Кіріспе

1970 жылы Ларри Нивеннің ғылыми фантастикалық романы

"Жылқы әлем" – Ларри Нивеннің 1970 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Ол оның белгілі Ғарыш кеңістігіндегі әлемінде өрбиді және ғылыми фантастика әдебиетінің классикасы саналады. "Жылқы әлем" Луи Ву және оның серіктерінің Жылқы әлемге жасаған миссиясы туралы әңгімелейді. Бұл ғарыштағы алып айналмалы сақина, шетелдік құрылыс. Кейін Нивен үш жалғау роман жазды, ал Эдвард М. Лернермен бірлесіп төрт преквел және бір соңғы жалғауды жазды. Соңғы бес роман "Әлемдер флоты" сериясын құрайды. "Жылқы әлем" сериясының барлық романдары белгілі Ғарыш кеңістігіндегі көптеген басқа кітаптармен байланысты. "Жылқы әлем" 1970 жылы "Небула" сыйлығын, ал 1971 жылы "Хьюго" және "Локус" сыйлықтарын жеңіп алды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

2850 жылы Жерде Луи Ву өзінің 200 жылдық мерейтойын тойлап жатыр. Жасы үлкен болса да, Луи ұзақ өмір сүруді қамтамасыз ететін дәрі-дәрмек – boosterspice әсерінен толыққанды дене күйінде. Пирсонның қуыршақ шебері Несс оған құпия жұмыс ұсынады. Луи қызығып келіседі. Несс сондай-ақ, жануарлармен сөйлейтін Кзин сөйлеушісі мен Луидің сүйіктісі болатын жас әйел Тела Браунды кеме экипажына шақырады. Қуыршақтардың туған жерінде (20 000 жылдан кейін жетіп келетін қауіпті радиациядан қашып бара жатқан жерде) оларға мақсаттары – қуыршақтардың жолына жақын орналасқан алып жасанды сақина – Рингверлд олардың көшіп кетуіне қауіп төндіретінін анықтау екенін айтады. Сақинаның ені шамамен 1,6 миллион км, ал диаметрі Жер орбитасының диаметріне жуық (шамамен 940 миллион км), Күнге ұқсас жұлдызды айналып тұрады. Ол центрифугалдық күш арқылы Жердегіден 99% күшті жасанды гравитацияны қамтамасыз етеді. Оның қоныстануға жарамды ішкі беті (ауданы шамамен үш миллион Жерге тең), тыныс алуға жарамды атмосферасы және адамдар үшін оңтайлы температурасы бар. Түн, жұқа, өте берік сыммен байланысқан көлеңкелі шаршылардың ішкі сақинасымен қамтамасыз етіледі. Экипаж өз міндетін орындағаннан кейін, қуыршақтар әлеміне саяхаттаған жұлдыздық кемені алады; ол кез келген адам немесе Кзинти кемесінен 1000 есе жылдам. Олар Рингверлдке жеткенде, ешкіммен байланыс орната алмайды. Олардың кемесі, "Жалған Лашын", автоматтандырылған метеориттік қорғаныс жүйесімен тоқтатылады. Кеме көлеңкелі шаршы сымына соқтығысып, алғашқы жергілікті тұрғындар "Құдайдың жұдырығы" деп атаған үлкен таудың жанына құлайды. Бірлескен қозғалтқыш жойылған, сондықтан олар "Жалған Лашынды" Рингверлдтен шығарып, үйге оралу үшін зақымдалмаған гипержетекке қолданудың жолын іздейді. Ұшқыш мотоциклдерін (flycycles) пайдалана отырып, олар сақинаның шетін іздестіріп, үйге оралуға көмектесетін технологияны іздейді. Олар бір кезде дамыған қаланың қираған жерінде тұратын ерте заманғы адамдарды кездестіреді. Олар Луиді сақинаны жасаған инженерлердің бірі деп санайды және оны құдай ретінде құрметтейді. Луи жергілікті тұрғындардың қарастыратынына қарсы келіп, экипаж шабуылға ұшырайды, бірақ қашып құтылады. Саяхат барысында Несс қуыршақ шеберлерінің бірнеше құпиясын ашады. Олар Кзинтилерді қауіпті және пайдасыз деп санап, оларды жоюды зерттеген, бірақ Кзинтилер әрқашан жеңіліске ұшыраған көптеген Ман-Кзин соғыстары олардың агрессиясын едәуір азайтқанын анықтаған. Қуыршақтар сондай-ақ сәттілік үшін адамдарды өсіру үшін Туған жер лотереясын қолданған: Теланың алты буын ата-бабаларының барлығы лотерея жеңімпаздары. Сөйлеушінің ашуы Нессті қашып кетуге және қауіпсіз қашықтықтан ілесуге мәжбүр етеді. Метеориттің соққысынан Рингверлд еденіндегі тесіктен шыққан ауадан туған алып дауылда Тела басқалардан бөлініп кетеді. Луи мен Сөйлеуші оны іздегенде, олардың ұшқыш мотоциклдері жылдамдықты ұстауға арналған автоматты тұзаққа түседі. Оларды жүзуші полиция бөлімшесіне әкеледі. Олар сол жерде Халллоприллалар Хотруфан ("Прилл") кездеседі, ол Рингверлд құрылысшылары тастап кеткен әлемдерден тауар әкелген кеме экипажының бұрынғы мүшесі. Несс, таспты (қашықтан ләззат беруге арналған құрылғы) пайдаланып, Приллға көмектесуге және оларға қосылуға жағдай жасайды. Оның кемесі соңғы рет Рингверлдке оралғанда, өркениет құлаған. Луи Прилл сияқты кеме әкелген саңырауқұлақтың өзгеруі Рингверлд өркениетіне өте маңызды болған супепроводниктерді бұзып, оның құлауына себеп болды деп болжайды. Тела оларға қосылады, оны қорғаған саяхатшы жауынгер Издеушімен бірге. Рингверлд картасын зерттеуден алынған түсінік негізінде Луи үйге қайту жоспарын жасайды. Тела Издеушімен бірге Рингверлдте қалуды таңдайды. Бұрын сәттілік үшін өсіруге күмәнданатын Луи енді бүкіл миссияны Теланың сәттілігі тудырғанын, оны шынайы махаббатымен біріктіріп, жетілуіне көмектескенін ойлайды. Топ кемеге соқтығысқаннан кейін сынған және олардың жолына жақын жерде құлаған көлеңкелі шаршы сымының бір ұшын жинап, артына сүйреп алады. Луи оны полиция бөлімшесіне бекіту үшін "Жалған Лашынға" өткізеді. Олардың құлау орнына жақын орналасқан "Құдайдың жұдырығы" тауы Рингверлд картасында жоқ, Луи оның шаңғының төменгі жағына метеорит соғып, шаңғының еденін жоғары итеріп, ақыры бұзылғанын болжайды. Таудың атмосферадан жоғарыдағы шыңы, демек, тесік. Луи полиция бөлімшесін пайдаланып "Жалған Лашынды" жоғары көтеріп, тесікке өткізеді. Кеме сақинадан шыққаннан кейін, олар гипержетекке қолданып үйге орала алады. Кітап Луи мен Сөйлеушінің Рингверлдке қайтуды талқылауымен аяқталады.

Қабылдау

Алгис Будрис "Рингверд" романын "тамаша әрі көңілді, өте шеберлікпен тоқулы және жақсы қарқынмен дамытылатын" деп бағалаған. Романды тұтастай жоғары бағаласа да, Нивенді ойдан шығарылған идеяларын негіздеу үшін экстраполяциясында эволюцияға қатысты дәйексіздіктерге сүйенгені үшін сынға алды. Сэм Джордисон "Рингверд" романын "соңғы 50 жылдағы ең әсерлі ғылыми-фантастикалық романдардың бірі деп санауға болады" деді.

Қателер

"Рингсверд" кітабының алғашқы тарауында Луи Ву өзінің туған күнін ұзарту үшін Жерді айналып шығысқа телепортталады. Бірақ бұл бағытта қозғалу жергілікті уақытты ертерек емес, керісінше кешіктіреді, сондықтан Ву жақын арада келесі күнтізбелік күннің таңғы асығынан кейін жетеді. Нивен бұл қате үшін "соңына дейін қысым көрді", кейіннен басылымдарда Ву батысқа телепортталғанын көрсету үшін түзетті. "Рингсверд инженерлеріне" деген арнауында Нивен: "Егер сізде "Рингсвердтің" алғашқы қағаздық басылымы болса, онда ол қателерге толы. Ол ақшаға тұрарлық" деп жазды. "Рингсверд" жарық көргеннен кейін көптеген жанкүйерлер роман сипаттаған "Рингсверд" құрылысында көптеген инженерлік мәселелерді анықтады. Бір маңызды мәселе – сақина тәрізді әлем, қатаң құрылым болғандықтан, айналасындағы жұлдыздың орбитасында болмайды және соңында оның Күнмен соқтығысып, ыдырайды. Бұл 1971 жылғы Worldcon-ға қатысқан MIT студенттерін "Сақиналы әлем тұрақсыз!" деп айқайлауға итермеледі. Нивен 1980 жылы "Рингсверд инженерлері" атты жалғасын осы инженерлік мәселелерді шешу үшін жазды. Екінші тарауда Жердің стандартты гравитациясы 9.98 (немесе тіпті бірлігі м/с [sic] деп берілген), ал Жердің стандартты гравитациясы 9.81-ге тең. Бесінші тарауда Нереида Нептунның ең үлкен айы деп көрсетілген, бірақ планетаның ең үлкен айы – Тритон.

Ықпал

"Рингсверд" мұндай құрылымдарды атау үшін қолданылатын жалпы термин, және ғылыми фантастика жанкүйерлері оны "үлкен, қарапайым нысан" немесе ресми түрде мегақұрылым деп атайды. Басқа ғылыми-фантастика авторлары да Нивеннің "Рингсверд"-інің өз нұсқаларын жасады, мысалы, Иэн М. Бэнкстің "Culture Orbitals" – оны шағын "Рингсверд" ретінде сипаттауға болады, сондай-ақ "Halo" видео ойындарының "Halo" сериясындағы сақина тәрізді құрылымдар. Мұндай шағын "Рингсверд" "Жұлдыздық соғыстар: Боба Фетт кітабы" сериалының 1-ші маусымы, 5-ші эпизодында көрсетілген. Paramount+ арнасындағы "Жұлдыздық жол: Төменгі палубалар" сериалының 4-ші маусымы, 3-ші эпизодында, "Вексилонның биіктігінде" атты бөлімінде "Рингсверд" сияқты әлем маңызды рөлде бейнеленген.

Ойындар

1984 жылы Chaosium компаниясы осы әлемге негізделген The Ringworld Roleplaying Game атты рөлдік ойын шығарды. Рөлдік ойыннан алынған ақпарат, сондай-ақ рөлдік ойын авторы Джон Хьюитттің Нивенмен бірлесіп жазған жазбалары кейіннен Man Kzin Wars сериясында жазған авторларға берілген "Киелі кітапты" құру үшін пайдаланылды. Нивен Хьюитке алғашқы екі MKW кітабының бірі үшін әңгіме жазуды ұсынды, бірақ бұл жоспар іске аспады. Tsunami Games Ringworld әлеміне негізделген екі ойын шығарды. Ringworld: Patriarch’s Revenge (Рингворт: Патриархтың кек алуы) 1992 жылы, ал Return to Ringworld (Рингвортқа қайта оралу) 1994 жылы жарық көрді. Үшінші ойын, Ringworld: Within ARM’s Reach (Рингворт: ARM-ның қол жеткізе алатын шегінде), жоспарланған, бірақ аяқталған жоқ. Bungie компаниясы жасаған Halo видео ойындары франшизасы, Halos деп аталатын сақиналар туралы әңгімені құру және дамыту барысында осы кітаптан шабыттанды. Бұл сақиналы әлемге физикалық жағынан ұқсас болғанымен, олар одан әлдеқайда кішкентай және жұлдыздың айналасын қамтымайды, оның орнына жұлдыздардың немесе планеталардың орбитасында айналады. Ашық кодты Endless Sky видео ойынында сақиналық әлемдерді құратын шетелдік түрлер кездеседі. 2017 жылы Paradox Interactive Stellaris ойынына "Utopia" (Утопия) деп аталатын қосымша мазмұн (DLC) қосты, ол ойыншыға сақиналық әлемдерді қалпына келтіруге немесе жаңадан құруға мүмкіндік берді. 2021 жылы Mobius Digital Outer Wilds ойынына "Echoes of the Eye" (Көздің эхосы) деп аталатын қосымша мазмұн (DLC) қосты, ол ойыншыға құпия, тастап кетілген сақиналық әлемді зерттеуге және оның тұрғындарына не болғанын анықтауға мүмкіндік береді.

Экранға

Романды экранға түсіруге көптеген сәттісіз тырастар жасалды. 2001 жылы Ларри Нивен фильмге келісімшарт жасалғанын және жоспарлау кезеңінде екенін хабарлады. 2004 жылы Sci Fi Channel «Ringworld» мини-сериалын дамытып жатқанын мәлімдеді. Алайда, бұл сериал іске аспады. 2013 жылы бұрынғы Sci Fi Channel, қазір Syfy деп аталған арна, роман негізінде мини-сериал жасалып жатқанын хабарлады. 4 сағаттық бұл мини-сериалды Майкл Р. Перри жазып, MGM Television мен Universal Cable Productions бірлесіп өндірген жоспарланған еді. 2017 жылы Amazon «Ringworld» өзінің стриминг сервисі үшін дамытып жатқан үш ғылыми-фантастикалық сериалдың бірі екенін жариялады. MGM тағы да ко-өндіруші ретінде тіркелді.

ОЭЛ мангасы

Tor/Seven Seas (Macmillan's Tor Books және Seven Seas Entertainment компаниясының бірлескен кәсіпорны, Afro Samurai ағылшын тіліндегі аудармасын да жариялаған) Ringworld романының ағылшын тіліндегі екі бөлімді манга адаптациясын шығарды. Сценарийін Роберт Манделл, суреттерін Шон Лам салған. Ringworld: The Graphic Novel, Part One, Speaker-ге күнбағыс шабуылына дейінгі роман оқиғаларын қамтиды және 2014 жылдың 8 шілдесінде жарық көрді. Екінші бөлігі 2015 жылдың 10 қарашасында шықты.

Басқа жұмыстарда

Терри Пратчет 1981 жылы жазған "Страта" романын "Рингверлдті пародизациялау/құрметтеу/сынға алу" ретінде жоспарлаған. Нивен бұны жақсы қабылдап, туындыдан ләззат алды. Xbox, Windows және Mac OS X платформалары үшін жасалған Halo: Combat Evolved бірінші тұлғалық атыс ойынының сюжеті де жасанды сақина тәрізді құрылымда өтеді. Ойынның "Рингверлдке" ұқсастықтары байқалды, сондай-ақ Нивенге осы серияға негізделген алғашқы романды жазу ұсынылды (бірақ ол бас тартты). Джерри Олтионның "Fantasy & Science Fiction" журналында 2009 жылғы қаңтарда жарияланған "All in Fun" атты туындысында "Рингверлдтің" жоғары бюджетпен жасалған бейімделуі туралы айтылады. Эрнест Клайнның 2011 жылғы "Ready Player One" романында OASIS желісінің, яғни романның негізгі оқиға орыны болатын жаһандық виртуалды шындық желісінің бір секторы "Рингверлдтің" бейімделуі екені аталады. 1987 жылы Уильям Р. Форстченнің "Александрия сақинасы" романында оқиға Нивеннің сақинасына ұқсас ортада өтеді. "Боба Фетт" сериалының 5-ші эпизодында Главис деп аталатын станса бейнеленеді, ол сақина пішіндес және Нивен романындағыдай күннен қорғайтын көлеңкелермен жабдықталған.