Кіріспе

Көне жиектелген қару

Фалькс – фракиялықтар мен дактар қолданған, ішкі жиегі өткір қисық жүзді қару. Кейін римдіктер бұл атауды қоршау кезінде қолданатын ілгекке де қолдана бастады.

Этимология

Фалькс – латын тілінен шыққан сөз, бастапқыда «орақ» деген мағынаны білдірген. Бірақ кейіннен орақ сияқты ішкі жиегі өткір қисық жапырағы бар кез келген құралды атау үшін қолданылатын болды. Осылайша, фалькс фракиялықтар мен дактардың қаруы, сондай-ақ римдік құрсауға арналған ілгектерді де білдірді.

Дакиялық қайың

Латын мәтіндерінде қару Овидийдің "Метаморфоза" шығармасында ensis falcatus (содан falcata) деп, ал Ювеналдың "Сатирия" шығармасында falx supina деп сипатталған. Дакиялық қайың екі түрде кездесетін: бір қолды және екі қолды. Дакия тілінде қысқа нұсқасы сика (сикль) деп аталған (Валерий Максимус, III, 2.12), ұзындығы әртүрлі болғанмен, көбінесе ұзын болған, ал сабы пышақтан үш есе ұзын болған. Екі қолды қайың – бұл соғыс айданы. Ол бір метрлік ағаштан жасалған сабымен және соңына бекітілген ұзын қисық темір пышақтан тұратын. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, бір қолды қайың екі қолмен де қолданылған. Ол тек ішкі жағынан ғана қайырған, және өте тиімді деп есептелген. Дегенмен, оны қолданушы екі қолмен қаруланғандықтан, қалқанды пайдалана алмайтын. Екі қолды қайыңның ұзындығы оны үлкен күшпен қолдануға мүмкіндік берген, ұшы каскаларды тесіп, пышағы қалқандарды жарып жіберген – бір соққымен қалқанды екіге бөлуге қабілетті екені айтылған. Сонымен қатар, ол қалқанды тартып алу және осал дене мүшелерін кесу немесе мықты қалқанның жиегін соғу үшін ілгек ретінде де қолданылған болуы мүмкін. Ішкі жағы қисық ұшы қалқан артындағы нысананың қару-жарағын немесе денесін тесіп өте алатын, тіпті ең мықты қалқандарды да тиімсіздендіретін. Траян бағанасы – императордың Дакияны бағындыруының ескерткіші. Оның үлкен негізінде дакиялық қарулардың трофейлері бейнеленген, соның ішінде екі қолды қайыңның бірнеше суреттері бар. Бағананың өзінде Дакия соғыстарының тарихын баяндайтын спиральді фриз орналасқан. Фриздегі қаруланған дактардың көбі қалқанмен жабдықталған, сондықтан олар екі қолды қайыңды қолдана алмайды. Қалқансыз бейнеленгендердің нақты қаруын анықтау қиын. Траян бағанасының фризінде дактардың кішкентай, қылыштай өлшемдегі қайыңдарды қолданғаны көрсетілген. Алайда, бұл бағана да стилделген, мүсіншінің Траянның қазір жоғалған түсіндірмесіне сүйене отырып жұмыс істегені және оқиғаның куәгері болмағаны айтылады. Тағы бір мәселе – ескерткіштегі қарулардың көпшілігі металдан жасалған, ол уақыт өте келе жоғалып кеткен. Адамклиси ескерткіші, Траянның Мезиядағы дакиялық қарсы шабуылда қаза тапқан римдіктерді еске алу үшін салған ескерткіші, сол жерде шайқасқан сарбаздар салған деп есептеледі, сондықтан ол дәл болуы мүмкін. Бұл бағанада төрт түрлі қайың бейнеленген, ал Траян бағанасында Адамклиси ескерткішіндегілерге ұқсамайтын бір ғана түрі көрсетілген. Осы себепті тарихшылар қай бейнелеу дұрыс екендігі туралы келіспейді, бірақ Траян бағанасындағы қайың дұрыс болса, римдік қару-жарағын өзгертудің қажеті болмас еді. Екі бағанада да дактар тек қалқаннан басқа қарусыз соғысып жатқан көрінеді, бірақ Адамклисидегі кейбіреулері каска киген. Кейбір тарихшылар қару-жарақ дактарды римдіктерден ажырату үшін бейнеленбегенін, өйткені екеуі де бірдей стильдегі қалқандарды қолданған. Басқа дереккөздер бұл кезде дактардың римдік мәдениетіне сіңіп, римдік әскери тактиканы қолданғанын және кейде римдік үлгідегі қару-жарақ кигенін көрсетеді. Әрине, ақсүйектер кем дегенде қару-жарақ киген, ал қайыңмен бірге дактар айтарлықтай қауіпті қарсылас болар еді.

Тиімділігі

Маркус Корнелиус Фронто сиырғаудаң (falx) салған үлкен, терең жараларды сипаттады, ал тәжірибелер сиырғаудаңның соққысы римдіктердің lorica segmentata-сын оңай тесіп өтетінін, көптеген қарсыластарды мүгедек етуге немесе өлтіруге жеткілікті екенін көрсетті. Бұл тәжірибелер сонымен қатар сиырғаудаңның бас, иық, аяқтар және әсіресе оң (қылыш ұстайтын) қолды нысанаға алғанда ең тиімді екенін көрсетті, ол көбінесе қорғалмаған болатын. Оң қолын жоғалтқан легионер шайқаста бөлімі үшін үлкен қауіпті құрады.

Фракия

Тракиялықтар сойылды да қолданған. Олар екі қолды сойылға ұқсас, бірақ иімі аз ромфаияны да пайдаланған.

Даму

Екі қолды қайыңның тракиялық ромфаямен байланысы анық. Ол қылыш пен найзаның туындысы болып табылады, алғаш найзадан, кейін таяқшалы қаруға айналып, содан соң кесу мүмкіндігін арттыру үшін күрт қисайған. Осы күрт қисықтығы қайыңды күші жойылған немесе қашқан әскерге қарсы қолданылатын таза шабуылдық қаруға айналдырды. Әдетте, жау найза, жебе, садақ, слінг, тас лақтыратын әскерлердің үздіксіз шабуылымен әлсіретілгеннен кейін қайыңмен қуып жететін және кесіп тастайтын жауынгерлер тарапынан жеңіліске ұшыратылған. Екі қолды қайыңның түпкі атасы, мүмкін, шаруашылық құрал болған, ол құлақшаға ұқсас жағдайда, қолдан жасалған қару ретінде қолданылған. Бір қолды қайыңның шабыты, мүмкін, орақтан алынған, бірақ сол кездегі шаруашылық орақтары көбінесе өте кішкентай болған – шамамен 30 см-ден аспаған. Дакия соғыстары кезінде ұзын және өткір қылыш жасау техникалық тұрғыдан қиын болды. Сондықтан, үлкен екі қолды қайың жоғары мәртебелі қару болып, тек ең шебер жауынгерлер ғана қолданған болуы мүмкін.

Басқа өзгерістер

Сол сияқты, сика мен ромфаия да бар. Сика – әлдеқайда кішкентай нұсқа, кейбіреулерінде өте күшті қисықтар немесе иілімдер болады. Ромфаия көбінесе үлкенірек болып, екі қолмен қолданылса, бір қолмен қолданылатындары да кездесетін.