байланыс маңызды. Азық-түлік өңдеу орнындағы агротерроризмнің белгілеріне бизнестің жазбаларын немесе суреттерін түсіріп алу, қызметкерлердің формаларын ұрлау, жұмыс уақытын өзгерту, немесе қауіпсіздік шаралары және персонал туралы ақпарат алуға тырысу жағдайларын жатқызуға болады. Кез келген ерекше жағдайды құқық қорғау органдарына дереу хабарлау керек. Саясаткерлер мен табиғат ғылымдарының ғалымдары арасындағы байланыс та маңызды. МЕНА (Орта Шығыс және Солтүстік Африка) аймағы, әлеуметтік-саяси тұрақсыздық, әртүрлі мәдениеттер мен қоғамдар және соңғы биологиялық қарулар бағдарламаларының болуына байланысты ерекше қиындықтарға тап болып отыр.

Болашақ

Биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ғалымдар, техниктер, саясаткерлер, қауіпсіздік инженерлері және құқық қорғау органдарының өкілдері бірлесіп жұмыс істеуі керек. Биологиялық қауіпсіздікке қатысты жаңа қауіптердің пайда болуы, шағын тәуекелдердің күрт өсуіне алып келеді, бұл қауіптерді талдауға және олардың туындау мүмкіндігін бағалауға жұмсалатын уақыт пен ресурстардың шектеулі болуына байланысты тиімді саясатты әзірлеуді қиындатады. Уақыт өте келе вирусология сияқты және химиялық ластаушы заттарды анықтау салаларымен синергияның артуы мүмкін. Американдық ғалымдар өмір ғылымдары саласындағы зерттеулерден туындайтын, мысалы, жазатайым оқиға немесе қате пайдалану салдарынан болатын пандемиялар сияқты үлкен тәуекелдерді азайтуға бағытталған түрлі саяси шараларды ұсынды. Тәуекелді басқару шараларына жаңа халықаралық ережелер, тиімді бақылау, АҚШ саясатын жетілдіру арқылы жаһандық саясатқа әсер ету, биологиялық қауіпсіздік саясатындағы кемшіліктерді анықтау және оларды жоюға қатысты әлеуетті тәсілдер кіруі мүмкін.

Білім берудің рөлі

Өмір ғылымдары мен биотехнологияның прогресі қоғамдық мәселелерді шешу арқылы адамзатқа зор пайда әкелуге мүмкіндік береді. Дегенмен, мұндай жетістіктердің жаушыл мақсаттар үшін қолданылуы да мүмкін, бұл кейбір биотерроризм оқиғаларында, әсіресе өткен ғасырдағы ірі мемлекеттер жүзеге асырған кең ауқымды биологиялық соғыс бағдарламаларында көрініс тапты. Осы "екі мақсатты қолдану дилеммасы" деп аталатын қиындықпен күресу үшін бірнеше шаралар қажет. Алайда, өмір ғылымдарының маңызды пайдасын қамтамасыз етудің және оларды жаушыл мақсаттар үшін қолданудан қорғаудың бір жолы – ғалымдар мен қауіпсіздік саласының өкілдері арасындағы байланыс пен әріптестік және мемлекеттер әзірлеген заңдық және ережелік шараларды толықтыратын берік этикалық және нормативтік құрылымды құру болып табылады.

Мақалалар мен кітаптар

Чен, Линкольн, Дженнифер Лининг және Васант Нарасимхан, редакторлар. (2003). Адам қауіпсіздігі үшін жаһандық денсаулық салдарын зерттеу. Гарвард университетінің баспасы. Хойт, Кендалл және Брукс, Стивен Г. (2003). "Екі қырлы қылыш: жаһандану және биологиялық қауіпсіздік". Халықаралық істер, 23-том, 3-нөмір. Кобленц, Грегори Д. (2012). "Биоқорғаныстан биоқауіпсіздікке: биологиялық қауіптерге қарсы күрес стратегиясы – Обама әкімшілігі". Халықаралық істер, 88-том, 1-шығарылым. Лэкофф, Эндрю және Соренсен, Георг. (қазан, 2008). Биологиялық қауіпсіздікке араласу: жаһандық денсаулық пен қауіпсіздік мәселелері. Колумбия университетінің баспасы. (Толық мәліметтер осы жерде.) Париж, Роланд. (2001). "Адам қауіпсіздігі: парадигмалық өзгеріс пе, әлде бос әңгіме ме?". Халықаралық істер, 26-том, 2-нөмір. Таджбахш, Шахрбану және Ченой, Анурада. (2007). Адам қауіпсіздігі: ұғымдар мен салдары. Нью-Йорк, Рутледж. 42-бет. (2005 жылғы мақала осы жерде.)