Эфуру: Нигериялық әйелдің өмірі мен күресі

Кіріспе

1966 жылы Флора Нвапаның жазған «Эфуру» романы 1966 жылы «Heinemann африкалық жазушылар сериясының» 26-шы саны ретінде жарық көрді. Бұл нигериялық, тіпті жалпы африкалық әйелдің халықаралық деңгейде жарияланған тұңғыш кітабы болды. Роман колониялық Батыс Африкадағы шағын ауылда тұратын игбо әйелі Эфурудың өмірін баяндайды. Оқиға барысында Эфуру ана болуды армандайды, бірақ ол өзінің жеке пікірімен беделді әйел және саудадағы шеберлігі үшін құрметке ие. Кітап игбо мәдениетін және түрлі жағдайларды көркем бейнелейді, осының нәтижесінде ол феминистік және мәдени туынды ретінде танылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Батыс Африканың Игбо ауылдық қоғамдастығында орын алады. Басты кейіпкер Ефуру – күшті және әдемі әйел. Ол өз тайпасының батыры және басшысы Нвашике Огенің қызы. Ол Адизуа есімді кедей шаруаға ғашық болып, онымен бірге қашады, себебі ол тіпті дәстүрлі шарап әкеліп беру рәсімін өткізбей, оның қалың малын төлемеген. Ол күйеуін қаржылай қолдап, оған өте адал, сондықтан оның қайын енесі мен енесі оны қатты жақсы көреді. Осы кезде ол қаржылық қиындыққа тап болған ата-анасына көмектесу үшін Огеа есімді жас қызды үйге көмекке шақырады. Бірақ Адизуа көп ұзамай Эфуру мен олардың қызы Огонимді тастап кетеді, әдейі оның әкесі бұрынғыдай істейді. Қызы өлгеннен кейін Эфуру оның басқа әйелге үйленгенін және баласы бар екенін біледі. Оның қайын аталары оны күйеуімен бірге қалуға, яғни олардың некелік үйінде күтуге көндіруге тырысады. Содан кейін Эфуру оны іздеуге тырысады, бірақ сәтсіз болғаннан кейін үйін тастап, әкесінің үйіне қайтады, ол оны қуана қарсы алады, себебі ол оған басқаларға қарағанда жақсы күтім көрсете алады. Содан кейін Эфуру өзінің жасындағы білімді адам Гилбертпен танысады. Ол онымен үйленуге сұрайды және дәстүр бойынша оның әкесіне барады, ал ол келіседі. Олардың некедегі алғашқы жылы бақытты болады. Алайда Эфуру бала сүю мүмкіншілігіне ие болмайды, сондықтан бұл қиындықтар тудырады. Кейіннен оны көл құдайы Ухамири өзінің құлшынының бірі болуға таңдайды, Ухамири өзінің құлшындарына байлық пен сұлулық сыйлайтыны, бірақ олардың балалы болуы сирек екені белгілі. Эфурудың екінші некесі де сәтсіз аяқталады, өйткені күйеуі екінші және үшінші әйелдерінің қалауымен оған жамандық жасайды.

Эфурудағы кейіпкерлер

Эфуру – Басты кейіпкер. Эфуру өте құрметті Нвашике отбасында туып, оны тек әкесі Нвашике Огене ғана тәрбиелейді. Роман оны әдемі, мейірімді, ерік-жігерлі, түсінікті, ақылды және басқа әйел кейіпкерлерге қарағанда әлдеқайда еркін жанды әйел ретінде суреттейді. Кейбір жағдайларда Эфуру өз халқының дәстүрлерін бұрмалап, мысалы, Адизуаға үйленеді, тіпті ол оған қалың мал төлей алмайды. Дегенмен, ол қауіпті және ауыр болғанына қарамастан, әдет-ғұрып бойынша сүндеттелуге келіседі. Жалпы, Эфуру қоғамның қалыптасқан көзқарасына қарсы тұруға тырыспайды, бірақ осы ғасырдың оқырмандары «феминистік емес» деп санайтын идеялардан бірте-бірте бас тартады. Нвашике Огене – Эфурудың әкесі. Ол өз халқының арасында өте құрметті адам, себебі оның әкесі Аро халқына қарсы күрескен, сондай-ақ ол жас кезінде өте жақсы балықшы және шаруа болған, бұл қабілеттер оның халқы үшін бағалы саналған. Ол даналығы мен түсінігі үшін мақталады, бірақ қызы дәстүрлерді сақтамайтын кезде оның оған көрсеткен кеңдігін көріп, адамдар таңғалады. Адизуа Эфурумен бақытты екенін айтқаннан кейін ол оны үйге қайтаруға тырысудан бас тартады. Неке бұзылғаннан кейін де Нвашике Огене қызына үйге оралуға рұхсат береді. Адизуа – Эфурудың бірінші күйеуі. Ол Эфурудан өзгеше, жалқау және жауапсыз адам ретінде бейнеленеді, ол сүндеттелуден кейін жазылу үшін бір ай бойы «той жасағаннан» кейін, яғни көп тамақтанғаннан кейін, жұмысын жалғастыруға дайын емес, себебі олардың ақшасы аз болған. Оның әкесі отбасының абыройын арттыруға ешқандай үлес қоспағандықтан, ол Эфуруға үйленуге лайық емес деп есептеледі. Осы себепті, ол басқа әйелмен қашып кеткенде одан да лайықсыз болады. Ол тіпті қызының жерлеуіне де келмейді. Эфуру ақырында оны тастап кетеді, әдетте, адал емес күйеуінің оралуын күту керек болса да. Аджанапу – Адизуаның әпкесі және Эфурудың қайын сіңлісі. Ол Эфуру үшін аналық бейнесін сомдайтын сезімтал, күшті және көп сөйлейтін сегіз баланың анасы. Әңгіме барысында Ажанапу кеңес беруден тартынбайды және оның кеңестері Эфуруға көбінесе көмектеседі. Автор оның акушер бола алатынын айтады, себебі ол Эфуру бала туғанда көрсететін тәжірибесіне қарағанда бұл сенімді. Осай – Адизуаның анасы және Эфурудың енесі. Оның тыныш және сақтық мінезі әпкесі Ажанапумен бірге болғанда ең жақсы көрінеді, бұл оқырмандарға екеуінің арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ол Эфуруға жақсы қарайды, бірақ оның ұлының некеге дейінгі дәстүрлерді сақтамауына қарамастан. Нвусу – Осайдың туысы. Ол өте жақсы шаруа ретінде танымал, бірақ су тасқыны оның егінін жойды, ол қарызға батып, Эфурудан қызы Огеяны қызметші ретінде алып, он фунт қарыз сұрайды. Ол әйелімен бірге он фунтты төлеуде қиындық көріп жатыр, бірақ Эфурудың шыдамды мінезі олардың арасында керісіп кетуге жол бермейді. Нвабата – Огеаның анасы. Ол білімсіз, еңбекқор шаруа, күйеуімен бірге жалға алынған жерде жұмыс істейді. Оның күйеуіне деген сүйіспеншілігі мен білімсіздігі күйеуіне операция жасату қажет екенін естігеннен кейін жылағанда айқын көрінеді. Огеа – Эфурудың қызметшісі, Нвабата мен Нвусудың қызы. Ол он жасында Эфурудың үйінде тұрып, жұмыс істеуге бастайды. Огеа Эфуруға Огонимді күтіп-бағуға көмектеседі, нәтижесінде кейіпкерлер арасында терең байланыс пайда болады, сондықтан Огонимнің өліміне Огеаның реакциясы жерлеуге келгендер оған тыныш болуға кеңес бергеніне қарамастан, ақталады. Огоним – Эфурудың тұңғыш қызы. Екі жасқа дейін сау-сәу болып, кейін ауырып қайтыс болады. Гилберт – Эфурудың балалық шақтағы досы, кейіннен оның екінші күйеуі. Игбо халқы оның атын Энербери деп атайды, бірақ ол шүкіршілік рәсімінен өткеннен кейін Гилбертке ауыстырылады. Ол білім алған бірнеше кейіпкерлердің бірі, бірақ ол қаржы жетіспеушілігіне байланысты бесінші сыныпта оқуын тоқтатуға мәжбүр болады. Амеде – Гилберттің анасы. Эфуруды күйеу баласы ретінде қуана қабылдайтын бейтарап және тыныш кейіпкер. Омирима – Гилберт пен Эфурудың жұрт алдындағы махаббатын сынаған әйелдердің бірі, оларды Амедеге көрсетіп айтқан. Шын мәнінде, ол романның ақпарат таратушысының негізгі көзі болып көрінеді. Доктор Узару – Эфуру он бес жасқа дейін доктор Узару мен анасымен бірге өмір сүрді. Ол Эфурудың өтініші бойынша Нвосу мен Ннонаны емдейді. Нкоянье – Гилберттің досының қарындасы, ол оны бала кезінен таниды. Кейін ол оның екінші әйелі болады және ұл бала туады. Ннона – Жұқпалы ісікпен ауырған аяғы бар қақпашы әйел. Эфуру оған доктор Узарумен кездесуді ұйымдастырып, көмектеседі. Кейін ол операция жасалып, толық жазылып кетеді.

Efuru – The protagonist. Born into the highly respected Nwashike Family, Efuru is raised solely by her father, Nwashike Ogene. The novel portrays her as a beautiful, kind hearted, strong willed, understanding, clever, and relatively more free spirited female character compared to the other female characters. In certain scenarios, Efuru does not follow the traditions of her people, for example, she marries Adizua although he cannot pay her dowry. However, she undergoes the customary circumcision although it is unsafe and painful. Overall, Efuru does not completely try to rebel against her society's constructs and mentality but slowly breaks away from what a reader of this century would deem as "anti feminist" ideas. Nwashike Ogene – Efuru's father. He is a highly respected member of their society because of his own father, who fought against the Aro people, and also due to the fact that he was an excellent fisher and farmer, abilities valued among his people, when he was younger. He is praised for being wise and understanding but surprises people with how lenient he is with his daughter when she does not follow traditions. He gives up on trying to bring Efuru home after he is told that she is happy with Adizua and after the marriage falls apart, Nwashike Ogene still lets his daughter return home. Adizua – Efuru's first husband. He is portrayed as a lazy, irresponsible character unlike Efuru who is willing to continue her trade after only one month of “feasting”, i. e. eating in order to heal after her circumcision, because of the little money they had. He is deemed unworthy to marry Efuru because of his unknown father who did not achieve anything to bring honor to the family. Within this context, he becomes even less worthy when he eventually elopes with another woman. He does not even return for their daughter's funeral. Efuru eventually leaves him although it is customary to wait for the return of the wrongdoing husband. Ajanapu – Adizua's aunt and Efuru's aunt in law. A sensitive, strong, and talkative mother of seven who acts as a mother figure to Efuru. Throughout the story, Ajanupu does not hesitate to give advice and a majority of the time her advice is helpful to Efuru. The author comments on how she could be a midwife, which is convincing, because of the clear expertise she shows when it is Efuru's time to deliver her baby. Ossai – Adizua's mother and Efuru's mother in law. Her quiet and reserved persona is most noticeable when she is with her sister, Ajanupu, showing readers the contrast between the two. Although her son does not follow pre marital customs, she treats Efuru well. Nwosu – Ossai's cousin. He is known as a great farmer but the flood ruins his harvest, causing him to fall into debt and to beg Efuru to take his daughter, Ogea as a maid and borrow ten pounds. He and his wife have trouble paying back the ten pounds but Efuru's patient character prevents any tension to form among them. Nwabata – Ogea's mother. She is an uneducated, hardworking farmer who works with her husband on their rented plot of land. Her love for her husband and ignorance become apparent when she cried after she heard that her husband needed surgery. Ogea – Efuru's maid, Nwabata and Nwosu's daughter. She started living and working at Efuru's house at the age of ten. Ogea helps Efuru take care of Ogonimy, resulting in a deep bond between the characters, which is why Ogea's reaction to Ogonim's passing is justified despite how present side characters at the funeral told her to stop. Ogonim – Efuru's firstborn daughter. A healthy baby girl until the age of two, when she becomes ill and dies. Gilbert – He is Efuru's childhood friend and, later on, her second husband. His Igbo name is Enerberi but it changed to Gilbert after he was baptized. He is one of the few characters to receive an education, although he had to stop at standard five due to a lack of funds Amede – Gilbert's mother. A neutral and quiet character who happily accepts Efuru as her daughter in law. Omirima – One of the women who criticizes Gilbert and Efuru's public displays of affection, pointing them out to Amede. In fact, she seems to be the main source of gossip in the novel. Dr Uzaru – Efuru lived with Dr. Uzaru and his mother until the age of fifteen. He treats Nwosu and Nnona under Efuru's request. Nkoyeni – She is Gilbert friend's sister whom he knows since childhood. She later becomes his second wife and has a baby boy. Nnona – The gate woman with an infected leg. Efuru helps her by arranging an appointment with Dr. Uzaru. Later, she receives surgery and made a full recovery.

Қабылдау және дау-дамай

Эфуру романы нигериялық әдебиетте және Нигериядағы феминистік қозғалыста маңызды қадам ретінде танылады, себебі ол «нигериялық әйелдің ағылшын тілінде жариялаған алғашқы романы» болды. Осының нәтижесінде Нуапаға «Огбуефи» атағы берілді, ол «сиырды өлтіруші» деп аударылады. Бұл атақ өте маңызды, өйткені оны әдетте ер адамдар алады. Бұдан әрі, Нуапаның еңбегі одан да зор танылуға ие болды, себебі Нигерия үкіметі Эфуру жарық көргеннен кейін оған бірнеше беделді сыйлықтар тағайындады. Эфурудың алғашқы жариялануынан кейін ол аралас пікірлерге бөлінді. Мысалы, кениялық автор Грейс Огот 1966 жылы «Шығыс Африка журналында» жарияланған рецензиясында роман туралы жағымды пікір білдірді, «Нигериядан шыққан көптеген романдардың ішінде Эфуру әйелдер әлемін көрнекті бейнелейтін, ал ерлердің істеріне тек екінші деңгейде тоқталып өтетін сирек туындылардың бірі» деді. Алайда, Нуапаның еркек әріптестері бұл кітапты жақсы қабылдамады. Әдеби сыншы Элдред Джонс және автор Юстас Палмер сол кездегі нигериялық жазушылардың бір бөлігінің пікірін бейнелейді, олардың көпшілігі Нуапаны әйелдердің өміріне ден қойғаны үшін сынады. Бірақ, кейінірек Эфуруды талдағандар Нуапаның нигериялық ер жазушылар жасағаннан өзгеше әйел кейіпкерлердің бейнесін құрғанын жоғары бағалады. Жазушы Роза Ахолону Нуапаны және басқа да кейбір африкалық әйел жазушыларды «жаңа жол ашушылар» деп сипаттады, олар «алғашқы дәстүрлі ер жазушылардың әйел кейіпкерге қатысты үнсіздік пен көрінбеушілікке салған шектерін бұза білді». Чикаго мемлекеттік университетінің ағылшын тілі, коммуникация, медиа өнері және театр кафедрасының профессоры Кристин Н. Охеле Нуапаның «жаңа, бекем және жеке тұлғалы әйелдерді көрсетуге жасаған тырысыстары ер жазушылардың құрастырған бір жақты бейнесін түзетуге көмектескенін» айтады, ол көбінесе әлсіздікпен сипатталады. Сонымен қатар, Наана Баньиве Хорн сияқты сыншылар романның стильдік ерекшелігі ретінде диалогты пайдалануды мақтайды; Эфуру туралы сөйлескенде, Баньиве Хорн: «Әйелдердің үздіксіз әңгімелесуі кейіпкерді ашып қана қоймайды, сонымен қатар Эфурудың өмірін бағалауға болатын жан-жақты, сенімді әлеуметтік фонды да суреттейді» дейді. Романды талдаған көптеген сыншылар «Эфуруда қалыптасқан диалогтық стиль романның тақырыптық мәселелеріне одан да терең үңілуге мүмкіндік береді» деген пікірде. Нуапа қолданған диалог арқылы ол игбо әйелдерінің өмірінің нақты суретін бере алады. Кристин Лофлин сияқты сыншылар Эфурудағы диалогты қолдану Батысқа таңылған құндылықтардан азат африкалық феминизм сезімін тудырады деп атап көрсетеді. Дегенмен, басқа сыншылар романның диалогты шамадан тыс пайдалануын сынап, оны тым «әңгімеге құмар» деп санайды.

The novel Efuru is recognized as a substantial stepping stone in Nigerian literature and in the feminist movement in Nigeria, for it was “the first novel published by a Nigerian woman in English.” As a result, Nwapa was awarded the title “Ogbuefi”, which translates into “killer of cow”. This title is of high importance, for it is usually acquired by men. Furthermore, Nwapa gained even more recognition for her work, as the Nigerian government granted her several prestigious awards after Efuru was released. After Efuru’s first publication, it received mixed reviews. For instance, Kenyan author Grace Ogot spoke positively of the novel in a review which appeared in the East Africa Journal in 1966, stating that “of the many novels that are coming out of Nigeria, Efuru is one of the few that portrays vividly the woman's world, giving only peripheral treatment to the affairs of men.” Nwapa's male counterparts, however, were not as fond of the book. Literary critic Eldred Jones and author Eustace Palmer both represent the opinion of some Nigerian male writers at the time, most of whom criticize Nwapa for focusing on the affairs of women. Later critics of Efuru, however, commend Nwapa for creating an image of female protagonists unlike that created by Nigerian male writers. Author Rose Acholonu describes Nwapa and certain other African female writers as "pathfinders", who were able to "break the seals of silence and invisibility on the female protagonist by the early traditionalist male writers." Christine N. Ohale, a professor at the department of English, Communications, Media Arts and Theater in Chicago State University, mentions that Nwapa's "efforts to present brand new, assertive and individualistic females have helped to salvage the lop sided image that male writers have created", which is mainly one of passiveness. Furthermore, critics such as Naana Banyiwe Horne praise the use of dialogue as a stylistic element of the novel; in discussing Efuru, Banyiwe Horne states: "The constant banter of women reveals character as much as it paints a comprehensive, credible, social canvas against which Efuru's life can be assessed." Many reviewers of the novel agree that the "dialogic style established in Efuru is even more central to the novel’s thematic concerns". Through the dialogue that Nwapa uses, she is able to paint an accurate picture of what life for Igbo women is like. Critics such as Christine Loflin point out that the use of dialogue in Efuru allows a sense of African feminism to emerge, free of Western imposed values. Other critics however, reprimand the excessive use of dialogue, considering the novel too "gossipy".