Кіріспе

Ғылыми фантастикадағы қиялдық үкімет жүйесі

Галактикалық империялар – ғылыми фантастикада жиі кездесетін сюжеттік элемент, онда аталмыш әлемнің галактикасындағы көптеген немесе барлық өмірге жарамды планеталар бірыңғай орталықтандырылған саяси құрылыммен басқарылады. Галактикалық империялар көбінесе ғылыми-қияли және ғарыш операсы жанрларындағы туындыларда кездеседі, бірақ олар басқа жанрларда да пайда болуы мүмкін. Галактикалық империяларды бейнелейтін туындылар оларды оқиғаның негізгі тақырыбы ретінде көрсете алады, империяның өсуін және/немесе құлдырауын баяндайды. Керісінше, олар оқиғаның өрісі ретінде ғана қызмет етуі мүмкін. Галактикалық империялардың бейнелеуі туындылардың арасында кең ауқымды болып келеді, бірақ көптеген галактикалық империялар бірнеше маңызды элементтерді бөліседі: империя, немесе кем дегенде оның бай және қуатты аймақтары, қазіргі адамзат өркениетімен салыстырғанда ғылым мен технологияда айтарлықтай дамыған. Осы жетістіктердің ішінде жарық жылдамдығынан асып түсетін саяхаттың бір түрі бар, бұл империяның аумағында жылдам транзит пен байланысқа мүмкіндік береді. Өмірге жарамды әлемдер тікелей орталықтандырылған императорлық үкіметтің өкілдерімен басқарылады немесе олардың жергілікті басшылығы соңғы ақпаратты орталық үкіметке бағынады. Осы империялардың сипаттамалары туындылардың арасында әртүрлі болуы мүмкін. Олар қайырымды немесе қатыгез болуы мүмкін; толық билікке ие немесе өте әлсіз немесе тек атқа ғана билік етуге қабілетсіз; немесе олардың арасындағы кез келген нәрсе.

Өмірбаян

Галактиканы қамтитын осы аймақтардың көпшілігі кең ғарыштық қашықтықты жылдам немесе бірден өтуге қабілетті көлік түріне тәуелді, әдетте жарық жылдарымен өлшенеді, бұл жарық жылдамдығымен қозғалатын фотондар сияқты таныс бөлшектерден бірнеше есе жоғары. Бұл, бірден немесе жарықтан асып түсетін (FTL) (тахиондық) технологиялар Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы тыйым салған қозғалтқыш немесе орынды ауыстыру технологиясының кейбір түрлерін талап етеді. Сипатталатын әдістер көбінесе салыстырмалылықты айналып өтетін немесе одан жоғары тұратын теорияларға негізделген: мысалы, кеңістік-уақыттың матасын бүгіп тұратын варп-драйв гипотезасы (мысалы, нақтырақ айтқанда, Алькубьерре драйвы). Көп жағдайда "галактикалық империя" термині жаңылыстырады. Біріншіден, "галактикалық империя" сөзіндегі "галактикалық" ұғымы, нақты сипатталғаннан әлдеқайда көп жұлдыз жүйелерін қамтитын ұйымды білдіреді. Бұл империялық құрылымның кеңеюін асыра көрсету арқылы, шын мәнінде күштірек көрінуіне мүмкіндік береді – тарихи ұлт мемлекеттер сияқты, мысалы, "Киелі Рим империясы" қазіргі Германиядан шамамен екі есе үлкен болып көрсетілген. Кейбір көркем әдебиеттегі империялар галактиканың үлкен бөлігін қамтиды, ал көптеген империяларды планетааралық немесе жұлдызаралық империялар деп жіктеуге болады, себебі олар тек жұлдыз жүйелерінің жергілікті тобын қамтиды. Егер туындылар өздерінің туған галактикасының көп бөлігін немесе барлығын қамтитын галактикалық империяларды бейнелесе, олар әдетте өздерінің астанасын "тұғырлық әлем" ретінде көрсетеді, яғни галактиканың аса массивті қара тесігіне салыстырмалы түрде жақын жұлдыз жүйесіндегі планета. Әдетте, "тұғырлық әлемдер" галактиканың шетіндегі "шекаралық әлемдерге" қарағанда бай және саяси жағынан ықпалды болып бейнеленеді. Алайда, бұл бейнелеу, кең таралған болса да, әрқашан бірдей емес; көптеген туындылар осы динамиканы кері қайтаруы немесе оны мүлдем қабылдамауы мүмкін. Екіншіден, "галактикалық империя" сөзіндегі "империя" ұғымы да жаңылыстырады, өйткені бұл империяның үкіметі кем дегенде белгілі бір дәрежеде авторитарлық, тіпті толық автократиялық болуы мүмкін екенін ұғындырады. Көптеген галактикалық империялар осы сипаттамаға сәйкес келсе де, көптегендері сәйкес келмейді: галактикалық империялар нақты әлемдегі кез келген саяси философияны немесе туындының авторы (лары) жасаған басқарудың бірегей нысанын қабылдауы мүмкін. Автократиялық емес галактикалық империяның көрнекті мысалы – "Жұлдызды соғыстар" трилогиясының преквеліндегі Галактикалық Республика, ол гибридтік режимдегі парламенттік демократия (әлемде фашистік диктатураға құлаған болса да).

Жұлдыздар соғысы

Бүгінгі таңда көпшілікке ең танымал осындай ұйым – "Жұлдызды соғыстар" фильміндегі Галактикалық империя, ол өз кезегінде Галактикалық Республикадан құрылған. "Жұлдызды соғыстар" Дарт Сидиус басқаратын, қуатты ғарыш флотымен қолдау көрсетілген империяны бейнелейді. "Жұлдызды соғыстар" фильмінің түпнұсқасында Императорлық Сенат болған, бірақ кейіннен Император таратып жіберген. Дарт Реван құрған Сит империясы деп аталатын галактикалық империя да болды. Бұл галактикалық күш Джедайлардың Азамат соғысы кезінде Джедай Республикасын құлатуға жақын болды. Қорқыныш пен үрейге негізделген әскери диктатура ретінде Империя – тілдік және визуалды ерекшеліктерімен нацистік Германияны тікелей еске түсіретін жамандық күш. Мысалы, олардың "штурмдық әскерлер" деп аталатын бронетехникалық күштері 1920 жылы нацистер құрған жартылай әскери ұйым Штурмабteilung (көбінесе SA деп аталады) сияқты аталады. Олардың ең танымал қаруы – Айдың мөлшеріндегі ғарыш платформасы – Өлім Жұлдызы, ол толық планеталарды жоя алады. "Жұлдызды соғыстар" әлемінде Галактикалық Республиканың құлауы және оның Галактикалық империямен алмастырылуы – "Сифтың кек алуы" фильмінде көрсетілгендей – Рим Республикасының тарихи құлдырауын және оның Август басқарған Рим империясымен алмастырылуын еске салады. "Галактикалық империя" термині, мүмкін, "Жұлдызды соғыстар" фильміндегі Империямен байланысты болғандықтан, жағымсыз мағынаға ие болды.

Қор және Кодоминиум

"Жұлдыздық соғыстардан" өзгеше, "Негіз" және "Кодоминиум" ғаламдарының галактикалық империялары салыстырмалы түрде қауіпсіз ұйымдар. Айзек Азимовтың "Негіз" сериясының сюжеті негізінен құлаған галактикалық империяны ең жақсы және ең жылдам қайта жаңғыртуға бағытталған; мұның оң және лайықты мақсат екені қабылданады. Жазушы Джерри Пурнеллдің "Кодоминиум" сериясында империя мүшелері көбінесе зорлық-зомбылық саяси экстремистердің күш-жігеріне қарамастан, адамзаттың мүддесін сақтау үшін жұмыс істейді. Галактикалық империялар көп жағдайда тарихи Жердегі империялардың үлгісімен жасалған. Азимов өзінің "Негіз" кітаптарында бейнеленген Галактикалық империяның құлауы Рим империясына негізделгенін, автордың Эдвард Гиббонның тарихи жазбаларынан тікелей шабыт алғанын, тіпті кейбір кейіпкерлерді тарихи тұлғаларға ұқсатып жасағанын нақты айтты. Атап айтқанда, "Аспандағы Тас", Жерде орналасқан – Галактикалық империяның кедей және артта қалған провинциясы – біздің заманымыздың I ғасырындағы Рим үкімдігіндегі Иудея аймағының үлгісімен жасалған. Азимовтың Жері – тарихи Иудея сияқты – Императорлық билікті қабылдағандар мен қанды көтеріліс жоспарлаған фанатик "Зелоттар" арасында күшті қарама-қайшылыққа толы, және кітаптағы нақты жаулар осы Зелоттар. "Негіз" бастапқыда ғалымдар қоры ретінде құрылған, бір алыс планетадағы бір қаланы алып, қарапайым қалалық үкімет құрған, әрине, оған мэр басшылық еткен. "Негіз" сериясының негізгі тақырыбы болып табылатын ғасырлар бойына созылған дамулар арқылы "Негіз" зор күшке және аумаққа ие болып, бұрынғы құлаған Империя сияқты көптеген жұлдыздық жүйелерді басқарады, бірақ өзін "Империя" емес, "Негіз" деп атайды, ал оның билеушісі – император сияқты билікке ие болса да – "Мэр" атағын сақтайды.

Доминик Фландри

Жазушы Пол Андерсон өзінің "Доминик Фландри" сериясында бейнеленген құлдырап бара жатқан империяның бүкіл галактиканы емес, оның спиральді қолдарының тек бір бөлігін қамтитынын көрсетеді. Дегенмен, бұл институттың көлемі адамның толық түсіну мүмкіндігінен асып түседі, және ол өзінің салмағынан құлауға ұшырауда. Бұл серия сонымен қатар императорлық құрылымын Рим империясымен салыстырады, тіпті Римнің "Принципат" және "Доминат" кезеңдерінің ғарыштағы эквиваленттерін анықтауға дейін барады.

Дюна

Франк Герберттің "Дюна" романындағы әлем тағы да Киелі Рим империясын, сондай-ақ Византия және Ислам империяларын еске түсіреді, әсіресе бұрын назарда болмаған шөл тұрғындарының рөлі ескерілгенде, олар күшті жаңа дін арқасында ескі империяны құлатып, жаңа империя құруға кеңейеді. Мысалы, египеттік-канадтық комментатор Халид М. Бахиелдин "Дюна" романындағы айқын ислами тұжырымдамалар мен сілтемелерді тізімдеп, Герберттің Пол Атрейдесі мен ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмір жолдары арасындағы көптеген ұқсастықтарды анықтады. "Дюна" романында империяның билігі үш ұйымда шоғырланған: Императорлық отбасы; аристократияны білдіретін Ландсраад; және ғарыштық саяхаттар монополиясын құрайтын Ғарыш гильдиясы.

Уорхаммер 40,000

Галактикалық империяның тағы бір айқын мысалы – Warhammer 40,000 әлемінен Адам Империясы. Бұл феодалдық, теократиялық, индустриялық және милитаристтік тоталитарлық режим (атақты абсолюттік монархия), ол іс жүзінде Көмекей жолы Галактикасының дерлік барлық бөлігін қамтиды. Өте зор күшіне қарамастан, оның аумақтары түрлі шетелдік нәсілдермен және бүлікшіл топтармен үздіксіз қақтығыстардың салдарынан үнемі қауіпте болады. Адам Империясы зор бюрократиялық жүйемен басқарылады, ол Терраның Жоғары Лордтарынан бастап, көбінесе дербес планеталық губернаторларға дейін (салық төлегендерінше қалағандарын істей алады) созылады. Олардың барлығы комада жатқан Құдай Император атынан Империяның аумақтарын басқарады. Оны бірнеше ұйым қолдайды, мысалы, Ecclesiarchy – мемлекеттік шіркеуі; және Adeptus Mechanicus, ол әскери жабдықтарының көп бөлігін шығарады. Бұл ұйымдар бір-бірінен де, орталық Терра үкіметінен де тәуелсіз жұмыс істейді.

Басқалар

Наоко Такеучидің "Сейлор Мун" манга сериясының соңғы бөлімінде "Shadow Galactica" деп аталатын құрылтай ұйым бүкіл Құс жолында империя құрған. Shadow Galactica галактикадағы саналы өмірдің мәні – "жұлдыз тұқымдарын" ұрлап жатыр. Оның мүшелері әртүрлі Жұлдыз жүйелерінен келген, ал Саилор Галактика, өзін "Shadow Galactica-ның Алтын Патшайымы" деп жариялаған, Галактикалық Қазанның төңірегінде сарай салды. Галактикалық Қазан – Галактикалық Орталықта орналасқан Құс жолындағы барлық өмірдің бастауы. Бертрам Чандлер екі жұлдызарылық серия жазды – біреуі мұрагерлік емес императорлар тізімімен басқарылатын Галактикалық империяны, ал екіншісі – Республикалық Галактикалық Федерацияны көрсетеді. Чандлердің Империясы мен Федерациясы, екеуі де салыстырмалы түрде қауіпсіз, көп ортақ нәрселері бар – екеуі де бірдей кеңістікті қамтиды, шамамен бірдей ғарыш флотына ие және екеуінде де "The Dog Star Line" деп аталатын коммерциялық ғарыш саяхаттары компаниясы бар. Бұл екеуінің де бірдей бастапқы ғарыш саяхаттары мәдениетінен таралған екі баламалы тарих жолы екенін көрсетеді. Урсула К. Ле Гуиннің Хайниш циклында "Барлық Әлемдер Лигасы", кейін "Экумен" деп аталған жұлдызарылық ұйым "ансибилге" (тахиондық құрылғы) ие. Технология арқылы жұлдызарылық байланыс бірден орнатылады, сондай-ақ басқа планетаға бомба жеткізетін адамсыз кемелерді бірден жіберу мүмкіндігі де пайдаланылады. Бірақ, тірі жандар мұндай сапардан аман қалмайды, сондықтан адамдар ғарышты зерттеуді салыстырмалы жылдамдықпен жүзеге асыруға мәжбүр. Сәйкесінше, бұл ұйым, кейде жұлдызарылық қашықтықта соғыс жүргізсе де, нағыз империядан гөрі еркін болып шығады. Автор Орсон Скотт Кардтың "Starways Congress" ұйымы, "Өлілер үшін сөйлеуші" (Эндер ойынының жалғасы) туындысында көрсетілген ұйым да осыған ұқсас. Алайда ол Ле Гуиннің туындысынан гөрі авторитарлы және мейірімсіз. Кітаптың және оның жалғауларының көп бөлігі қиын жағдайларға қарамастан жұлдызарылық қан төгістің алдын алуға жасалған әрекеттерді қамтиды.