Кіріспе

1964 жылы Фриц Лейбердің "Саяшал" романы – американдық жазушы Фриц Лейбердің 1964 жылы Ballantine Books баспасында жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Ол 1965 жылы "Үздік роман" үшін Хьюго сыйлығын жеңіп алды. Алғашқы жұмсақ мұқабалы басылымынан кейін "Саяшал" 1969 жылы Walker & Co., 1980 жылы Gregg Press, 1991 жылы Easton Press, сондай-ақ 1987 жылы Science Fiction Book Club басылымдары арқылы қатты мұқабамен қайта басылды. Ұлыбританияда ол 1967 жылы Dennis Dobson баспасынан қатты мұқабамен, ал 1969 жылы Penguin Books баспасынан жұмсақ мұқабамен жарық көрді. Голланд, француз, неміс, венгр және итальян тілдеріне аудармалары жарық көрді. "Саяшал" – бұрын қатты мұқабамен жарық көрмеген немесе жанрлық журналдарда жарияланбаған Хьюго сыйлығын жеңіп алған тұңғыш роман. Роман Күн жүйесіне кіретін көшпенді планета туралы. Оның повествосі бірнеше байланысы жоқ кейіпкерлер тобы арқылы Жердегі (және одан жоғарыдағы) халыққа "Саяшалдың" кең ауқымды әсерін, сондай-ақ түрлі топтардың осы жағдайға бейімделу және тірі қалу үшін күресін көрсетеді.

Сюжет

Романның оқиғасы 1964 жылы жарық көргеннен кейін бірнеше жыл өткен болашақта орын алады. Ғарыш жарысы әлі де жалғасуда. АҚШ пен КСРО-ның Ай базалары бар, бірақ Кеңес Одағы Марсқа экспедиция жіберіп, бастапқы басымдығын сақтап қалды. Вьетнам соғысы жалғасуда, бірақ АҚШ азаматтары үшін бұл үлкен мәселе емес сияқты. Сонымен қатар, Солтүстік Вьетнамда коммунистерге қарсы жер асты армиясы жұмыс істейді. Кейбір тәуелсіз сырттан келгендер екі жаққа да теңіз арқылы жабдықтар жеткізеді. Технология көбінесе сол күйінде, тек ғарышқа ұшу мүмкіндігі жақсарған. Жер тұрғындарының көпшілігінің көзқарасы бойынша, толық Ай тұтылуының соңында Айға жақын жерден жаңа планета пайда болады. Бұл планетаның пайда болуымен бірге жұлдыздардың жыпылықтауы байқалады, кейбір астрономдар бұл планетаның гиперғарыштан шығып келе жатқанын түсіндіреді. Бұл кейінірек мысық сияқты гуманоид ұстаған адам растайды, сондай-ақ ол Айдың жаңа планетаға отын ретінде пайдаланылып жойылғанын айтады. Планетаның көрінісі қызыл және алтын түсті үлкен суреттермен таң қалдырады, ал бастапқыда адам мәдениетінің Тао символына ұқсайды. Бірнеше күн ішінде планета – көп ұзамай барлық адамдар "Саяхатшы" деп атаған – Айды жұтып қояды. Оның гравитациясы үлкен өлім-жұдырыққа және қиратуға себеп болады, өйткені ол алып мұхит толқындарын көтеріп, жер сілкінісі мен жанартау атқылауларын тудырады. Ұшатын тарелкалар пайда болады, бәлекетті салдарды азайтуға тырысады. Содан кейін, жаңа планета мен тағы бір планета арасында ғарыштағы керемет шайқастан кейін аспан қайтадан бос болады. Жер Айсыз қалады. Роман әлемдегі әртүрлі адамдардың өмірін баяндайды. Атлант мұхитын жалғыз өзі кесіп өтуге тырысқан адам, Вьетнам жағалауында жұмыс істейтін контрабандист, Англиядағы екі дос, Нью-Йорктегі есірткіге тәуелді үш адам және АҚШ-тың Ай миссиясының әскери бақылаушылары Вашингтоннан жақын жердегі бункерде. Пол Хагболт Марго Гелхорнды (және оның мысығы Миауды) Калифорниядағы обсерваторияда Ай тұтылуын байқауға алып барады. Олардың досы және Маргоның күйеуі – Дон Мерриам, Ай базасындағы американдық астронавттардың бірі. "Ұшқыш табақ симпозиумын" жарнамалайтын белгіге еріп, Пол мен Марго зиялылар, арманшылдар, шарлатандар мен бейімделушілер тобына түседі. Сол сәтте оқиғалар басталады. Жаңа планета пайда болып, жер сілкінісін туғызады, ал олардың көліктері жер сілкінісіне ұшырап, көміледі. Олар цунамиден, жер сілкінісінен, қаңғыбас топтардан және ұшатын табақтардан аман қалу үшін аулақ болуы керек. Айда Дон Мерриам – американдық Ай базасының жойылуынан аман қалған жалғыз ғарышкер. Ол базаның ғарыш кемелерінің бірінде ұшып шығуға тырысады, бірақ жаңа планетаның әсерінен Айдың өзінен бөлінеді. Оның кемесі ақырында экипажымен тұтқындалады. Оқиғалар таңғажайып бұрылыс алады, өйткені тәттілер тобы цунамиге тап болады. Ұшатын тарелка пайда болады, ал мысық сияқты жаратылыс толқындарды кері қайтару үшін қандай да бір қаруды қолданады. Содан кейін бұл жаратылыс сол құрылғыны пайдаланып, Миауды ұстап тұрған Полды тарелқаға тартады. Сол кезде қару жердегі адамдардың қолына түседі. Пауыл бірде өзі Тайгершка деген тұлғамен кездеседі. Үлкен, әйел телепатиялық мысық жаратылысы, ол бастапқыда Миауды ақылды жаратылыс ретінде, оның ойларын ести алады, ал Пауылды "маймыл" деп қате қабылдайды. Өзінің қателігін түсінген ол Пауылды менсінбейді. Оның халқы маймылдарды жақсы көреді. Алайда ол оған баяу жылынады және оның планетасы Айды неге жұтқанын түсіндіреді. Көптеген адам кейіпкерлері сияқты, оның адамдары да зиялы, арманшыл, шарлатандар мен бейімделушілер. Олар ғаламды қамтыған мәдениетке жатады, олар өлместікке қол жеткізді, олар планеталар құрастырып, гиперғарышты аралай алады. Олар тіпті өздері үшін өздерінің нәсілдерінің шығу тегін көрсететін денелер жасай алады, мысалы, Тайгершканың мысық пішіні. Алайда олар өз мәдениетінің полициясынан қашып жүр. Стандартты мәдениет конформдық еместерді қабылдамайды және ақылды өмірдің уақыт аяғына дейін сақталуын қамтамасыз етуге арналған, ал Тайгершканың тобы гиперғарышты зерттеуді және кеңістікпен, уақытпен және ақылмен жұмыс істегісі келеді. Олардың ұшуы оларды Жер орбитасына отын құюға әкелді, өйткені гиперғарыштық қозғалтқыштары мен қаруларын қуаттандыру үшін материяның үлкен мөлшері энергияға айналуы керек: Саяхатшы отынсыз. Тайгершаның бөтендігіне қарамастан, Пол оған құмар болады. Тайгерша ақырында оның жақындауына келіседі. Сонымен қатар, Дон Мерриам кемесімен Саяхатшының басқа ғарыш кемелерімен құтқарылды. Ол Тайгершканың кемесінде Полмен қайта қосылады. Енді олар Саяхатшының сот процесінде куәлік беруі керек, өйткені полиция келді. Екінші планета, "Бейтаныс", Саяхатшының жарқын қызғылт және сары түсіне қарағанда бозғылт сұр түсті, пайда болып, шайқасқа қауіптендіреді. Дон мен Пол олар көрген жақсы қарым-қатынас туралы куәлік береді, сондай-ақ кейбір түрлі проекция арқылы пайда болған мыңдаған басқа адамдармен бірге. Алайда сот процесі жаман өтеді. Пол мен Дон Тайгершканың кемесімен ұшырылып, Жерге жақын жерге орналастырылады. Тайгершка Миауды алып, өз планетасына қайта оралады. Содан кейін соңғы шайқас өтеді, және екі планета да жоғалып кетеді. Соңғы сахнада Марго және оның серіктері Донның кемесі қонуға келген Ванденберг ғарыш айлағына қарай барады.

Үш дос

Марго Гелхорн, Пол Хагболт және Дональд Мерриам орта мектептен бері дос. Дон астронавт болды, ал Пол журналистика білімін пайдаланып НАСА-ға жарнамашы болып кірді. Марго ақырында Донға сезім білдіріп, оның келіні болды. Бұл Полдың оған деген махаббатына жауапсыздық әкелді, бірақ Марго Полға Донға деген сезімі "бауырдан да артық" екенін айтады. Үшеуі ерекше үшбұрыш құрайды. Маргоның өзі манипулятор, ол өзінің мүддесі үшін Пол мен Донды пайдаланады. Дегенмен, Донның бойында жалғыздыққа бейімділік бар. Осы үшбұрыш ыдырауға айналуға дайын. Олардың "Саузер симпозиумымен" кездесуі осының бастауы болады.

Саусақтар симпозиумы

Пауль мен Марго Ванденберг маңындағы жағажайда "Ұшақ Тәрелкесі" симпозиумына тап болған кезде, қатысушыларға лақап аттар қояды. "Доктор" (Рудольф Брехт) – НЛО туралы мифтерді аяусыз жоққа шығаратын және білікті фортепиано сатушы. Ол симпозиумның ұйымдастырушыларының бірі және төрағасы. "Тюрбан" (Рама Джоан) – тюрбан мен еркектердің смокингін киетін мистик. Ол бір кезде Нью-Йорк қор биржасының брокерінің әйелі болған, бірақ мистика туралы лекция оқу және Симпозиум сияқты шараларға қатысу үшін жайлы өмір салтын тастап кеткен, осы арқылы рухани жарық табуға тырысады. "Сақалды" (профессор Росс Хантер) – Орегон штаты университетінің әлеуметтанушысы. Ол бастапқыда НЛО топтарын зерттеген, бірақ содан кейін өзінің пәнді қызықтырған. "Қаңғыбас" пайда болған оқиғалар кезінде ол Маргоға жақындасып, ақырында оны сүйіктісіне айналдырады, осы процесте оның манипуляциялық сезімтерін ашып, күшін жояды. "Кішкентай Адам" (Кларенс Доуд) – НЛО оқиғаларын мұқият тіркеп алатын адам. Ол "Қаңғыбас" Жерге әртүрлі жағынан көрінгенде оның суретін салады. Бұл суреттер кітапта жарияланған. "Рамрод" (Чарли Фёрби) – сырттан қатал көрінетін, бірақ іштей қиялкеш адам. Ол өзін тек өзі ғана білетін Испан планетасына тасымалданғанын айтады, бірақ кейін мұның барлығы қиялында болғанын мойындайды. Оның қасында екі әйел бар, олардың екеуі де оның әйелдері болуы мүмкін, полигамдық сектаның мүшелері.

Нью-Йорктер

Салли Харрис пен Джейк Лешер жақсы уақыт өткізуді ойлап, пьеса жазуды жоспарлап отыр. Олар Кони-Айлендтегі әсерлі аттракционда ғашықтық кездесуден бастайды, ал "Жолшы" пайда болған сәтте ләззаттанады. Олар Таймс-сквердегі адамдардың арасынан өтіп, су тасқыны басталғанда пентхаустағы пәтерде паналады. "Жолшы" мен "Бейтаныс" салдарынан туған цунами мұңалды шатырға дейін жетіп, олар мүжілмей аман қалады. Араб Джонс, Пепе Мартинес және Хай Банди - есірткіге тәуелді адамдар. Марихуананың күшімен олар Нью-Йорк көшелерінде "Жолшыны" іздейді, оның айналасында әртүрлі қияметтік оқиғалар құрастырады. Соңында метро стансасындағы күшті су тасқынында суға батып кетеді.

Флоридалықтар

Барбара Кац – тағы бір қажырлы, жоспары бар жас әйел. Ол қарт миллионер, Ноллс К. Кеттерлинг III-ті, күнге жатқанда телескопымен оны тыңдап отырғанын байқайды. Оның "досы" болуға шешім қабылдап, ол қара түсті "ойын костюмі" киіп, күн тоқығанда оның ауласына тығылып кіреді, оны сол телескоппен оқиғаны қарап отырғанын көреді. "ККК" және оның қара қызметшілерімен бірге лимузинде су тасқынынан құтылу үшін биік жерге қашып барады. Расистік полициядан және Ку-клукс-кланның жасақшылдарынан қашып, олар бір су тасқынынан ағашқа шығып құтылады, содан кейін келесі апаттардан аман қалған яхтаны табады.

Беймәлім орын

Генерал "Спайк" Стивенс пен полковник Мейбл Уоллингфорд – Ай базасының Миссиялық бақылау тобының екі мүшесі, олар Вашингтон қаласына жақын жерде, терең жер астында орналасқан. Алғашқыда олар оқиғаларды "мәселе" деп ойлайды, жоғары жақтағылары олардың дайындығын сынау үшін жасаған симуляция деп санайды. Бірақ экрандағы оқиғалардың нақты екенін түсінгеннен кейін көп ұзамай, ғимарат суға толады. Стивенс пен Уоллингфорд бірге тұтқынға түседі. Өлімге бет қарай екендерін толық сезіне отырып, олар бір-бірін алғаш көрген сәттен бастап жек көріскеніне қарамастан, бір-бірінде соңғы демалыс табады.

Ұлыбританияда

Дай Дэвис пен Ричард Хиллари Англияның Сомерсет графтығында бірге су ішіп, кейін әрқайсысы өз жолымен кетеді. Хиллари Англияның үй жақтарына қайтады, бірақ Тамаз бассейнін су базған кезде жазықтардан қашу кезінде ілесіп қалады. Ол Малверн тауларындағы биікке жетіп аман қалды. Романтик ақын Дэвис жаңа планетаға мадақтар жазады, содан кейін Северн өзенінің көріне құрғақ сағасы арқылы Уэльске жетуге тырысады. Ақырында ол үлкен Северн толқынына ілініп, суға батып кетеді.

Теңізде

"Жоңайтқыш қасқыр" Атлантика мұхитын жалғыз өзі кесіп өтуге тырысады. Қатты ауа райы мен радиобайланыстың үзілуі салдарынан аспанда не болып жатқанынан хабарсыз. Бірдеңе дұрыс емес екенін бірінші рет байқағанда, оның қайығы Бостон қаласындағы Ескі Солтүстік шіркеуінің қоңырау мұнарасына соғылып кетеді. Багонг Банг – Вьетнам жағалауындағы партизан соғысында екі тарапқа да тауар жеткізетін контрабандист. Кенеттен үлкен толқындар теңіз түбіндегі қазыналы кемені ашып береді, ол оны тоналайды. Оңтүстік Америка жағалауында атомдық қуатпен жүретін "Принц Чарльз" лайнерін революционерлер басып алады. Су тасқыны оны Амазонканың тереңіне апарып, соңында жүздеген жолаушысымен бірге Нұхтың кемесі сияқты құрлыққа тіреледі.

Қабылдау

П. Шлайлер Миллер бұл кітапты Лейбердің "толыққанды ерекшеленбеген" романы деп сипаттап, "осы болып жатқан оқиғаның сезімі . сюжеттен гөрі маңыздырақ" деді және "Жолшы" "әрине, классикалық мәртебеге ие болады" деп болжады. Аврам Дэвидсон романды Лейбердің "Соққан әйел" романымен салыстырып, "көлемді, кейіпкерлер көп, әсері шашыраңқы, егер сіз оқ-дәрілі зеңбірек туралы ойласаңыз" деді. Джеймс Николл романды "қорқынышты" деп сипаттап, оның негізгі идеясы – "айды ұрлағысы келетін мысық қыздармен толтырылған қуыс планеталар" – "таңғажайып немесе кемінде қызықты" болғанымен, романның өзі "өзінің мүмкіндіктерінен қалып қояды" дейді; ол Хьюго жүлдесін номинациялардың нашар болуымен және Лейбердің "SF фандомына ашық және ұялмай құрмет көрсетуімен" байланыстырады.

Қолжетімділік

«Жолшын» (Gollancz, 2000) SF Masterworks сериясының құрамында қағаздық мұқабамен шығарылған.