Кіріспе

Оскар Кауфманн (2 ақпан 1873 – 8 қыркүйек 1956) – венгр сәулетшісі. Ол құрылыс және жобалау саласындағы сарапшы болды және 1900 жылдан бастап Берлинде жұмыс істеді. Оның ең белгілі жұмыстары – Кроллопер, Хеббель театры және Ренессанс театры (Берлин), барлығы Берлинде, Венадағы Винер Штадт театры және Тель-Авивтегі Хабима театры.

Жастар мен білім

Кауфманн Румыниядағы Арад қаласының жанындағы Уйсцентанна/Ной Санкт-Аннада (қазіргі Сантана) Венгриядағы бай және беделді еврей отбасының ұлы ретінде дүниеге келді. Абитурды бітіргеннен кейін Будапешттегі университетте сәулет өнері мамандығы бойынша оқуға түсті. Бұл оның пианист болуын қалаған ата-анасымен арада шиеленіс тудырды. Шиеленіс соншалықты күшті болды, Кауфманның ата-анасы оны қаржылай қолдаудан бас тартты, сондықтан ол Венгрияны тастап, білімін Германияда, Карлсруэдегі Гросгерцоглихе Техническе Хохсшуледе (ағылш. Grand Ducal Technical College) жалғастыруға мәжбүр болды. Қызығы, ол өзін пианинода ойнау арқылы асырады. Осылайша ол жергілікті опера сахнасының көптеген өкілдерімен, соның ішінде Карлсруэ Хофопперінің (Сот операсының) сол кездегі директоры, композитор Феликс Моттлмен танысты. Моттл Кауфманның пианист ретіндегі қабілетін жоғары бағалады, ал ол және Кауфманның басқа да музыкалық байланыстары оның кейінгі сәулеттік жұмысына маңызды ықпал етті. Кауфманның оқу кезіндегі ұстаздары Йозеф Дюрм, Отто Варт, Карл Шафер және Макс Лаугер болды. Кауфман 1899 жылдың 14 желтоқсанында инженерлік дипломды "жақсы" деген бағамен аяқтады. Карлсруэде білім алған кезінде Кауфман болашақ әйелі Эмма Гоннермен танысты, ол Баден-Баден қаласының мэрінің қызы еді. Олар 1903 жылы үйленді, сол кезде Кауфманн қайын атасының тілегі бойынша христиан дініне кірді.

Берлиннің алғашқы жылдары

Берлинде Кауфман белгілі театр құрылыс фирмасы – Бернхард Серингтің сәулет фирмасында жұмысқа орналасты. Оған Белефельд қаласында жаңа театр салу тапсырылды. Бұл оның алғашқы дербес жобасы болды, және оған Карлсруэдегі тағы бір сәулетші Герман Биллингстің еңбектері әсер етті. Кауфман онымен жеке кездеспесе де, олар Карлсруэде бір уақытта тұрған. Ғимараттың дизайнында Альфред Месселдің туындыларының ықпалы да байқалады.

Өзін-өзі құру

1905 жылдан 1908 жылға дейін Кауфманн Серингтің кеңсесінде шағын жобалармен айналысты, мысалы, кейін Екінші дүниежүзілік соғыста қиратылған Берлиндегі қонақ үй. Оған сондай-ақ «Вертхайм» компаниясы үшін жатын бөлмесінің интерьерін жоспарлау тапсырылды. Бұл жұмыс Кауфманнды театр кәсіпкері және режиссері Эуген Робертпен таныстырды. Роберт Кауфманнның Билефельдте салған театрына әсерленгендіктен, өзі жоспарлаған жаңа театрды салуға оның көмегін сұрады. Осы және Серинг кеңсесінде орындаған басқа жұмыстармен байланысты, Кауфманн 1908 жылы Берлиндегі Шенеберг ауданындағы Луитпольдштрасседе жеке сәулет фирмасын құрды. Кейін фирма Шарлоттенбургтегі Ансбахерштрассеге көшірілді. Роберттің тапсырысымен салынған Hebbel театры Кауфманнға алғашқы кең танылуын әкелді. Дегенмен, оның жетілмеген тәжірибесі оған кедергі келтірді, сондықтан Бремерхавен қалалық театрын қайта жаңарту конкурсына қатысуға шақырылмады. Бірақ үш сәулетшінің бірі, Макс Литтман, қатысудан бас тартқан соң, Кауфманн оның орнына шақырылды. Сондықтан, Макс Либерман және Отто Марч сияқты көрнекті сәулетшілер кіретін қазылар алқасының Кауфманнды Шарлоттенбург операсы үшін жаңа ғимаратты жобалауға таңдауы маңызды оқиға болды. Алайда, түрлі себептерге байланысты бұл жоба іске аспады. Дегенмен, Бремерхавен және Hebbel театрларындағы жұмысы, сондай-ақ Шарлоттенбург жюриінің оны таңдауы, Кауфманнға театр сәулетшісі ретінде беделді есім берді. Кауфманнның Германиядағы отыз жылдық өмірінде неміс азаматтығын алмағандықтан Берлин Корольдік операсын қайта жобалау конкурсына қатысудан шеттетілуі, баспасөз бен сәулетшілер арасында наразылық пен келіспеушілік тудырып, оның жаңа беделін одан әрі нығайтты.

Евгений Стольцермен ынтымақтастық

Бремерхавеннің жаңа қалалық театры салынып жатқанда Кауфман жас венгр сәулетшісі Евгений Стольцермен кездесті. Стольцер 1904-1908 жылдары Мюнхен техникалық университетінде оқыды және Венгрия ұлттық сәулет сыйлығымен қатар, Париждегі Әдемі өнерлер мектебінің де сыйлығын жеңіп алды. Стольцер Кауфман үшін жобалар жасады, Кауфман оның жұмысына қатты әсерленді және 1916 жылы оны архитектуралық фирмасының бас серіктесі етіп тағайындады. Стольцер мен Кауфман көптеген ғимараттарды бірлесіп жобалады, олардың стильдері өте ұқсас болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және 20-шы жылдар

Ол Германия азаматы болмағандықтан, Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия әскеріне шақырылмады. Ол осы уақытты сәулет фирмасын дамытуға жұмсады. Дегенмен, соғыс Кауфман фирмасына келіп түскен тапсырыстардың көлемін азайтты, бірақ ол ықпалды «Volksbühne» (Халық сахнасы) басшысы Макс Рейнхардттан жаңа балет театрын салу туралы ұсыныс алды, алайда ол ешқашан іске аспады. Рейнхардттың Кауфманға жаңа театр салуды шынымен тапсыру ниеті болды ма, жоқ па, белгісіз. Осыдан кейін Кауфман жеке тапсырыстарды қабылдауға көшті.

Жеке комиссиялар

Кауфман жеке жобалармен де айналысты. 1917 жылы ол Лео Левиннің Бреслаудағы вилласының ішкі безендеуін жасау туралы тапсырысын қабылдады. Кауфманның алғашқы жеке тапсырыстарының бірі Берлин мен оның маңында салынған виллалар сериясынан тұрды, олардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Дегенмен, Кауфман виллалар мен басқа да жеке тұрғын үйлерді жобалаудан тез жалықты, себебі олар оның фирмасына жеткілікті пайда әкелмеді. Ол театр салуға қайта оралып, сол кезде екі танымал театр – de және Krolloper салды. Соңғысының құрылысы 1920 жылдан 1929 жылға дейін, тоғыз жылға созылды.

Ішкі дизайн

Әсіресе Кауфманның интерьер стилін таза емес деп сипаттауға болады. 1928 жылы өнер сыншысы Макс Осборн Кауфманның туындыларын сипаттау үшін «Экспрессионистік рококо» терминін ойлап тапты. Кауфманның кейбір жиһаздары 2015 жылы Маркус Винтердің Нью-Йорктегі Lampedo галереясында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін алғаш рет қойылды. 2016 жылы Бройхан мұражайы оның жиһаздарын «Deutschland gegen Frankreich – Der Kampf um den Stil» көрмесінде көрсетті.

Дағдарыс және эмиграция

Ұлы депрессия Кауфманның фирмасына оның көптеген іскерлік байланыстарына қарағанда аз әсер еткенімен, фирмасына түскен тапсырыстардың санының айтарлықтай азаюына себеп болды. 1933 жылдың қаңтарында нацистік партияның билікті басып алуы Кауфманның серіктесі Стольцердің сол жылдың мамыр айында Палестинаға қашуына, ал Кауфманның өзі қыркүйек айында Стольцерден кейін Палестинаға келуіне әкелді. Мәскеуде орналасқан "Хабима" театр тобы Тель-Авив қаласында жаңа театр салуды жоспарлады. Жоба алғашқыда басқа неміс сәулетшісі Эрих Мендельсонға тапсырылды, бірақ Мендельсон жобаға үлкен қызығушылық танытпағаннан кейін ұсыныс қайтарылып алынды. Содан кейін ол Кауфманға ұсынылып, ол көп ұзамай қабылдады және отбасымен Палестинаға көшті. Осы театрдан өзге, ол Хайфа қаласына кинотеатр және жеке пәтерлер қатарын салды. Дегенмен, Палестинада Кауфман Берлинде қол жеткізген жетістіктер мен беделге ие бола алмады. Оған қоса, Палестинадағы экономикалық жағдай өте қиын болды, сондықтан Кауфман 1937 жылдан кейін ешқандай тапсырыс алмады.

Еуропаға оралу

Палестинадағы экономикалық жағдайдың салдарынан Кауфман 1939 жылы Еуропаға қайта оралуға мәжбүр болды. Оның көптеген таныстары сапарында көмектесті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оның Англияға, жоспарлаған соңғы пунктіне жетуіне бөгет болды. Жаңа, қатаң саяхат заңдары Кауфманның сол кездегі британдық протекторат болған Палестинаға қайта оралуын да мүмкін емес етті. 1940 жылдың қыркүйегінен бастап Кауфман мен оның әйелі Бухарестке қоныстанды. Дегенмен, Иоан Антонеску мен Хория Симаның фашистік үкіметінің Румыния еврей қауымына күшейткен қысымы оларды тағы бір рет Венгрияға көшуге мәжбүр етті. Венгриядағы еврейлердің жағдайы көрші елдерге қарағанда жақсырақ болғанмен, бәрібір ауыр еді. Кауфманның әйелі қатал жағдайға шыдамады және 1942 жылы Венгрияда қайтыс болды. Кауфман 1944 жылы Венгрияда болған еврейлердің жаппай депортациясынан құтылды, бірақ ол табыссыз қалды және оның қаржылық жағдайы нашарлай берді.

Соңғы жылдар

1947 жылы президент Золтан Тильди басшылығымен Венгрияның жаңа үкіметі 60 жастан асқан әрбір суретшіге, оның ішінде 74 жастағы Кауфманға мемлекеттік зейнетақы тағайындады. Кауфман үкіметтік тапсырыстар арқылы сәулет жұмысын жалғастыруға да мүмкіндік алды. 1956 жылы Будапештте 83 жасында қайтыс болған кезде Кауфман тағы екі театр жобасын жүзеге асырған. Оның соңғы жұмысы, ол қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң аяқталды, Будапешттегі Мадач театрын қайта жаңарту болды.