Кіріспе

Мысырдағы археологиялық орын. Пирамиданың бастапқы жоспары бірнеше рет қайта қаралып, жаңартылды. Пирамида бастапқыда биік болған, негізі алтыбұрышты және жылтыр ақ әктаспен қапталған. 1997 жылға дейін салынған ең алғашқы, ірі көлемдегі тас құрылыс – бұл басқыш пирамида (немесе протопирамида) саналды. Алайда, кейбір египтологтар жақын орналасқан "Гиср эль Мудир" қоршау қабырғасы одан бұрын салынғанын айтады, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы Карал пирамидалары осымен бірге салынған. 2020 жылдың наурыз айында пирамида 14 жылдық реставрациядан кейін қайтадан келушілерге ашылды.

Жозер

Джосер – Ежелгі Египеттің 3-ші династиясының (б.з.д. 2670–2650 жылдары) бірінші немесе екінші патшасы (б.з.д. 2686 – б.з.д. 2125 жылдары). Ол 19 жыл патшалық құрған деп саналады, немесе егер 19 жыл екі жыл сайын салық жиналатын кезең болса, 38 жыл билік еткен. Джосер Саққара аймағындағы ең ірі және жаңашыл қабірімен әйгілі. Осы қабірде ол Хорус атымен – Нетжерихет деп аталған; ал Джосер есімін мың жылдан астам уақыт өткен соң Жаңа Патшалық кезеңінің саяхатшылары берген. Джосердің сатылы пирамидасы бұрынғы архитектурадан өзгешелігімен таң қалдырады. Ол бірнеше маңызды үрдіс қалыптастырды, олардың ең бастысы – тастан салынған алғашқы монументалды құрылым болуы. Мұндай үлкен және мұқият өңделген тас құрылыстың әлеуметтік маңызы зор. Мұндай құрылысты салу үшін бұрынғы балшық кірпіштен жасалған ескерткіштерге қарағанда әлдеқайда көп еңбек күші қажет болған. Бұл мемлекеттің, демек, патшалық үкіметтің материалдық және адам ресурстарын бақылау деңгейі жаңаруын көрсетеді. Сонымен қатар, осы кезден бастап Ескі Патшалықтың патшалары Абидос емес, Солтүстікке жерлене бастады. Джосердің пирамида кешені жоспары кейінгі кешендерден өзгеше болғанымен, көптеген элементтері сақталған, ал сатылы пирамида 4-ші, 5-ші және 6-шы династиялар пирамидаларының, соның ішінде Гизаның ұлы пирамидаларының салынуына негіз болды. Династиялық египеттіктер оны мұндай деп мойындамаса да, көптеген египтологтар Джосердің визирі Имхотептің осы кешенді жобалауға және салуға қатысқанын айтады, сондай-ақ б.з.д. III ғасыр тарихшысы Манетоның Имхотептің "тастан құрылыс салудың негізін қалаушысы" екенін айтуы да бар.

Прецеденттер

Джосердің пирамидасы бірнеше үлгіден идеялар алды. Ең маңызды үлгі Саққара мастабасы 3038 (б.з.д. 2900 ж.) болып табылады. Құрылымның астыңғы бөлігі терең тіктөртбұрышты шұңқырда орналасқан, оның үш жағына саз кірпіштен қабырғалар көтерілген. Олар кеңейтіліп, 49° бұрышта көтерілген сегіз қадамды құру үшін салынды. Қалған жағы жабылмағанда, бұл созылған баспалдақты пирамида болар еді. Джосердің кешенімен салыстырылатын тағы бір ерекшелік – бұл мастаба кешенін аяқтау үшін нишалы қоршау қабырғасының орнатылуы. Пирамиданы салу үшін ауыр тастарды көтеру үшін пандустар қолданылған деген кең пікір бар, және көптеген мүмкін модельдер ұсынылды. Тасымалдау үшін ауыр тастарды қойып, содан кейін итеруге болатын роликтер сияқты құрылғылар пайдаланылды. Баспалдақты пирамиданы қазған басты заманауи археолог – француз сәулетшісі Жан-Филипп Лауэр, ол кешеннің маңызды бөліктерін қайта жаңартуға атсалысты. Кешеннің ауданы шамамен 2,5 есе үлкен, Ескі Патшалықтың Иераконполис қаласынан асып түседі. Аумақтың оңтүстік жағында баспалдақпен көтерілетін алаң орналасқан. Бұл екі таққа арналған платформа болған деген болжам бар. Бұл Барри Кемп ұсынған және көпшілік қабылдаған теорияға сәйкес келеді, ол бүкіл баспалдақты пирамида кешені патша сарайының қоршауын бейнелейді және патшаға мәңгілікке патшалыққа қатысты рәсімдерді орындауға мүмкіндік береді деп санайды. Әрбір шағын ғимараттың киелі ортасына шатыры жоқ дәліз арқылы кіруге болады, оның қабырғаларында жалған есіктер мен құлыптар бейнеленген. Кейбір ғимараттарда мүсіндерге арналған орындар бар. Египтологтар бұл ғимараттар Хеб-Сед кезінде патшаның екі рет тәж кию рәсімімен байланысты болған деп есептейді.