Кіріспе

Вирустың түрі – Нипа вирусы. Бұл жартас арқылы тарайтын, жануарлардан адамға жұғатын зооноздық вирус. Нипа вирусы адамдар мен басқа жануарларда Нипа вирусы инфекциясын қоздырады, бұл өте жоғары өлім-жітіммен (40-75%) сипатталатын ауру. Нипа вирусынан туындаған көптеген ауру ошақтары Оңтүстік-Шығыс Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияда тіркелген. Нипа вирусы Хендра вирусымен бірге Хенипавирус туысына жатады, ол да аурудың таралуына себепкер болған. Вирустың қабықшасымен қоршалған бөлшектері пішін жағынан әртүрлі болуы мүмкін, олар жіп тәрізді немесе шар тәрізді пішінде кездеседі; құрамында спираль тәрізді нуклеокапсид бар. Әрбір бас алты қанаты бар бета-спираль құрылысынан тұрады. Бастардың үш түрлі бүктелу схемасы бар, нәтижесінде 2 жоғары/2 төмен конфигурациясы пайда болады, онда екі бас вирустан алыс, ал екі бас жақын орналасады. Бүктелу схемалары және бастардың одан әрі орналасуы нәтижесінде, төрт бас ішінде тек біреуінің ғана байланысу орны иесінің B2/B3 рецепторымен байланысуға қолжетімді болады. F гликопротеині мембраналық бірігуді қамтамасыз ететін тример құрайды. Эфриннің субтиптері денеде күрделі таралымға ие, оның ішінде B3 кейбір алдыңғы ми аймақтарында ерекше жоғары экспрессияланады.

Географиялық таралуы

Нипа вирусы Камбоджадағы Лайлдың ұшқыш түлкісінен (Pteropus lylei) оқшауланды, ал Таиландта П. lylei және Horsfield's roundleaf bat (Hipposideros larvatus) түрлерінің зәрі мен сілекейінде вирустық РНК табылды. Малайзияда вирустың белсенділігі төмен нұсқалары жарғанақтың зәрінен және ішінара желінген жемістерден алынған қоршаған ортаның үлгілерінен оқшауланды. Мадагаскар (Pteropus rufus, Eidolon dupreanum) және Гана (Eidolon helvum) елдерінде генипавирустарға қарсы антиденелер анықталды, бұл вирустың кең географиялық таралуын көрсетеді. 2018 жылдың мамыр айына дейін Камбоджада, Таиландта және Африкада адамдарда немесе басқа түрлерде инфекция тіркелген жоқ. 2023 жылдың қыркүйегінде Үндістанда кем дегенде бес жұққан жағдай және екі өлім тіркелді.

Шығу

Нипа вирусы жұқтырған алғашқы жағдайлар 1998 жылы тіркелді, Малайзия түбегіндегі шошқа шаруашылықтарында неврологиялық және тыныс алу ауруларының ошағы пайда болып, 265 адамға жұқтырып, 108 адамның өмірін алыпты. Вирус келесі жылы, 1999 жылы оқшауланды. Бұл ошақтың салдарынан бір миллион шошқа қырылды. Сингапурда, Малайзиядан әкелінген шошқалармен байланысқа түскен мал сою орындарының 11 жұмыскері, оның ішінде бір адам қайтыс болды. "Нипах" атауы Порт-Диксон қаласындағы (Негери-Сембилан штаты) Сунгай Нипахқа (сөзбе-сөз – Нипах өзені) сілтеме жасайды, осы жерде Нипа вирусы алғаш рет оқшауланған адамның жағдайы тіркелген. Бастапқыда бұл ауру жапон энцефалиті деп жаңылыстырылған, бірақ дәрігерлер жапон энцефалитіне қарсы вакцина салдырған адамдар эпидемия кезінде қорғалмағанын және ересектер арасында аурудың таралуының жоғары деңгейін байқады. Бұл мәліметтер ошақ басталған алғашқы айда тіркелгенімен, Денсаулық сақтау министрлігі оларды ескермеді және бүкіл ел бойынша жапон энцефалитінің қауіптері мен оның таратушысы – Кулекс масалары туралы халықты хабардар ету науқанын бастады. Малайзиядағы ошақта жұқтырудың негізгі көзі адамдарда ми қабынуы, ал шошқаларда тыныс алу аурулары болды. Кейінгі ошақтар адамдарда тыныс алу жолдарының ауруларын тудырды, бұл адамнан адамға жұғу мүмкіндігін арттырды және вирустың қауіпті штаммдарының бар екенін көрсетті. 1999 жылғы Нипа вирусының таралуы кезінде, шошқа шаруашылықтарында жұмыс істейтін адамдар арасында жұқтырудың көп бөлігі ауру шошқалармен тікелей байланыс және шошқалардан бөлінген сөлдерді қорғанышсыз пайдалану арқылы болды. Сероэпидемиологиялық деректер мен вирус оқшаулау нәтижелеріне сүйене отырып, Нипа вирусының негізгі резервуары Pteropid жеміс жейтін жартастар екені анықталды, оның ішінде Pteropus vampyrus (үлкен ұшқыш жартас) және Pteropus hypomelanus (кішкентай ұшқыш жартас), екеуі де Малайзияда кездеседі. Нипа вирусының жартастардан шошқаларға жұғуы Малайзия түбегіндегі жартастардың мекендеу орындары мен шошқа шаруашылықтары арасындағы кеңеюге байланысты деп саналады. Бір ошақта жеміс бақтары шошқа шаруашылықтарына жақын орналасқан, нәтижесінде жартастардың несеп, нәжіс және жартылай жеген жемістері шошқаларға түсіп, жұқтыруға себеп болды. Ретроспективті зерттеулер көрсеткендей, вирустың шошқаларға жұғуы 1996 жылдан бері Малайзияда байқалмай жүрген болуы мүмкін. Нипа вирусы – Эбола індетінен кейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) болашақ індеттердің себебі болуы мүмкін вирустардың бірі ретінде анықтаған және жаңа диагностикалық тесттер, вакциналар мен дәрі-дәрмектерді жеделдетілген зерттеулер мен әзірлеуге бағытталған жаңа жоспардың құрамына кірген.

Алдын алу және емдеу

Қазіргі уақытта Нипа вирусы инфекциясын емдеу немесе алдын алу үшін арнайы дәрілер мен вакциналар жоқ. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) Нипа вирусын ДДҰ зерттеу және әзірлеме жоспарындағы басымдыққа ие ауру ретінде белгілеген. Нипа вирусы инфекциясынан туындаған ауыр тыныс алу және неврологиялық асқынулар болған жағдайда, медицина қызметкерлері негізгі емдеу ретінде қарқынды күтім көрсетуді ұсынады.

Аурудың басталуы

Нипа вирусы инфекциясының ошақтары Малайзия, Сингапур, Бангладеш және Үндістанда тіркелген. Нипа вирусы инфекциясынан туындаған өлім-жітімнің ең жоғары көрсеткіші Бангладеште тіркелді, онда індет көбінесе қыс айларында пайда болады. Нипа вирусы алғаш рет 1998 жылы Малайзия түбегінде шошқалар мен шошқа шаруалары арасында анықталды. 1999 жылдың ортасына қарай Малайзияда 265 адамда энцефалит, оның ішінде 105 адамның қазасы тіркелді, ал Сингапурда энцефалит немесе тыныс алу мүшелерінің 11 жағдайы, соның ішінде бір өлім тіркелді. 2001 жылы Нипа вирусы Бангладештің Мехерпур ауданында және Үндістанның Силигури қаласынан хабарланды. 2021 жылдың қыркүйек айында Нипа вирусы Үндістанның Керала штатында қайта оянды, нәтижесінде 12 жастағы бала қаза тапты. Нипа вирусының ең соңғы ошағы 2023 жылдың қаңтар және ақпан айларында Бангладеште тіркелді, онда барлығы 11 жағдай (он расталған, біреуі күдікті) тіркеліп, 8 адамның өміріне қатер келді, бұл жағдайдың өлім-жітімі 73% құрады. Бұл ошақ Бангладеште 2015 жылдан бергі кездегі ең көп жағдайды қамтыды, ал 2023 жылғы ошақтағы 11 жағдайдың 10-ы құрма пальмасының шырынын ішкені туралы мәліметтер расталды.