Кіріспе
Окаот п'Битек (1931–1982) – ұгандалық ақын, халықаралық деңгейде «Лавино әні» атты туындысы арқылы танымал болды. Бұл өлең қала өміріне кетіп, барлық нәрсені батыстыққа айналдыруды қалайтын күйеуінің қиындықтарын баяндайтын ауылдық африкалық әйелдің тағдыры туралы. «Лавино әні» алғашқыда Оңтүстік Луо тілінің ачоли диалектісінде жазылып, автордың өзі ағылшын тіліне аударған және 1966 жылы жариялаған. Бұл туынды ағылшын тіліндегі тікелей, өзекті поэзияға ағылшын тілді африкалық оқырмандарды тартуға және дәстүрлі көзқарастар мен ой-пікірлерді қолжетімді, бірақ адал әдеби формада жеткізуге мүмкіндік берді. Одан кейін күйеуінің жауабы ретінде «Окол әні» (1970) жарық көрді. «Шығыс Африка ән мектебі» немесе «Окот мектебінің поэзиясы» – оның шығармашылық жолымен қалыптасқан академиялық бағыт, сонымен қатар «комикалық ән айту» деп те аталады: дәстүрлі ән мен тіркестерге негізделген күшті драмалық өлең монологы.
Okot p'Bitek (7 June 1931 – 19 July 1982) was a Ugandan poet, who achieved wide international recognition for Song of Lawino, a long poem dealing with the tribulations of a rural African wife whose husband has taken up urban life and wishes everything to be westernised. Song of Lawino was originally written in the Acholi dialect of Southern Luo, translated by the author into English, and published in 1966. It was a breakthrough work, creating an audience among anglophone Africans for direct, topical poetry in English; and incorporating traditional attitudes and thinking in an accessible yet faithful literary vehicle. It was followed by the Song of Ocol (1970), the husband's reply. The "East African Song School" or "Okot School poetry" is now an academic identification of the work following his direction, also popularly called "comic singing": a forceful type of dramatic verse monologue rooted in traditional song and phraseology.
Ерте өмір
Окот п'Битек 1931 жылы Солтүстік Уганда даласындағы Гулу қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Жебедайо Опи мектеп мұғалімі болса, анасы Лаква Серина дәстүрлі әнші, әңгімеші және биші еді. Оның этникалық тегі – ачоли, ал ол алғаш рет ачоли диалектісінде, сондай-ақ лво деп белгілі тілде жазды. Ачоли – Батыс нилот тілдерінің бірі, Оңтүстік луо диалектісі. Ол мектепте әнші, биші, барабаншы және спортшы ретінде көзге түсті. Ол Гулу орта мектебінде, содан кейін Будодағы Король колледжінде оқыды, онда дәстүрлі әндерге негізделген опера шығарды. Кейін ол Ұлыбритания университеттерінде білім алды.
Университет
Ол 1958 жылы Уганда ұлттық футбол құрамасының ойыншысы ретінде алғаш рет шетелге сапар шекті. Футболды кәсіптік мансап ретінде тастап, Ұлыбританияда қалды және Бристоль университетінде білім алды, содан кейін Уэльс университетінің Аберистуит қаласындағы бөлімшесінде заң оқыды. Одан кейін Оксфорд университетінде 1963 жылы Ачоли және Ланго халықтарының дәстүрлі мәдениеттері туралы диссертация қорғап, әлеуметтік антропология бакалавры дәрежесін алды. 1970 жылы Оксфорд университеті оның докторлық диссертациясын қасақана қабылдамағаны хабарланды. Диссертация 1971 жылы кениялық баспагерлік үй тарапынан "Орталық Луолардың діні" деген атпен, көбінесе өзгеріссіз жарияланды. Джордж Херонның сөзіне сәйкес, П'Битек осы жылдары христиандық сенімінен бас тарды. Бұл оның Африка дәстүрін зерттеуші ғалым ретіндегі көзқарасына зор әсер етті, ол бұрынғы зерттеулердің көп бөлігін немесе тайпалық өмірге қатысты "жалаң сөздер" деп атаған нәрсені қабылдаған жоқ. Оның кейіпкері Лавино да кейбір мәселелерде оның пікірін білдіреді.
Мансап
Ол Лво тілінде "Лак Тар Мио Киниеро Ви Лобо" (1953) атты ерте роман жазды, кейін ағылшын тіліне "Ақ тістер" деп аударылды. Онда Ахоли тайпасының жас адамы жұмыс іздеп, үйінен кетіп, одан кейін әйел табу туралы айтылады. Окот п'Битек Гулуда, содан кейін Кисумуда өнер фестивалін ұйымдастырды. Соңынан ол Макерере университетінде (1964–1966) оқытумен айналысты, ал кейін Уганданың Ұлттық театры мен Ұлттық мәдени орталығының директоры болды (1966–1968). Өлеңдері мен романдарынан өзге, ол дәстүрлі африкалық дін туралы зерттеулердің дұрыстығы жөніндегі пікірталасқа да қатысты. "Африкалық діндер батыс зерттеулерінде" (1971) атты еңбегінде ол еуропалық көзқарастарға ден қойған ғалымдарды "интеллектуалдық контрабандистер" деп атады. Оның пікірінше, мұндай зерттеулер христиандық білім алған африкалықтардың назарын африкалықтардың өзекті мәселелерінен ауыртпалайды; бірақ бұл тұжырым басқалармен дауланды. Ол дінге сенбейтін адам еді.
Өлім
1982 жылы Кампалада инсульттан қайтыс болды. Оның қыздары – Агнес Ойелла, Джейн Окот п'Битек, ол 1994 жылы "Қоштасу әнін" жазған, медбике болып жұмыс істейтін Ольга Окот Битек Оджелель және Сесилия Окот Битек, өлең жазатын Джулиан Окот Битек, сондай-ақ Кампалада мұғалім болып жұмыс істейтін ұлы Джордж Окот п'Битек оның артында қалды. Ольга, Сесилия және Джулианның үшеуі де Канаданың Британдық Колумбия провинциясындағы Ванкувер қаласында тұрады. 2004 жылы Джулиан "Үйге қайту" атты әңгімесі үшін Ұлттар Достастығының қысқа әңгімелер конкурсында жүлде алды. Бұл оның әйелі Каролинаның қыздары.
Тиісті әдебиет
Реттова, Алена. "Окот п’Битектың «Ақ тістеріндегі» жалпылама жарылыстар". «Достастық әдебиеті журналы» 58, № 2 (2023): 427–441.