Кіріспе

1955 жылы Роберт А. Хайнлайндың "Көктегі тоннель" романы – американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның 1955 жылы Scribner's баспасында жасөспірімдерге арналған туындылардың бірі ретінде жарияланған ғылыми-фантастикалық романы. Оқиғада тіршілік ету сынағынан өту үшін адам тұрмайтын планетаға жіберілген студенттер тобының қамалып қалғанын сезінуі суреттеледі. Романның негізгі тақырыптары – өсіп-жетілудің қиындықтары және адамның әлеуметтік жануар ретіндегі мәні.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Болашақта Жердегі Малтус қанағаттандырылмаған халық санының өсуі "Рамсботам секірісі" деп аталатын телепортацияның ойдағыдай табылуымен болдырмады, ол артық халықты басқа планеталарға отарлауға жібереді. Дегенмен, технологияны қолдану құны екі жақты сауда-саттықты негіздеуге жеткілікті өнім шығара алмайынша, отарлау планеталары Жерден оқшауланған күйде қалады. Қазіргі заманғы технологияларға қолдау инфрақұрылымы қажет болғандықтан, отарлаушылар оңай күтілетін технологияларды қолданады (тракторлардың орнына Конестога шарабандары мен жылқылар сияқты). Род Уокер, жоғары мектеп оқушысы, кәсіби отарлаушы болу армандайды. Оның Advanced Survival курсының соңғы сынағы – белгісіз планетада екі және он күн аралығында тірі қалу. Студенттер өздерімен бірге алып жүре алатын барлық жабдықпен жабдықталуы мүмкін, бірақ олар толығымен өздеріне сенуі керек. Оларға тек қана қиындықтардың жеңіліссіз немесе ақылға сыймас емес екені айтылады. Сынақ күні студенттер Рамсботам порталынан өтіп, өздерін жаңа планетада жалғыз табады, бірақ белгіленген жиналатын орынға жақын. Род үлкен әпкесінің кеңесімен аң аулау пышақтары мен негізгі аман қалу құралдарын алады, бірақ жоғары технологиялық қару-жарақтарды алмайды, себебі соңғысы оны тым сенімді ете алады. Студенттерге берілген соңғы кеңес – "стобордан сақ болыңыз". Екінші күні бір ұры Родқа шабуыл жасап, оны есінен айырады. Ол оянғанда, оның қолында тек таңу астында жасырылған қосалқы пышақ бар екенін біледі. Аман қалуға тырысып, ол уақыттың өтуін ұмытып қалады. Соңында ол басқа сыныптан келген студент, Жаклин "Джек" Даудемен бірігеді, алғашқыда оны жігіт деп қателеді. Ол оған он күннен астам уақыт бойы ешкіммен байланыс болмағанын айтқанда, олардың қиын жағдайға түскенін түсінеді. Род пен Джек ұзақ мерзімді аман қалу үшін елді мекен құру үшін басқа аман қалғандарды жинауға кіріседі, ал Род ақырында 75 адамға дейін өсетін қауымдастықтың де-факто көшбасшысы болады. Келіспеушіліктер жаңа қала үшін үкімет сайлау қажеттігін көрсетеді. Род саясат пен басқаруға қызығушылық танытпайды және үлкен колледж студенті және туа біткен саясаткер Грант Каупердің мэр болып сайлануына қуанышты. Грант іс-қимылға келуден гөрі сөйлеуде жақсы екенін дәлелдейді. Гранттың көптеген саясатымен келіспегеніне қарамастан, Род оны қолдайды. Грант Родтың олар қауіпті қорғаныссыз жерде өмір сүретіні және ол тапқан үңгірлер жүйесіне көшу керектігі туралы ескертуін елемеді. Адамдар зиянсыз деп санаған жергілікті түрлер кенеттен мінез-құлқын өзгертіп, лагерь арқылы шабуыл жасағанда, елді мекен қиратылып, Грант қаза табады. Қала тұрғындары Родты жаңа мэр етіп сайлайды. Хайнлайн технологиядан айырылған білімді батыстық жастардың шекаралық қауымдастығының әлеуметтік дамуын, содан кейін Жер байланысын қалпына келтірген кезде олардың қоғамның кенеттен ыдырауын бақылайды. Шамамен екі жылдық оқшауланғаннан кейін, аман қалғандардың мәдени шокы оларға және оқырманға процесс кенеттен кері қайтарылып, ересек болудың ауырсыны мен белгісіздігін көрсетеді. Әр студент өз-өзіне жауапты автономиялы қауымдастықтың мүшесі болудан жасөспірімге айналуға қайта оралады. Барлық студенттер Жерге ерікті түрде оралады, бірақ Род үшін кішкентай, бірақ тәуелсіз мемлекет басшысы мәртебесінен ересектердің жеңіл ойшауымен қанағаттанбайтын жасөспірімге оралу өте қиын. Алайда, оның мұғалімі (қазір оның жеңешесі) мен әпкесі оны ойыннан қайтаруға көндіреді. Оның мұғалімі сондай-ақ Родқа "стобор" ("робот" сөзінің кері жазылуы) туралы ескертуі – студенттерге белгісіз планетаның қауіптерін жекелендіру арқылы қорқыныш пен сақтық сезімін тудырудың бір жолы болғанын айтады, өйткені барлық студенттер соңғы емтиханға жіберілген планетаға қарамастан бірдей ескерту алады. Көп жылдар өткен соң, Род өзінің жүрегінің арманын орындайды: басқа планетаға ресми отарлау тобын басқаруға дайындалады.

Тақырыптар

Бір жыл бұрын жарық көрген "Құмырсқалар иесі" кітабындағыдай, оқшаулану студенттердің жеке тұлға ретінде нағыз табиғатын ашады, бірақ сонымен қатар адамның әлеуметтік жануар ретінде өмір сүруінің тұрақты ерекшеліктерін де көрсетеді. Оның негізгі тақырыптары "Құмырсқалар иесі" кітабындағыдан өзгеше, себебі ол варварлыққа тонудың орнына, өздерін ұйымдастыра алатын, прото-ересектер ретінде адамдардың табиғи күш-қуатына сенім білдіреді. Кейбір студенттер өздерінің ақымақтығының құрбаны болады, ал енді біреулері зұлматшылдарға айналады, бірақ мұның бәрі – адам табиғатының бір бөлігі. Сол сияқты, кері тенденциялар топты тұтастай алғанда тұрақты қоғамның қалыптасуына бастайды. Жаңадан құрылған колониядағы көптеген саяси дағдарыстар, басқаратын қоғамына лайықты үкіметте заңдылықтың қажеттігін көрсетеді, бұл Генлайннің кітаптарындағы тағы бір ортақ тақырып. Оның пионерлерді романтизациялауы және Дарвиннің эволюциялық күресіндегі ең мықты ойыншы ретінде Хомо сапиенсті даңқтауы, "Махаббатқа жететін уақыт" және "Жұлдыздық әскер" сияқты кітаптарда одан әрі дамытылатын тақырыптарды болжайды. Сол кездегі ғылыми фантастика үшін ерекше, бірақ Генлайннің туындыларына тән, бұл роман бірнеше қабілетті және зиялы әйел кейіпкерлерін бейнелейді. Кітаптың басында Қытайдың Австралияны жаулап алып, отарлаған соғысы туралы айтылады. Австралияның түпкі тұрғындары – аборигендер және еуропалық текті австралиялықтар – Жаңа Зеландияға эвакуацияланды. Содан кейін қытайлықтар Австралияның орталық шөлін қайта жарату үшін ірі инженерлік жобаға кірісті, бірақ ол көп ұзамай тым көп халқы бар, жағдайсыз шұңқырға айналды. Кітаптағы қазіргі уақытта қытайлықтар ешкімге қажет емес, қиын жағдайға тап болған планеталарды отарлап жатыр, өз еркінен тыс көшірілген кедей шаруаларға толы. Бұл кітаптың негізгі сюжетіне тікелей қатысы жоқ, негізінен, материялық тарату арқылы басқа планеталарды отарлаудың жолы табылғанға дейін Жерге әсер еткен күшті Мальтус қысымын көрсетуге арналған.

Родтың ұлты

Хайнлайн қоғамының мүшесі және зерттеуші Роберт Джеймс Хайнлайнның Род Уокер қара нәсілді екенін "нақты айтқан" хаты бар екенін атап өтті. Джеймстің сөзінше, "Ең маңызды дәлел – 'Туннель' романындағы барлық адам Родтың қара түсті Кэролайнмен бірге болатынын күтеді, ал Кэролайн туралы мәліметтерде оның қара нәсілді екені нақты көрсетілген".