Кіріспе

Артур Кларктың "Сентинель" атты қысқа әңгімесі – британдық автор Артур Кларктың 1948 жылы жазылған және 1951 жылы тұңғыш рет жарияланған ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Оның сюжеті мен идеялары 1968 жылғы "2001: Ғарыш саяхаты" фильмінің және оған байланысты жазылған романының жасалуына ықпал етті.

Жариялану тарихы

"The Sentinel" 1948 жылы BBC конкурсы үшін жазылған, бірақ онда жүлделі орынға ие бола алмады. Алғаш рет ол 1951 жылдың көктемінде «10 Story Fantasy» журналында «Мәңгілік күзетші» деген атпен жарияланды. Оқиғаның бастапқыда сәтсіздікке ұшырауына қарамастан, ол Кларк мансабының бағытын өзгертіп берді. Ол «Жерге экспедиция» (1953), «Құдайдың тоғыз миллиард есімі» (1967) және «The Sentinel» (1982) сияқты әңгімелер жинақтарына, сондай-ақ «2001 жылғы жоғалған әлемдер» (1972) кітабына енді.

Сюжет

Бұл оқиға 1996 жылы (жазу кезінде бірнеше онжылдықтар болашақта) орын алады. Баяндаушы, Уилсон – Ай бетін зерттеу экспедициясындағы тәжірибелі селенолог. Ол "көрінбейтін қалқанмен" қоршалған, оған жақындауға жасалған барлық әрекеттерді тоқтатып тұратын құпия пирамида тәрізді құрылымға кезеседi. Құрылымның Айға миллиардтаған жылдар бұрын орналасқаны анықталды, және ол Жердегі немесе Айдың өркениетінің туындысы емес. Көрінбейтін қалқан атом энергиясын қолдану арқылы жиырма жыл өткен соң бұзылады. Осы процесте құрылым қиратылады, ал оның сынықтары адамзаттың технологиясынан әлдеқайда жоғары деңгейдегі, түсініксіз болып шығады. Уилсон бұл құрылымды күн жүйесінен тыс, технологиялық жағынан дамыған шетелдіктер жасап, Айға орналастырғанын түсінеді. Уилсон құрылымның мақсаты туралы өз болжамын айтады: ол миллиардтаған жылдар бойы ғарышқа сигналдар жіберіп келген "күзетші" болған. Адамдар ғарышқа саяхаттау және атом энергиясын меңгеру арқылы ғана бұзуға қол жеткізген күзетшінің жойылуы оның сигналдарын тоқтатып, осы арқылы оның жасаушыларын ақылды өмірдің оны тапқаны туралы ескертеді. Уилсон шетелдіктер жақын арада "Жерге назарларын бұрады" деген сенімін білдіреді.

Қабылдау

Алгис Будрис "Сентинельді" қатты ашуландырды, ол былай деді: "Ғаламның кең екенін және адамның өте кішкентай екенін қайта-қайта айтып, терең ойлылыққа ие болуға болады, бірақ біздің құралдарымыз ғаламның кең екенін көрсетеді, және осы құралдарды жасаған – өзіміз. Адамның соншалықты шағын екеніне ешқандай дәлел жоқ". Әнші-күйші Роджер МакГинн "Space Odyssey" әнін жазды және орындады, оның тақырыбы "Сентинель". Бұл 1968 жылы шыққан The Notorious Byrd Brothers альбомының соңғы әні. Ол негізінен Moog синтезаторынан және минималды аспаптық қосымшадан тұрады. Ән "теңізшілер әні" ырғағымен орындалады.

2001: Ғарыш одиссеясына әсері

Әңгіме сюжеті мен идеялары 1968 жылы Стэнли Кубриктің "2001: Ғарыш саяхаты" фильмінің дамуына және романға елеулі әсер етті. Кларк пен Кубрик әңгімені бейімдеп, оны көптеген басқа да түсініктермен біріктірді. Кларк кейіннен "Сентинельдің" фильмнің негізі ретінде сипатталуына наразылық білдірді: "Мені үнемі "Сентинель" туралы "2001 фильмінің негізіндегі әңгіме" деп салғышты атаулар мазалайды; ол фильмге толық бойы жеткен еменге ұқсас емес, ақ жаңғақтай ғана байланысты. (Шындығында, тіпті одан да аз, себебі басқа бірнеше әңгімелерден де идеялар қосылды.) Тіпті Стэнли Кубрикпен бірге қолданған элементтер де көп өзгертілді. Сонымен, "тасқа орнатылған, көп қырлы, алып, жарқыраған пирамидаға ұқсас құрылыс" бірнеше өзгерістен кейін әйгілі қара монолитке айналды. Ал оқиға орны Маре Кризиумнан Айдың ең әдемі кратеріне, Тохиға көшірілді, оны Жерден толық Ай кезінде жалаңаш көзбен көруге болады.