Чинуа Ачебе – нигериялық жазушы, африка әдебиетінің көрнекті өкілі. «Бүліну» романы әлемдік әдебиеттегі ең танымал африкалық туынды. Биографиясы туралы оқыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигериялық жазушы және әдеби сыншы (1930–2013)
Nigerian author and literary critic (1930–2013)
Чинуа Ачебе (туған аты Альберт Чинуалумогу Ачебе; 16 қараша 1930 – 21 наурыз 2013) – Нигерияның романшысы, ақыны және сыншысы, қазіргі африкалық әдебиеттің орталық тұлғасы. Оның тұңғыш романы және ең маңызды туындысы – «Бұзылған әлем» (1958) африкалық әдебиетте ерекше орын алады және ең көп зерттелген, аударылған және оқылған африкалық роман болып табылады. «Бұзылған әлем», «Енді тыныштық жоқ» (1960) және «Құдайдың жебесі» (1964) романдары «Африка трилогиясын» құрайды. Кейінгі романдарының қатарында «Халық адамы» (1966) және «Саванна төбелері» (1987) бар. Батыс елдерінде Ачебеді көбінесе «африкалық әдебиеттің әкесі» деп атайды, бірақ ол бұл сипаттаманы қабылдаудан бас тартты. Колониялық Нигериядағы Огидиде туған Ачебе бала кезінде игбо халқының дәстүрлі мәдениетімен және отаршылықтан кейінгі христиан дінімен қатар өсті. Ол мектепте жақсы оқып, қазіргі Ибадан университетіне түсті, онда Батыс әдебиеті Африканы қалай бейнелейтініне қатысты сынға алды. Бітіргеннен кейін Лагосқа көшіп, Нигерия радио хабар тарату қызметінде (NBS) жұмыс істеді және 1958 жылғы «Бұзылған әлем» романымен халықаралық деңгейде танылды. Он жылдың ішінде ол «Хайнеман» баспасы арқылы тағы төрт роман жариялады, сонымен қатар «Хайнеман африкалық жазушылар сериясын» құрып, Нгуги ва Тхионго және Флора Нвапа сияқты африкалық жазушылардың мансабын дамытуға көмектесті. Ачебе сол кездегі африкалық әдебиетке отаршылдық көзқарас пен ықпалын жоюға тырысты және игбо халқының дәстүрлерінен, христиандық әсерлерінен және Батыс пен африкалық құндылықтардың қақтығысынан нәр алып, ерекше африкалық дауыс құрды. Ол ағылшын тілінің қолданылуын қорғады, оны кең аудиторияға, әсіресе отаршылдық елдердің оқырмандарына жету құралы деп есептеді. 1975 жылы ол «Африка бейнесі: Конрадтың «Қараңғылық жүрегіндегі» расизм» тақырыбындағы даулы лекциясын оқыды, ол постколониалдық дискурстағы маңызды оқиғаға айналды. «Массачусетс ревью» журналында жарияланған бұл лекцияда Альберт Швейцер мен Джозеф Конрадты сынға алды, оларды «расистік көзқарасы бар» деп сипаттады. 1967 жылы Биафра аймағы Нигериядан бөлінген кезде Ачебе Биафраның тәуелсіздігін қолдады және қозғалыстың елшісі болды. Нигериядағы азаматтық соғыс халықты қырды, сондықтан ол Еуропа мен Америка елдерінің халқынан көмек сұрады. 1970 жылы Нигерия үкіметі аймақты қайта басып алғаннан кейін ол саяси партияларға қатысты, бірақ көп ұзамай жемқорлық пен элиталық жағдайға көңілі тоймады. 1970-ші жылдары бірнеше жыл АҚШ-та тұрды және 1990 жылы автокөлік апатынан кейін жартылай паралич болғаннан кейін АҚШ-қа оралды. Ол АҚШ-та он тоғыз жыл Бард колледжінде тілдер мен әдебиет профессоры болып жұмыс істеді. 2007 жылы «Man Booker International Prize» сыйлығын жеңіп алған ол 2009 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Браун университетінде Африка зерттеулерінің профессоры болды. Ачебе еңбектері кеңінен талданды және оларды талқылайтын көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді. Ачебе шығармаларына романнан басқа көптеген әңгімелер, өлеңдер, эсселер мен балалар кітаптары кіреді. Игбо тайпасының басшысы болғандықтан, оның стилі игбо ауызекі дәстүріне көп сүйенеді және халық әңгімелерін, мақал-мәтелдерді және шешендік өнерді тікелей баяндаумен үйлестіреді. Оның туындылары мәдениет пен отаршылдық, еркектік пен әйелдік, саясат және тарих сияқты көптеген тақырыптарды қамтиды. Оның мұрасы жыл сайын Чинуа Ачебе әдеби фестивалінде тойланады.
Chinua Achebe ('/tʃ//ɪ//n//w//ɑː// //ə/'/tʃ//ɛ//b//eɪ//audio=Ig Chinua Achebe. ogg/; born Albert Chinụalụmọgụ Achebe;16 November 1930 – 21 March 2013) was a Nigerian novelist, poet, and critic who is regarded as a central figure of modern African literature. His first novel and magnum opus, Things Fall Apart (1958), occupies a pivotal place in African literature and remains the most widely studied, translated, and read African novel. Along with Things Fall Apart, his No Longer at Ease (1960) and Arrow of God (1964) complete the "African Trilogy". Later novels include A Man of the People (1966) and Anthills of the Savannah (1987). In the West, Achebe is often referred to as the "father of African literature", although he vigorously rejected the characterization. Born in Ogidi, Colonial Nigeria, Achebe's childhood was influenced by both Igbo traditional culture and postcolonial Christianity. He excelled in school and attended what is now the University of Ibadan, where he became fiercely critical of how Western literature depicted Africa. Moving to Lagos after graduation, he worked for the Nigerian Broadcasting Service (NBS) and garnered international attention for his 1958 novel Things Fall Apart. In less than 10 years he would publish four further novels through the publisher Heinemann, with whom he began the Heinemann African Writers Series and galvanized the careers of African writers, such as Ngũgĩ wa Thiong'o and Flora Nwapa. Achebe sought to escape the colonial perspective that framed African literature at the time, and drew from the traditions of the Igbo people, Christian influences, and the clash of Western and African values to create a uniquely African voice. He wrote in and defended the use of English, describing it as a means to reach a broad audience, particularly readers of colonial nations. In 1975 he gave a controversial lecture, "An Image of Africa: Racism in Conrad's Heart of Darkness", which was a landmark in postcolonial discourse. Published in The Massachusetts Review, it featured criticism of Albert Schweitzer and Joseph Conrad, whom Achebe described as "a thoroughgoing racist." When the region of Biafra broke away from Nigeria in 1967, Achebe supported Biafran independence and acted as ambassador for the people of the movement. The subsequent Nigerian Civil War ravaged the populace, and he appealed to the people of Europe and the Americas for aid. When the Nigerian government retook the region in 1970, he involved himself in political parties but soon became disillusioned by his frustration over the continuous corruption and elitism he witnessed. He lived in the United States for several years in the 1970s, and returned to the US in 1990 after a car crash left him partially paralyzed. He stayed in the US in a nineteen year tenure at Bard College as a professor of languages and literature. Winning the 2007 Man Booker International Prize, from 2009 until his death he was Professor of African Studies at Brown University. Achebe's work has been extensively analyzed and a vast body of scholarly work discussing it has arisen. In addition to his seminal novels, Achebe's oeuvre includes numerous short stories, poetry, essays and children's books. A titled Igbo chief himself, his style relies heavily on the Igbo oral tradition, and combines straightforward narration with representations of folk stories, proverbs, and oratory. Among the many themes his works cover are culture and colonialism, masculinity and femininity, politics, and history. His legacy is celebrated annually at the Chinua Achebe Literary Festival.
Жастық шағы мен тарихы (1930-1947 жж.)
Чинуа Ачебе 1930 жылғы 16 қарашада дүниеге келді және Альберт Чинуалумогу Ачебе деп шоқтандырылды. Оның әкесі, Исаия Окафо Ачебе, мұғалім және уағызшы болса, анасы Джанет Анаенечи Илоегбунам – Авка қаласынан шыққан ұстаның қызы, шіркеу әйелдерінің жетекшісі және көкөніс шаруасы еді. Оның туған жері – Огиди Игбо ауылына жақын орналасқан Ннеобидегі Сент-Симон шіркеуі; сол кезде бұл аймақ Ұлыбританияның Нигерия колониясының бір бөлігі болды. Исаия – Огидидегі беделді тұлға, төзімділігімен танылған Удох Осинийдің немересі еді. Жас кезінде жетім қалған Исаия христиан дінін қабылдаған Огиди тұрғындарының алғашқыларының бірі болды. Исаия мен Джанет дәстүрлі мәдениет пен христиандық ықпалдың тоғысқан жерінде тұрды, бұл олардың балаларына, әсіресе Чинуаға зор әсер етті. Олардың екеуі де Нигериядағы Протестант шіркеу миссиясының (CMS) мүшелеріне айналды. Осылайша, Исаия ата-бабаларының діни ғұрыптарын – Одинаниді ұстандырған жоқ, бірақ оның дәстүрлеріне құрмет көрсетуді жалғастырды. Ачебе отбасының тағы бес баласы болды, олардың есімдері жаңа дінімен байланысты дәстүрлі сөздердің үйлесімінен құралған: Фрэнк Окууфу, Джон Чукумека Ифэаниичуку, Зинобия Узома, Августин Ндубиси және Грейс Нваннека. Ұлы қызы дүниеге келгеннен кейін отбасы Исаия Ачебенің туған Огиди қаласына, қазіргі Анамбра штатына көшіп келді. Әңгіме айту – Игбо халқының дәстүрінің маңызды бөлігі және қоғамның ажырамас бөлігі болды. Ачебедің анасы мен әпкесі Зинобия бала кезінде оған көптеген әңгімелер айтып берді, ол оларды қайта-қайта сұрады. Оның білімін әкесі үйінің қабырғаларына ілген суреттер, альманахтар және көптеген кітаптар – соның ішінде Шекспирдің «Жазғы түнгі арман» (1590 ж. шамасында) және Буньянның «Паломниктің жолы» (1678) ігбо тіліндегі нұсқасы дамытты. Ачебе ауылдағы дәстүрлі шараларды, әсіресе жиі өткізілетін маскарадтарды асыға күткен, оларды кейіннен өзінің романдары мен әңгімелерінде бейнеледі. 1936 жылы Ачебе Огидидің Акпакаогве аймағындағы Сент-Филипс орталық мектебінде білім алды. Наразылығына қарамастан, ол кішкентай балаларға арналған діни сыныпта бір апта өткізді, бірақ мектеп капелланы оның зиялы деңгейін байқағаннан кейін жоғары сыныпқа ауыстырылды. Бір мұғалім оны сыныпта ең жақсы жазатын және ең жақсы оқитын оқушы деп сипаттады. Ачебе орта білімін қазіргі Нигерияның Абия штатындағы беделді Умуахия мемлекеттік колледжінде алды. Ол әр жексенбіде шіркеу мектебіне қатысты және ай сайын өткізілетін арнайы қызметтерге қатысып, көбінесе әкесінің сөмкесін көтеріп жүрді. Мұндай бір сессияда жаңа шіркеуден шығып кеткендер христиан дінінің негіздері туралы катехистке қарсылық білдірді. Ачебе 1942 жылы Оверридің сыртындағы Некеде орталық мектебіне түсті, ол өте жақсы оқыды және екі колледжге емтихан тапсырды.
Chinua Achebe was born on 16 November 1930 and baptised Albert Chinụalụmọgụ Achebe. His father, Isaiah Okafo Achebe, was a teacher and evangelist, and his mother, Janet Anaenechi Iloegbunam, was the daughter of a blacksmith from Awka, a leader among church women, and a vegetable farmer. His birthplace was Saint Simon's Church, Nneobi, which was near the Igbo village of Ogidi; the area was part of the British colony of Nigeria at the time. Isaiah was the nephew of Udoh Osinyi, a leader in Ogidi with a "reputation for tolerance"; orphaned as a young man, Isaiah was an early Ogidi convert to Christianity. Both Isaiah and Janet stood at a crossroads of traditional culture and Christian influence, which made a significant impact on the children, especially Chinua. His parents were converts to the Protestant Church Mission Society (CMS) in Nigeria. As such, Isaiah stopped practising Odinani, the religious practices of his ancestors, but continued to respect its traditions. The Achebe family had five other surviving children, named in a fusion of traditional words relating to their new religion: Frank Okwuofu, John Chukwuemeka Ifeanyichukwu, Zinobia Uzoma, Augustine Ndubisi, and Grace Nwanneka. After the youngest daughter was born, the family moved to Isaiah Achebe's ancestral town of Ogidi, in what is now the state of Anambra. Storytelling was a mainstay of the Igbo tradition and an integral part of the community. Achebe's mother and his sister Zinobia told him many stories as a child, which he repeatedly requested. His education was furthered by the collages his father hung on the walls of their home, as well as almanacs and numerous books—including a prose adaptation of Shakespeare's A Midsummer Night's Dream (c. 1590) and an Igbo version of Bunyan's The Pilgrim's Progress (1678). Achebe eagerly anticipated traditional village events, like the frequent masquerade ceremonies, which he would later recreate in his novels and stories. In 1936, Achebe entered St Philips' Central School in the Akpakaogwe region of Ogidi for his primary education. Despite his protests, he spent a week in the religious class for young children, but was quickly moved to a higher class when the school's chaplain took note of his intelligence. One teacher described him as the student with the best handwriting and the best reading skills in his class. Achebe had his secondary education at the prestigious Government College Umuahia, in Nigeria's present day Abia State. He attended Sunday school every week and the special services held monthly, often carrying his father's bag. A controversy erupted at one such session, when apostates from the new church challenged the catechist about the tenets of Christianity. Achebe enrolled in Nekede Central School, outside of Owerri, in 1942; he was particularly studious and passed the entrance examinations for two colleges.
Университет (1948-1953 жж.)
1948 жылы Нигерия тәуелсіздікке дайындықпен байланысты алғашқы университетін ашты. Университет колледжі (қазіргі Ибадан университеті) деп аталған ол Лондон университетінің серіктес колледжі болды. Ачебе университеттегі алғашқы студенттердің бірі ретінде қабылданды және медицинаны оқуға стипендия алды. Оқу кезеңінде Ачебе Африка туралы батыстық әдебиетті, әсіресе Джозеф Конрадтың «Қараңғылықтың жүрегі» романын сынаушыға айналды. Ол Джойс Кэридің «Мистер Джонсон» романын оқығаннан кейін жазушы болуды шешті, себебі кітаптағы нигериялық кейіпкерлер жабайы немесе ақымақ болып бейнеленген. Ачебе африкалық кейіпкерге деген ұнамауының себебін автордың мәдени біліміздігінен деп түсінді. Ол медицинаны тастап, ағылшын тілі, тарих және теологияны оқуға көшті, бұл оның стипендиясын жоғалтуына және қосымша оқу ақысын төлеуіне әкелді. Үкімет өтемақы ретінде стипендия берді, ал отбасы да қаржылай көмектесті. Ағасы Августин Ачебенің оқуын жалғастыруы үшін мемлекеттік қызметтегі жұмысынан үйге сапарға жинаған ақшасын берді. Ачебе 1950 жылы университет журналы «University Herald» үшін «Полярлық студент» атты мақала жазғанда алғаш рет жазушы ретінде көзге түсті. Ол мақалада сыныптастарының зияткерлік күшін ирония мен юмор арқылы мадақтады. Одан кейін философия және академиялық бостандық туралы басқа да эсселер мен хаттар жазды, олардың кейбіреулері «The Bug» атты басқа университет журналында жарияланды. 1951-1952 оқу жылында «Herald» журналының редакторы болды. Сол жылы ол өзінің алғашқы «Ауылдық шіркеуде» (1951) атты әңгімесін жазды. Ол Ибадан қаласында оқыған кезінде жазған басқа да әңгімелері, соның ішінде «Ескі тәртіп жаңамен қақтығыста» (1952) және «Өлгендердің жолы» (1953) – дәстүр мен заманауилық арасындағы қақтығыстарды қарастырады, екі тараптың да диалог пен түсіністікке ұмтылуын көрсетеді. Профессор Джеффри Парриндер университетке салыстырмалы дінтануды оқыту үшін келгенде, Ачебе христиан тарихы мен Африканың дәстүрлі діндерін зерттеуге кірісті. 1953 жылы Ибадан қаласындағы соңғы емтиханнан кейін Ачебе екінші дәрежелі диплом алды. Ең жоғары балл алмағанына ренжулі Ачебе бітіргеннен кейін не істеу керегін білмей, туған қаласы Огидиге оралды. Кәсіби жолын ойластырып отырғанда, Ачебеге университеттен келген досы Обадағы «Жарық саудагерлері» мектебінде ағылшын тілі пәнін оқытуға өтініш беруге кеңес берді. Бұл мекеме құлап бара жатқан инфрақұрылымымен және шағын кітапханасымен сарқырамалы еді; мектеп тұрғындар «жаман бұта» деп атаған жерге салынған – жаман рухтар мекендейтін деген сенімдегі жер.
In 1948, Nigeria's first university opened in preparation for the country's independence. Known as University College (now the University of Ibadan), it was an associate college of the University of London. Achebe was admitted as the university's first intake and given a bursary to study medicine. During his studies, Achebe became critical of Western literature about Africa, particularly Joseph Conrad's Heart of Darkness. He decided to become a writer after reading Mister Johnson by Joyce Cary because of the book's portrayal of its Nigerian characters as either savages or buffoons. Achebe recognised his dislike for the African protagonist as a sign of the author's cultural ignorance. He abandoned medicine to study English, history, and theology, a switch which lost him his scholarship and required extra tuition fees. To compensate, the government provided a bursary, and his family donated money—his older brother Augustine gave up money for a trip home from his job as a civil servant so Achebe could continue his studies. Achebe's debut as an author was in 1950 when he wrote a piece for the University Herald, the university's magazine, entitled "Polar Undergraduate". It used irony and humour to celebrate the intellectual vigour of his classmates. He followed with other essays and letters about philosophy and freedom in academia, some of which were published in another campus magazine called The Bug. He served as the Herald editor during the 1951–52 school year. He wrote his first short story that year, "In a Village Church" (1951), an amusing look at the Igbo synthesis between life in rural Nigeria with Christian institutions and icons. Other short stories he wrote during his time at Ibadan—including "The Old Order in Conflict with the New" (1952) and "Dead Men's Path" (1953)—examine conflicts between tradition and modernity, with an eye toward dialogue and understanding on both sides. When the professor Geoffrey Parrinder arrived at the university to teach comparative religion, Achebe began to explore the fields of Christian history and African traditional religions. After the final examinations at Ibadan in 1953, Achebe was awarded a second class degree. Rattled by not receiving the highest level, he was uncertain how to proceed after graduation and returned to his hometown of Ogidi. While pondering possible career paths, Achebe was visited by a friend from the university, who convinced him to apply for an English teaching position at the Merchants of Light school at Oba. It was a ramshackle institution with a crumbling infrastructure and a meagre library; the school was built on what the residents called "bad bush"—a section of land thought to be tainted by unfriendly spirits.
Оқыту және шығармашылық (19531956)
Мұғалім ретінде ол оқушыларын көп оқып, өз жұмыстарында жаңалыққа ұмтылуға шақырды. Оқушылардың ол студент кезінде оқыған газеттерге қол жеткізу мүмкіндігі болмағандықтан, Ачебе оларды сыныпта қолдануға ұсынды. Ол төрт ай бойы Обада сабақ берді. 1954 жылы ол оқу орнын тастап, Нигерия радио хабар тарату қызметіне (NBS) жұмыс істеу үшін Лагосқа көшті, бұл радиожелі 1933 жылы отаршылдық үкімет тарапынан құрылған. Ол сөздік дайындау бөліміне бекітіліп, ауызша баяндамаларға арналған сценарийлерді жазумен айналысты. Бұл оған жазба және сөйлеу тілінің арасындағы ұсық айырмашылықтарды меңгеруге көмектесті, бұл кейін оған шынайы диалогтар жазуға септі болды. Лагос оған үлкен әсер етті. Ірі қала ауылдық жерлерден келген жаңа қоныс аударушылармен толы болды. Ачебе өзінің айналасындағы әлеуметтік және саяси оқиғалардан ләззат алып, роман жазуға кірісті. Бұл қиын болды, өйткені ағылшын тілінде африкалық көркем әдебиет өте аз болған, бірақ Амос Тутуоланың «Пальма шарабын ішуші» және Киприан Экуенсидің «Қала халқы» есімді еңбектері ерекше көзге түсті. 1956 жылы королева Елизавета II-нің Нигерияға сапары отаршылдық және саяси мәселелерді айқын көрсетті және Ачебе үшін маңызды сәт болды. Сондай-ақ 1956 жылы Ачебе Би-Би-Си-дің қызметкерлерді даярлау мектебіне қабылданды. Нигериядан тыс алғашқы сапары оның техникалық өндіріс дағдыларын жетілдіруге және романы туралы пікір алуға мүмкіндік берді (кейін ол екі кітапқа бөлінді). Лондонда ол романшы Гилберт Фелпспен кездесіп, оған қолжазбасын ұсынды. Фелпс оны редакторына және баспагерлеріне көрсетуге рұқсат сұрап, зор қуанышпен жауап берді. Ачебе одан әрі жұмыс істеу қажеттігін айтып, бас тартты.
As a teacher he urged his students to read extensively and be original in their work. The students did not have access to the newspapers he had read as a student, so Achebe made his own available in the classroom. He taught in Oba for four months. He left the institution in 1954 and moved to Lagos to work for the Nigerian Broadcasting Service (NBS), a radio network started in 1933 by the colonial government. He was assigned to the Talks Department to prepare scripts for oral delivery. This helped him master the subtle nuances between written and spoken language, a skill that helped him later to write realistic dialogue. Lagos made a significant impression on him. A huge conurbation, the city teemed with recent migrants from the rural villages. Achebe revelled in the social and political activity around him and began work on a novel. This was challenging since very little African fiction had been written in English, although Amos Tutuola's Palm Wine Drinkard and Cyprian Ekwensi's People of the City were notable exceptions. A visit to Nigeria by Queen Elizabeth II in 1956 highlighted issues of colonialism and politics, and was a significant moment for Achebe. Also in 1956, Achebe was selected to attend the staff training school for the BBC. His first trip outside Nigeria was an opportunity to advance his technical production skills, and to solicit feedback on his novel (which was later split into two books). In London, he met the novelist Gilbert Phelps, to whom he offered the manuscript. Phelps responded with great enthusiasm, asking Achebe if he could show it to his editor and publishers. Achebe declined, insisting that it needed more work.
Өрттен құлаған нәрселер (19571960)
Нигерияға оралғанда Ачебе өзінің романын қайта қарау және редакциялау жұмысына кірісті; ол оны У. Б. Йейтстің «Екінші келу» поэмасындағы бір жолдан алып, «Бөлініс» деп атады. Ол кітаптың екінші және үшінші бөлімдерін алып тастап, тек Нигерияның отарлану кезінде өмір сүрген және әкесінің қарызымен күрескен ям өсіруші Оконквоның тарихын қалдырды. Ол жаңа бөлімдер қосты, әртүрлі тарауларды жетілдірді және мәтінді қайта құрды. 1957 жылы ол қолжазбасының жалғыз көшірмесін (22 фунт стерлинг ақысымен бірге) «The Spectator» газетінде көрген жарнама бойынша Лондонға қолжазба теру қызметіне жіберді. Теру қызметінен жауап келмеді, сондықтан ол NBS-дегі басшысы Анжела Битиден Лондонға саяхат кезінде компанияға баруын сұрады. Ол барды және қолжазба кеңсе бұрышында неге назарсыз қалғанын ашуланып сұрады. Компания тез арада Ачебеге терілген көшірмені жіберді. Битидің араласуы оның жазушылық жолын жалғастыруы үшін өте маңызды болды. Кейін ол: «Егер кітап жоғалып кеткенде, мен соншалық депрессияға түсер едім, тіпті жазудан толығымен бас тартар едім», – деді. Келесі жылы Ачебе өзінің романын Лондоннан Гилберт Фелпстің ұсынған әгентына жіберді. Ол бірнеше баспа үйіне жіберілді; кейбіреулері оны бірден қабылдамады, себебі африкалық жазушылардың көркем әдебиетіне сұраныс жоқ деп мәлімдеді. «Heinemann» баспа үйінің басшылары қолжазбаны оқып, кітапты басып шығару туралы шешім қабылдауға күдіктенді. Білім беру жөніндегі кеңесші Дональд МакРей кітапты оқып, компанияға: «Бұл соғыстан бері оқыған ең жақсы романым» деп хабарлады. «Heinemann» 1958 жылдың 17 маусымында «Бөлініс» романының 2000 данасын басып шығарды. Ол кезде баспагердің қызметкері Алан Хиллдің айтуынша, компания кітапты басып шығаруға дайындалғанда «бір сөзін де өзгертуге» тырыспады. Кітап британ баспасөзінде жақсы қабылданды және сыншы Уолтер Аллен мен романист Ангус Уилсоннан оң пікірлер алды. Басылғаннан үш күн өткен соң «The Times Literary Supplement» кітаптың «тайпалық өмірді іштен шынайы бейнелегеніне» тоқталды. «The Observer» оны «тамаша роман» деп атады, ал «Time and Tide» әдеби журналы «Мырза Ачебе стилі – бастаушылар үшін үлгі» деді. Нигериядағы алғашқы қабылдау әртүрлі болды. Хилл кітапты Батыс Африкада насияттауға тырысқанда, күмән мен мазаққа тап болды. Ибадан университетінің оқытушылары оқушысының құнды роман жазуына таң қалды. Басқалары көбірек қолдау көрсетті; «Black Orpheus» журналындағы бір мақалада: «Кітаптың барлығы оқырманға игбо халқының өмірін соншалықты айқын көрсетеді, сюжеті мен кейіпкерлері бұл өмір салтының қайта келмейтін жоғалуын бейнелейтін символдардан аспайды» делінген. 1958 жылы «Бөлініс» басылып шыққанда, Ачебе NBS-де жоғарылатылып, желінің шығыс аймағындағы жауапкершілікке тағайындалды. Сол жылы Ачебе Кристиана Чинве (Кристи) Околимен танысты, ол осы аймақта өскен және ол келген кезде NBS қызметкерлеріне қосылған қыз еді. Олар Энугуға көшіп, оның әкімшілік жұмысына көмектесе бастады.
Back in Nigeria, Achebe set to work revising and editing his novel; he titled it Things Fall Apart, after a line in the poem "The Second Coming" by W. B. Yeats. He cut away the second and third sections of the book, leaving only the story of a yam farmer named Okonkwo who lives during the colonization of Nigeria and struggles with his father's debtor legacy. He added sections, improved various chapters, and restructured the prose. In 1957 he sent his only copy of his handwritten manuscript (along with the £22 fee) to a London manuscript typing service he had seen an advertisement for in The Spectator. He did not receive a reply from the typing service, so he asked his boss at the NBS, Angela Beattie, to visit the company during her travels to London. She did, and angrily demanded to know why the manuscript was lying ignored in the corner of the office. The company quickly sent a typed copy to Achebe. Beattie's intervention was crucial for his ability to continue as a writer. Had the novel been lost, he later said, "I would have been so discouraged that I would probably have given up altogether." The next year Achebe sent his novel to the agent recommended by Gilbert Phelps in London. It was sent to several publishing houses; some rejected it immediately, claiming that fiction from African writers had no market potential. The executives at Heinemann read the manuscript and hesitated in their decision to publish the book. An educational adviser, Donald MacRae, read the book and reported to the company that: "This is the best novel I have read since the war." Heinemann published 2,000 hardcover copies of Things Fall Apart on 17 June 1958. According to Alan Hill, employed by the publisher at the time, the company did not "touch a word of it" in preparation for release. The book was received well by the British press, and received positive reviews from critic Walter Allen and novelist Angus Wilson. Three days after publication, The Times Literary Supplement wrote that the book "genuinely succeeds in presenting tribal life from the inside". The Observer called it "an excellent novel", and the literary magazine Time and Tide said that "Mr. Achebe's style is a model for aspirants". Initial reception in Nigeria was mixed. When Hill tried to promote the book in West Africa, he was met with scepticism and ridicule. The faculty at the University of Ibadan was amused at the thought of a worthwhile novel being written by an alumnus. Others were more supportive; one review in the magazine Black Orpheus said: "The book as a whole creates for the reader such a vivid picture of Igbo life that the plot and characters are little more than symbols representing a way of life lost irrevocably within living memory." When Things Fall Apart was published in 1958, Achebe was promoted at the NBS and put in charge of the network's Eastern region coverage. That same year Achebe began dating Christiana Chinwe (Christie) Okoli, a woman who had grown up in the area and joined the NBS staff when he arrived. The couple moved to Enugu and began to work on his administrative duties.
No Longer at Ease және бауырластық сапарлар (19601961)
1960 жылы Ачебе «No Longer at Ease» романын жариялады, бұл роман «Things Fall Apart» басты кейіпкерінің немересі, Лагостың жемқорлығына қатысқан Оби есімді мемлекеттік қызметкер туралы. Ол өз дәуіріндегі көптеген нигериялық жастар сияқты, өзінің дәстүрлі мәдениеті, отбасы мен туған ауылы мен мемлекеттік жұмысы және қазіргі қоғам арасындағы қайшылықты бастан кешіреді. Сол жылы Ачебе алты айлық саяхат үшін Рокфеллер стипендиясын алды, оны ол «жазушылық мансабымның алғашқы маңызды мүмкіндігі» деп атады. Ачебе стипендияны Шығыс Африканы аралауға пайдаланды. Алдымен Кенияға сапар шегіп, онда иммиграциялық форманы толтыру қажет болды, онда өзінің этникалық тегін көрсетуге: еуропалық, азиялық, араб немесе басқа деп белгілеу керек еді. «Басқа» санатына жатқызылуына қорқынышпен және таңғалып, ол жағдайды «күлкілі» деп тапты және естелік ретінде қосымша форманы сақтап алды. Танганьика мен Занзибарға (қазір Танзания мемлекеті құрамында) сапар барысында, ол африкалық емес қонақүй қызметкерлері мен әлеуметтік элиталардың арасында байқаған жоғарыдан қараушылыққа наразы болды. Ачебе саяхатында суахили тілінің Африкадағы маңызды тіл ретінде кеңінен таныла бастағанын көрді. Радиодан суахили тілінде хабарлар таратылып, ол барған елдерде бұл тіл кеңінен қолданылды. Дегенмен, ол суахили тілінде жазылған әдебиетке адамдардың немқұрайлы екенін байқады. Ол шейх Шаабан Роберт ақынымен кездесіп, ол суахили тіліндегі туындыларын жариялаудағы қиындықтар туралы шағымданды. Солтүстік Родезияда (қазір Замбия) Ачебе Виктория сарқырамасына баратын автобустың тек ақтарға арналған бөлімінде отырды. Билет сатушы оған алдыңғы қатарда неге отырғанын сұрағанда, ол: «Егер білуге тиіс болсаңыз, мен Нигериядан келдім, ал бізде автобуста қалаған жерімізге отырамыз», - деп жауап берді. Сарқырамаға жеткенде, автобустағы қара нәсілді жолаушылар оны құттықтады, бірақ ол олардың сол кездегі сегрегация саясатына қарсы тұра алмағанына өкінді. Екі жылдан кейін Ачебе ЮНЕСКО-ның Шығармашылық суретшілер стипендиясының аясында АҚШ пен Бразилияға сапар шекті. Ол АҚШ-тың бірқатар жазушыларымен, соның ішінде Ральф Эллисон және Артур Миллер сияқты романда жазатын жазушылармен кездесті. Бразилияда ол португал тілінде жазудың қиындықтарын басқа авторлармен талқылады. Ачебе, егер ұлттың жанды әдебиеті кеңінен қолданылатын тілге аударылмаса, жоғалып қалуы мүмкін деп уайымдады.
In 1960 Achebe published No Longer at Ease, a novel about a civil servant named Obi, grandson of Things Fall Aparts main character, who is embroiled in the corruption of Lagos. Obi undergoes the same turmoil as much of the Nigerian youth of his time; the clash between the traditional culture of his clan, family, and home village against his government job and modern society. Later that year, Achebe was awarded a Rockefeller Fellowship for six months of travel, which he called "the first important perk of my writing career". Achebe used the fellowship to tour East Africa. He first travelled to Kenya, where he was required to complete an immigration form by checking a box indicating his ethnicity: European, Asiatic, Arab, or Other. Shocked and dismayed at being forced into an "Other" identity, he found the situation "almost funny" and took an extra form as a souvenir. Continuing to Tanganyika and Zanzibar (now united in Tanzania), he was frustrated by the paternalistic attitude he observed among non African hotel clerks and social elites. Achebe found in his travels that Swahili was gaining prominence as a major African language. Radio programs were broadcast in Swahili, and its use was widespread in the countries he visited. Nevertheless, he found an "apathy" among the people toward literature written in Swahili. He met the poet Sheikh Shaaban Robert, who complained of the difficulty he had faced in trying to publish his Swahili language work. In Northern Rhodesia (now called Zambia), Achebe found himself sitting in a whites only section of a bus to Victoria Falls. Interrogated by the ticket taker as to why he was sitting in the front, he replied, "if you must know I come from Nigeria, and there we sit where we like in the bus." Upon reaching the waterfall, he was cheered by the black travellers from the bus, but he was saddened by their being unable to resist the policy of segregation at the time. Two years later, Achebe travelled to the United States and Brazil as part of a Fellowship for Creative Artists awarded by UNESCO. He met with a number of writers from the US, including novelists Ralph Ellison and Arthur Miller. In Brazil, he discussed the complications of writing in Portuguese with other authors. Achebe worried that the vibrant literature of the nation would be lost if left untranslated into a more widely spoken language.
Нигерияның дауысы және африкалық жазушылар сериясы (19611964)
1961 жылы Нигерияға оралғаннан кейін Ачебе Ұлттық телерадио хабар тарату қызметінде (NBS) Сыртқы хабар тарату директоры лауазымына көтерілді. Оның негізгі міндеттерінің бірі 1962 жылы Жаңа жыл күні алғашқы хабар таратуды бастаған «Нигерия дауысы» (VON) желісін құруға көмектесу болды. Нигерияның премьер-министрі Абубакар Тафава Балева Батыс аймақта төтенше жағдай жариялағанда VON бейтараптығын сақтауға күш салды, себебі түрлі партиялардың өкілдері арасындағы қақтығыстар орын алып жатқан еді. Ачебе жемқорлық пен саяси оппозицияның үнін басуға жасалған әрекеттерге қатты ренжіді. Сол жылы ол Уганданың Кампала қаласындағы Макерере университетінде ағылшын тілінде жазатын африкалық жазушылардың басқосуына қатысты. Ол Ганалық ақын Кофи Авунор, Нигериялық драматург және романист Воле Сойинка, американдық ақын Лэнгстон Хьюз сияқты әдебиет қайраткерлерімен кездесті. Талқылаулардың бірі – «африкалық әдебиет» терминіне диаспорадағы туындыларды да, немесе континентте өмір сүретін адамдардың жазғандарын ғана қамту керек пе деген мәселе болды. Ачебе бұл «өте маңызды мәселе емес» екенін, және ғалымдар жұмыстардың көлемі жеткілікті болғанша күтуі керек екенін айтты. Конференция туралы бірнеше журналда жазған Ачебе оны Африка әдебиеті үшін маңызды кезең деп атап, континентте және одан тыс жерлерде оқшауланған дауыстардың бірігуінің маңыздылығын көрсетті. Макеререде болғанда Ачебеге Джеймс Нгуги (кейін Нгуги ва Тхионго деп аталды) есімді студент жазған «Бала, жылама» романын оқып беруді сұрады. Ол романдан әсер алып, оны Алан Хиллге жіберді, ол екі жылдан кейін африкалық жазушылардың кітаптарының жекелеген басылымдарымен бірге жариялады. Ачебе Флора Нуапаның туындыларын да ұсынды. Ачебе африкалық жазушылардың постколониалдық әдебиеттер жинағы «African Writers Series» бас редакторы болды. Бұл туындылар кеңінен таралған сайын, африкалық әдебиет туралы сын-пікірлер мен зерттеулер, әсіресе Еуропадан, көбейе бастады. 1962 жылғы желтоқсанда «Nigeria Magazine» журналында африкалық туындыларға халықаралық авторлардың сын-пікірлеріне жауап ретінде «Періштелердің бармайтын жері» атты эссе жарияланды. Эссе жау сыншыны (толыққанды теріс), таңғалып қалған сыншыны (толыққанды оң) және саналы сыншыны (балансты іздейтін) ажыратады. Ол сырттан африкалық жазушыларды сынға алғандарға: «Ешбір адам өзі білмейтін тілді түсіне алмайды (және бұл жерде 'тіл' дегеніміз тек сөздер емес, адамның бүкіл дүниетанымы)», – деп қарсы шықты. 1964 жылдың қыркүйегінде ол Лидс университетінде өткен Ұлттар Достастығы әдебиеті конференциясына қатысып, «Романист – ұстаз ретінде» атты эссесін ұсынды.
On his return to Nigeria in 1961, Achebe was promoted at the NBS to the position of Director of External Broadcasting. One of his primary duties was to help create the Voice of Nigeria (VON) network, which broadcast its first transmission on New Year's Day 1962. VON struggled to maintain neutrality when Nigerian Prime Minister Abubakar Tafawa Balewa declared a state of emergency in the Western Region, responding to a series of conflicts between officials of varying parties. Achebe became particularly saddened by the evidence of corruption and silencing of political opposition. The same year he attended an executive conference of African writers in English at the Makerere University College in Kampala, Uganda. He met with literary figures including Ghanaian poet Kofi Awoonor, Nigerian playwright and novelist Wole Soyinka, and American poet Langston Hughes. Among the topics of discussion was an attempt to determine whether the term African literature ought to include work from the diaspora, or solely that writing composed by people living within the continent itself. Achebe indicated that it was not "a very significant question", and that scholars would do well to wait until a body of work was large enough to judge. Writing about the conference in several journals, Achebe hailed it as a milestone for the literature of Africa, and highlighted the importance of community among isolated voices on the continent and beyond. While at Makerere, Achebe was asked to read a novel written by a student named James Ngugi (later known as Ngũgĩ wa Thiong'o) called Weep Not, Child. Impressed, he sent it to Alan Hill at Heinemann, which published it two years later to coincide with its paperback line of books from African writers. Achebe also recommended works by Flora Nwapa. Achebe became the General Editor of the African Writers Series, a collection of postcolonial literature from African writers. As these works became more widely available, reviews and essays about African literature—especially from Europe—began to flourish. Achebe published an essay entitled "Where Angels Fear to Tread" in the December 1962 issue of Nigeria Magazine in reaction to critiques African work was receiving from international authors. The essay distinguished between the hostile critic (entirely negative), the amazed critic (entirely positive), and the conscious critic (who seeks a balance). He lashed out at those who critiqued African writers from the outside, saying: "no man can understand another whose language he does not speak (and 'language' here does not mean simply words, but a man's entire worldview)." In September 1964 he attended the Commonwealth Literature conference at the University of Leeds, presenting his essay "The Novelist as Teacher".
Жеке өмір
Ачебе мен Кристи 1961 жылдың 10 қыркүйегінде Ыбыдан университетінің кампусындағы Қайта тірілу шіркеуінде үйленді. Олардың тұңғыш баласы, қызы Чинело 1962 жылдың 11 шілдесінде дүниеге келді. 1964 жылдың 3 желтоқсанында Икечукву деген ұлдары, ал 1967 жылдың 24 мамырында Шиди деген тағы бір ұлдары дүниеге келді. Олардың соңғы баласы, Нвандо атты қызы 1970 жылдың 7 наурызында дүниеге келді. Балалары Лагостағы мектепке бармағаннан кейін, ата-аналары мектепте қалыптасқан көзқарас, әсіресе нәсіл, жыныс және африкалықтардың бейнеленуіне қатысты алаңдады. Бұл алаңдаушылық көбінесе ақ нәсілді мұғалімдер мен африкалық өмірді бұрмалап көрсететін кітаптар арқылы білдірілді. 1966 жылы Ачебе осы мәселелерді шешу мақсатында "Чайк және өзен" атты алғашқы балалар кітабын жариялады.
Achebe and Christie married on 10 September 1961, holding the ceremony in the Chapel of Resurrection on the campus of the University of Ibadan. Their first child, a daughter named Chinelo, was born on 11 July 1962. They had a son, Ikechukwu, on 3 December 1964, and another boy, Chidi, on 24 May 1967. Their last child, a daughter, named Nwando, was born on 7 March 1970. When the children began attending school in Lagos, their parents became worried about the worldview—especially with regard to race, gender and how Africans were portrayed—expressed at the school, particularly through the mostly white teachers and books that presented a prejudiced view of African life. In 1966, Achebe published his first children's book, Chike and the River, to address some of these concerns.
Құдайдың жебесі (19641966)
Ачебедің үшінші кітабы "Құдайдың жебесі" 1964 жылы жарық көрді. Романның идеясы 1959 жылы, Ачебе аудандық офицердің бас діни қызметкерді түрмеге қамауы туралы әңгімені естігенде туды. Бір жылдан кейін ол археолог Турстан Шоудың аймақтан қазба жұмыстарымен табылған игбо нысандарының жинағын көрген кезде одан әрі шабыттанды. Ачебе бұл артефакттардың мәдени жетілгендігіне таң қалды. Бір танысы колониялық офицерлердің бірнеше құжаттарын көрсеткенде, Ачебе осы тарихи деректерді біріктіріп, "Құдайдың жебесі" романына кірісті. Ачебедің бұрынғы шығармалары сияқты, "Құдайдың жебесі" де сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 1974 жылы Ачебе "кейбір құрылымдық әлсіздіктерді" түзету мақсатында қайта қарастырылған басылым шығарды. Алдыңғы кітаптардағыдай, бұл шығарма игбо дәстүрі мен еуропалық христиан дінінің өзара байланысын зерттейді. ХХ ғасырдың басында Умуаро ауылында өтетін оқиға, Улудың бас діни қызметкері Езеулудың тағдырын баяндайды. Аймақтағы британ империализмінің күшіне таң қалған ол ұлына шетелдіктердің құпияларын үйренуді бұйырады. Езеулу осының салдарынан туған трагедияға ұшырайды. Ачебеге жазған хатында американдық жазушы Джон Апдайк "Құдайдың жебесі" романының басты кейіпкерінің күрт құлдырауына таңғалып, автордың "Батыс романистерінің көпшілігі ойлап таппаған соңғы аяқ" жазудағы батылдығын жоғары бағалады. Ачебе оған жауап ретінде африкалық әдебиетте жеке батыр кейіпкерлердің сирек кездесетінін, себебі оның тамыры қоғамдық өмірде жатыр және кейіпкерлердің "әлемдегі адам емес күштерге бағыну" дәрежесі жоғары екенін айтты.
Achebe's third book, Arrow of God, was published in 1964. The idea for the novel came in 1959, when Achebe heard the story of a Chief Priest being imprisoned by a District Officer. He drew further inspiration a year later when he viewed a collection of Igbo objects excavated from the area by archaeologist Thurstan Shaw; Achebe was startled by the cultural sophistication of the artefacts. When an acquaintance showed him a series of papers from colonial officers, Achebe combined these strands of history and began work on Arrow of God. Like Achebe's previous works, Arrow was roundly praised by critics. A revised edition was published in 1974 to correct what Achebe called "certain structural weaknesses". Like its predecessors, the work explores the intersections of Igbo tradition and European Christianity. Set in the village of Umuaro at the start of the twentieth century, the novel tells the story of Ezeulu, a Chief Priest of Ulu. Shocked by the power of British imperialism in the area, he orders his son to learn the foreigners' secrets. Ezeulu is consumed by the resulting tragedy. In a letter written to Achebe, American writer John Updike expressed his surprised admiration for the sudden downfall of Arrow of Gods protagonist and praised the author's courage to write "an ending few Western novelists would have contrived". Achebe responded by suggesting that the individualistic hero was rare in African literature, given its roots in communal living and the degree to which characters are "subject to non human forces in the universe".
Халық адамы (1966-1967 жж.)
Ачебедің төртінші романы "Халық адамы" 1966 жылы жарық көрді. Жаңа ғана тәуелсіздік алған, аты аталмаған африкалық мемлекетте өрбитін қараңғы сатира, роман Аната ауылынан келген Одили Самалу есімді мұғалімнің сыбайлас жемқор Мәдениет министрі Нангамен парламенттік орын үшін күресін баяндайды. Романның алдын ала нұсқасын оқыған Ачебедің досы Джон Пеппер Кларк: "Чинуа, сенің пайғамбар екеніңді білемін. Бұл кітаптағының бәрі орындалды, әскери төңкеріс болмаса!" деді. Одан кейін Нигерия армиясының офицері Чукума Кадуна Нзеогу 1966 жылғы Нигерия төңкерісінің бір бөлігі ретінде елдің солтүстік аймағын басып алды. Басқа аймақтардағы төңкерісшілер сәтсіздікке ұшырады, одан кейін әскери жазалау шаралары жүргізілді. Солтүстікте тұратын шығыс аймағынан үш мың адам қаңғырылды, ал Игбо халқына жасалған басқа шабуылдар туралы хабарлар Лагосқа тарады. Романның соңы Ачебеге Нигерия Қарулы күштерінің назарын аударды, олар оны төңкеріс туралы алдын ала білген деп күдіктенді. Қуғын-сүргін туралы естіген соң, ол жүкті әйелін және балаларын көктайғақ қайықпен, көзге көрінбейтін арналар арқылы шығыстағы Порт-Харкортқа жіберді. Олар қауіпсіз жетті, бірақ Кристи сапар соңында түсік тартты. Чинуа көп ұзамай Огидиде оларға қосылды. Бұл қалалар оңтүстік-шығыста орналасқандықтан, әскери шабуылдан қорғалған еді. Отбасы Энугуға көшіп келгеннен кейін, Ачебе және оның досы Кристофер Окигбо жас оқырмандарға арналған әдебиеттің сапасын және мөлшерін арттыру мақсатында "Citadel Press" баспасын құрды. Оның алғашқы ұсыныстарының бірі "Иттің қалай үйретілгені" атты әңгіме болды, Ачебе оны қайта қарап, қайта жазып, елдің саяси дау-дамасы туралы күрделі аллегорияға айналдырды. Оның соңғы атауы "Бүркіттің тырнақтары қалай пайда болды" болды. Бірнеше жыл өткен соң Нигерияның барлау қызметкері Ачебеге: "Биафрадан шыққанның бәрінен бұл кітап ең маңыздысы еді" деді.
Achebe's fourth novel, A Man of the People, was published in 1966. A bleak satire set in an unnamed African state which has just attained independence, the novel follows a teacher named Odili Samalu from the village of Anata who opposes a corrupt Minister of Culture named Nanga for his Parliament seat. Upon reading an advance copy of the novel, Achebe's friend John Pepper Clark declared: "Chinua, I know you are a prophet. Everything in this book has happened except a military coup!" Soon afterwards, Nigerian Army officer Chukwuma Kaduna Nzeogwu seized control of the northern region of the country as part of the 1966 Nigerian coup d'état. Commanders in other areas failed, and the coup was followed by a military crackdown. A massacre of three thousand people from the eastern region living in the north occurred soon afterwards, and stories of other attacks on Igbo Nigerians began to filter into Lagos. The ending of his novel had brought Achebe to the attention of the Nigerian Armed Forces, who suspected him of having foreknowledge of the coup. When he received word of the pursuit, he sent his wife (who was pregnant) and children on a squalid boat through a series of unseen creeks to the Eastern stronghold of Port Harcourt. They arrived safely, but Christie suffered a miscarriage at the journey's end. Chinua rejoined them soon afterwards in Ogidi. These cities were safe from military incursion because they were in the southeast, a part of the region that would later secede. Once the family had resettled in Enugu, Achebe and his friend Christopher Okigbo started a publishing house called Citadel Press to improve the quality and increase the quantity of literature available to younger readers. One of its first submissions was a story called How the Dog was Domesticated, which Achebe revised and rewrote, turning it into a complex allegory for the country's political tumult. Its final title was How the Leopard Got His Claws. Years later a Nigerian intelligence officer told Achebe, "of all the things that came out of Biafra, that book was most important."
Нигерия-Биафра соғысы (1967-1970)
1967 жылдың мамыр айында Нигерияның оңтүстік-шығыс аймағы Биафра Республикасын құру үшін бөлініп шықты; шілдеде Нигерия әскері заңсыз көтеріліс деп саналғанды басу үшін шабуыл жасады. Ачебе отбасы соғыс кезінде бірнеше рет қауіптен аман қалды, соның ішінде олардың үйіне бомба түсті. 1967 жылдың тамызында Окигбо соғыста қаза тапты. Ачебе бұл жоғалтудан қатты қайғырды; 1971 жылы ол "Окигбоға айтылатын жоқтау" шығармасын жазды, бастапқыда игбо тілінде, бірақ кейін ағылшын тіліне аударды. Соғыс күшейген сайын, Ачебе отбасы Энугудан Биафраның Аба астанасына көшуге мәжбүр болды. Ол соғыс кезінде де жазуын жалғастырды, бірақ осы уақыт аралығындағы шығармашылық жұмысының көп бөлігі поэзия түрінде болды. Ықшам формат соғыс аймағында өмір сүрудің салдарынан туындады. "Мен поэзия жаза аламын, - деді ол, - қысқа, қарқынды, көңіл күйіме сай. Бәрі де біздің күресіміздің аясында жасалып жатыр". Осы өлеңдердің көпшілігі 1971 жылы "Жан бауырым, сақ бол" атты кітабында жинақталды. Оның ең танымал шығармаларының бірі "Босқын ана мен бала" болды, ол оны қоршаған қайғы мен жоғалту туралы айтты. Биафраның болашағына адал болған ол, АҚШ-тағы Солтүстік-Батыс университетінің Африка зерттеулер бағдарламасынан келген шақырудан бас тартып, шетелдік елші қызметін қабылдады. Осы арада, олардың құрдасы Воле Сойинка Биафра шенеуніктерімен кездескені үшін түрмеге қамалып, екі жыл түрмеде отырды. 1968 жылы сөйлеген сөзінде Ачебе былай деді: "Мен Нигерияның жағдайын төзбеймін. Егер мен нигериялық болсам, мен Воле Сойинканың түрмеде отырғандай жағдайға түсер едім". Елшілік қызметінде Ачебе Биафра мәселесін жариялау үшін Еуропа мен Солтүстік Америка қалаларына сапар шекті. Соғыс жалғасқан сайын Биафрадағы жағдай нашарлай берді. 1968 жылдың қыркүйегінде Аба қаласы Нигерия әскерінің бақылауына өтті және Ачебе отбасы тағы бір рет, бұл жолы Биафра үкіметі көшіп келген Умуахияға көшті. Ол соғыстан кейінгі кезең үшін қағидалар мен идеяларды әзірлеу міндеті жүктелген, жаңадан құрылған Ұлттық басшылық комитетіне төрағалық етуге таңдалды. 1969 жылы топ "Биафра революциясының қағидалары" атты құжатты аяқтады, кейіннен "Ахиара декларациясы" деп жарияланды. Сол жылдың қазан айында Ачебе, жазушылар Сиприан Эквенси мен Габриэль Окарамен бірге АҚШ-қа Биафрадағы аяусыз жағдай туралы хабардар ету үшін сапар шекті. Олар 30 колледжді аралап, көптеген сұхбаттар берді. Топ студенттер мен оқытушылар тарапынан жақсы қабылдануға қарамастан, Ачебе АҚШ-та Африкаға қатысты қатыгез нәсілшілдік көзқарасты көріп, қатты қайғырды. Сапар соңында ол "әлемдік саясат мүлдем аяусыз және сезімсіз" деді. 1970 жылдың басында Биафра мемлекетінің құлауы болды. 12 қаңтарда әскер Нигерияға бас иді, ал Ачебе отбасымен Огидиге оралды, онда олардың үйі қираған еді. Ол Нигерияның Нсукка қаласындағы университетінде жұмысқа орналасып, академиялық өмірге қайтадан енді. Алайда, ол Биафраны қолдағандықтан Нигерия үкіметі оның паспортын қайтарып алғандықтан, басқа елдерге шақыруды қабылдай алмады. 1970 жылдың 7 наурызында Ачебе отбасы тағы бір қызға ие болды, оның есімін Нвандо қойды.
In May 1967, the southeastern region of Nigeria broke away to form the Republic of Biafra; in July the Nigerian military attacked to suppress what it considered an unlawful rebellion. The Achebe family narrowly escaped disaster several times during the war, including a bombing of their house. In August 1967, Okigbo was killed fighting in the war. Achebe was shaken considerably by the loss; in 1971 he wrote "Dirge for Okigbo", originally in the Igbo language but later translated to English. As the war intensified, the Achebe family was forced to leave Enugu for the Biafran capital of Aba. He continued to write throughout the war, but most of his creative work during this time took the form of poetry. The shorter format was a consequence of living in a war zone. "I can write poetry," he said, "something short, intense more in keeping with my mood [ ] All this is creating in the context of our struggle." Many of these poems were collected in his 1971 book Beware, Soul Brother. One of his most famous, "Refugee Mother and Child", spoke to the suffering and loss that surrounded him. Dedicated to the promise of Biafra, he accepted a request to serve as foreign ambassador, refusing an invitation from the Program of African Studies at Northwestern University in the US. Meanwhile, their contemporary Wole Soyinka was imprisoned for meeting with Biafran officials and spent two years in jail. Speaking in 1968, Achebe said: "I find the Nigerian situation untenable. If I had been a Nigerian, I think I would have been in the same situation as Wole Soyinka is—in prison." In his ambassador role, Achebe travelled to European and North American cities to promote the Biafra cause. Conditions in Biafra worsened as the war continued. In September 1968, the city of Aba fell to the Nigerian military and Achebe once again moved his family, this time to Umuahia, where the Biafran government had relocated. He was chosen to chair the newly formed National Guidance Committee, charged with the task of drafting principles and ideas for the post war era. In 1969, the group completed a document entitled The Principles of the Biafran Revolution, later released as The Ahiara Declaration. In October of the same year, Achebe joined writers Cyprian Ekwensi and Gabriel Okara for a tour of the United States to raise awareness about the dire situation in Biafra. They visited thirty college campuses and conducted numerous interviews. Although the group was well received by students and faculty, Achebe was shocked by the harsh racist attitude toward Africa he saw in the US. At the end of the tour, he said that "world policy is absolutely ruthless and unfeeling". The beginning of 1970 saw the end of the state of Biafra. On 12 January, the military surrendered to Nigeria, and Achebe returned with his family to Ogidi, where their home had been destroyed. He took a job at the University of Nigeria in Nsukka and immersed himself once again in academia. He was unable to accept invitations to other countries, however, because the Nigerian government revoked his passport due to his support for Biafra. The Achebe family had another daughter on 7 March 1970, named Nwando.
Соғыстан кейінгі академиялық орта (1971-1975)
Соғыстан кейін Ачебе 1971 жылы екі журнал ашуға көмектесті: әдеби журнал «Окике» – африка өнері, көркем әдебиет және поэзияға арналған платформа; және университеттің ішкі басылымы «Nsukkascope». Кейіннен Ачебе мен «Окике» комитеті игбо қауымының жергілікті әңгімелерін және ауызша дәстүрлерін көрсету үшін тағы бір мәдени журнал – «Uwa Ndi Igbo» құрды. Ачебе «Окике» журналының редакторлығын Онуора Осмонд Энеквеге тапсырды, ал оған кейіннен Амечи Акуанья көмектесті. 1972 жылдың ақпан айында Чинуа Ачебе «Соғыстағы қыздар» атты әңгімелер жинағын жариялады. Бұл «Heinemann» баспасының «Африка жазушылары» сериясының жүзінші кітабы болды. 1972 жылдың қыркүйегінде Массачусетс Амхерст университеті Ачебеге профессорлық қызмет ұсынды, содан кейін отбасы АҚШ-қа көшіп кетті. Олардың кіші қызы балабақшадан ләззат алмай, көп ұзамай оның наразылығының себебін анықтады. Ачебе оған «сыртқы ортаға бейімделу» деп атаған жағдайға қарсы тұруға көмектесті, мектепке баратын және қайтатын жолда оған әңгімелер айтты. Ол әртүрлі студенттерге сабақтар өткенде (оның бір ғана сыныбы болған, бірақ аудиториясы көп болды), Батыс ғылымында Африка туралы қабылдауларды зерттей бастады: «Африка олар білетін басқа жерлерге ұқсамайды [ ] Қара континентте нағыз адамдар жоқ, тек әрекет ететін күштер бар; және адамдар сіз түсінетін тілде сөйлемейді, олар тек ыңғырайды, асығыс қылып секіріп, шапалақтайды».
After the war, Achebe helped start two magazines in 1971: the literary journal Okike, a forum for African art, fiction, and poetry; and Nsukkascope, an internal publication of the university. Achebe and the Okike committee later established another cultural magazine, Uwa Ndi Igbo, to showcase the indigenous stories and oral traditions of the Igbo community. Achebe handed over the editorship of Okike to Onuora Osmond Enekwe, who was later assisted by Amechi Akwanya. In February 1972, Chinua Achebe released Girls at War, a collection of short stories ranging in time from his undergraduate days to the recent bloodshed. It was the 100th book in Heinemann's African Writers Series. The University of Massachusetts Amherst offered Achebe a professorship in September 1972, and the family moved to the United States. Their youngest daughter was displeased with her nursery school, and the family soon learned that her frustration involved language. Achebe helped her face what he called the "alien experience" by telling her stories during the car trips to and from school. As he presented his lessons to a wide variety of students (he taught only one class, to a large audience), he began to study the perceptions of Africa in Western scholarship: "Africa is not like anywhere else they know [ ] there are no real people in the Dark Continent, only forces operating; and people don't speak any language you can understand, they just grunt, too busy jumping up and down in a frenzy".
Тағы бір сын (1975)
Ачебе 1975 жылғы 18 ақпанда Амхерстте "Африка бейнесі: Конрадтың «Қараңғылық жүрегіндегі» расизм" атты канцлерлік лекциясын оқығанда бұл сынды кеңейтті. Жозеф Конрадты «қанды нәсілшіл» деп атап, Ачебе Конрадтың «Қараңғылық жүрегі» романы африкалықтарды адамгершіліктен айырып, Африканы «барлық таныс адамгершіліктен жұрдас, метафизикалық шайқас алаңы» ретінде бейнелейтінін, ал саяхатшы еуропалықтың оған қауіп-қатермен кіретінін мәлімдеді. Ачебе 1952 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Альберт Швейцердің де сөздерін талқылады: «Конрад жазғандай, африкалықтарға қызмет ету үшін Еуропадағы музыка және теология саласындағы жарқын мансабынан бас тарған ерекше миссионер Альберт Швейцер екіұштылықтың символы болып табылады. Швейцердің жиі цитаталанатын сөзі: «Африкалық – менің бауырым, бірақ кіші бауырым». Осыдан кейін ол кіші бауырлардың қажеттіліктеріне сай, аурудың микробтар теориясы пайда болғанға дейінгі медициналық тәжірибедегі гигиена стандарттарын еске түсіретін аурухана салдырды». Лекциясынан кейін бірден қызу пікірталас туды. Көптеген ағылшын тілінің профессорлары оның айтқандарына наразылық білдірді; бір қарт профессор оған жуып келіп: «Сенің не құқығың бар?!» деп айқай салып, кетіп қалды. Тағы бірі Ачебеде «юмор сезімі жоқ» екенін айтты, бірақ бірнеше күннен кейін үшінші профессор Ачебеге келіп: «Енді түсіндім, мен «Қараңғылық жүрегін» жылдар бойы оқытсам да, шын мәнінде оқымағанмын» деді. Ачебенің сын-пікірлері Конрадтың туындыларына қатысты балама көзқарасқа айналды. Эссе 1988 жылы Конрадтың романының Нортон сындық басылымына енгізілді. Редактор Роберт Кимброу оны «оның кітабының екінші басылымынан бері «Қараңғылық жүрегі» сын-пікіріндегі үш маңызды оқиғаның бірі» деп атады. Сыншы Николас Тределл Конрадқа қатысты сынды «Ачебеге дейінгі және одан кейінгі» екі эпохалық кезеңге бөледі. Эссесі туралы жиі сұрақтарға жауап берген Ачебе, еңбектің тоқтатылуын қаламағанын түсіндірді: «Менің мінезімде кітапты тыйым салу туралы сөз қозғау жоқ. Мен оны түсіністікпен және мен айтқан біліммен оқыңыз деймін. Африка туындыларымен қатар оқыңыз». 2009 жылғы қазан айында National Public Radio арнасында Роберт Сигелмен сұхбаттасқанда Ачебе «Қараңғылық жүрегіне» қатысты сын-пікірін сақтап қалғанын айтты. Ол ««Қараңғылық жүрегі» лайықты емес» деген тақырыптағы талқылауда бұл сынды жұмсартты: «Конрад – тартымды жазушы. Ол оқырманын оқиғаға тарта алады. Егер ол мені және менің халқымды туралы айтпаса, мен, әдетте, тек сол тартымдылық туралы ойлаған болар едім».
Achebe expanded this criticism when he presented a Chancellor's Lecture at Amherst on 18 February 1975, "An Image of Africa: Racism in Conrad's Heart of Darkness". Decrying Joseph Conrad as "a bloody racist", Achebe asserted that Conrad's novel Heart of Darkness dehumanises Africans, rendering Africa as "a metaphysical battlefield devoid of all recognisable humanity, into which the wandering European enters at his peril." Achebe also discussed a quotation from Albert Schweitzer, a 1952 Nobel Peace Prize laureate: "That extraordinary missionary, Albert Schweitzer, who sacrificed brilliant careers in music and theology in Europe for a life of service to Africans in much the same area as Conrad writes about, epitomizes the ambivalence. In a comment which has often been quoted Schweitzer says: 'The African is indeed my brother but my junior brother.' And so he proceeded to build a hospital appropriate to the needs of junior brothers with standards of hygiene reminiscent of medical practice in the days before the germ theory of disease came into being." The lecture was controversial immediately following his talk. Many English professors in attendance were upset by his remarks; one elderly professor reportedly approached him, said: "How dare you! ", and stormed away. Another suggested that Achebe had "no sense of humour", but several days later Achebe was approached by a third professor, who told him: "I now realize that I had never really read Heart of Darkness although I have taught it for years." Achebe's criticism has become a mainstream perspective on Conrad's work. The essay was included in the 1988 Norton critical edition of Conrad's novel. Editor Robert Kimbrough called it one of "the three most important events in Heart of Darkness criticism since the second edition of his book." Critic Nicolas Tredell divides Conrad's criticism "into two epochal phases: before and after Achebe." Asked frequently about his essay, Achebe once explained that he never meant for the work to be abandoned: "It's not in my nature to talk about banning books. I am saying, read it—with the kind of understanding and with the knowledge I talk about. And read it beside African works." Interviewed on National Public Radio with Robert Siegel in October 2009, Achebe stated that he was still critical of Heart of Darkness. He tempered this criticism in a discussion entitled "'Heart of Darkness' is inappropriate", stating: "Conrad was a seductive writer. He could pull his reader into the fray. And if it were not for what he said about me and my people, I would probably be thinking only of that seduction."
Зейнетақы және саясат (1976-1986)
UMass Amherst-те қызметтенгеннен кейін және Коннектикут университетінде қонақ профессор болғаннан кейін, Ачебе 1976 жылы Нигерия университетіне оралды, онда 1981 жылы зейнетке шыққанға дейін ағылшын тілі кафедрасын басқарды. Нигерия университетіне оралғанда ол үш мақсатқа қол жеткізуді көздеді: өзі жазып жүрген романын аяқтау, «Окике» журналының жергілікті шығарылымын жаңарту және игбо мәдениетін зерттеуді жалғастыру. 1976 жылдың тамызындағы сұхбатында ол нигериялық зиялыға сын айтып, оның архетипінің зиялылықтан «мәртебе мен асқазан» екі нәрседен басқа ештеңемен байланысы жоқ екенін айтты. «Егер ол жұмысынан айырылып қалу немесе ресми наразылыққа ұшырау қаупі болса, ол айналасында болып жатқандарға немқұрайлылық танытуды қалайды», - деді ол. 1979 жылдың қазанында Ачебе алғашқы Нигерия Ұлттық Есімдік сыйлығына ие болды. 1981 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол «Окике» журналын редакциялауға көбірек уақыт арнады және солшыл «Халықты құтқару партиясымен» (PRP) белсенді айналысты. 1983 жылы ол партияның ұлттық вице-президенті болды. Алдағы сайлауға орай «Нигерияның проблемасы» атты кітабын жариялады. Кітаптың бірінші бетінде Ачебе былай деп жазды: «Нигерияның мәселесі – оның басшыларының жауапкершілікке көтерілуге және нағыз көшбасшылықтың белгісі болып табылатын жеке мысал көрсетуге бейілсіздігі немесе қабілетсіздігі». Одан кейін өткен сайлаулар зорлық-зомбылық пен алаяқтыққа толы болды. «Халық адамы» романынан бері Нигерия саясаты өзгерді деп ойлайсыз ба деген сұраққа Ачебе: «Менің ойымша, нигериялық саясаткерлер одан да нашарлаған», - деп жауап берді. Сайлаудан кейін ол Кано штатының жаңадан сайланған губернаторы Сабо Бакин Зувомен қызу дауға түсіп, төбелес шамасына жетіп келді. Ол PRP-дан шығып, саяси партиялардан алшақтап, оған қатысқан адамдардың адалсыздығы мен әлсіздігіне өкініш білдірді. 1980 жылдардың көп бөлігін ол лекция оқумен, конференцияларға қатысумен және өзінің алтыншы романымен айналысты. 1986 жылы ол Огиди қалалық бірлестігінің президенті болып сайланды; ол мақұлсыздықпен келісіп, үш жылдық мерзімге кірісті. Сол жылы ол «Окике» журналының редакторы лауазымынан бас тартты.
After his service at UMass Amherst and a visiting professorship at the University of Connecticut, Achebe returned to the University of Nigeria in 1976, where he held a chair in English until his retirement in 1981. When he returned to the University of Nigeria, he hoped to accomplish three goals: finish the novel he had been writing, renew the native publication of Okike, and further his study of Igbo culture. In an August 1976 interview, he lashed out at the archetypal Nigerian intellectual, stating that the archetype was divorced from the intellect "but for two things: status and stomach. And if there's any danger that he might suffer official displeasure or lose his job, he would prefer to turn a blind eye to what is happening around him." In October 1979, Achebe was awarded the first ever Nigerian National Merit Award. After his 1981 retirement, he devoted more time to editing Okike and became active with the left leaning People's Redemption Party (PRP). In 1983, he became the party's deputy national vice president. He published a book called The Trouble with Nigeria to coincide with the upcoming elections. On the first page, Achebe says: "the Nigerian problem is the unwillingness or inability of its leaders to rise to the responsibility and to the challenge of personal example which are the hallmarks of true leadership." The elections that followed were marked by violence and charges of fraud. Asked whether he thought Nigerian politics had changed since A Man of the People, Achebe replied: "I think, if anything, the Nigerian politician has deteriorated." After the elections, he engaged in a heated argument—which almost became a fistfight—with Sabo Bakin Zuwo, the newly elected governor of Kano State. He left the PRP and kept his distance from political parties, expressing sadness with his perception of the dishonesty and weakness of the people involved. He spent most of the 1980s delivering speeches, attending conferences, and working on his sixth novel. In 1986 he was elected president general of the Ogidi Town Union; he reluctantly accepted and began a three year term. In the same year, he stepped down as editor of Okike.
Антильдер мен паралич (1987 1999)
1987 жылы Ачебе өзінің бесінші романы – «Саваннаның құрғандары» романын жариялады. Бұл роман Букер сыйлығына үміткер болды және «Financial Times» газеті оны былай мақтады: «Миф, аңыз және қазіргі заманғы стильдің керемет үйлесімі арқылы Ачебе дана, қызықты және маңызды кітап жазды, Африкадан жаңалықты көре алмайтын «шеккер елдерден» келген циник сыншыларға қарсы тиімді қарсылық». «Батыс Африка» журналындағы бір мақалада бұл кітаптың Букер сыйлығына лайық екені, ал Ачебе – «сату көрсеткіштерімен қадірленген жазушы» деп айтылды. Алайда, сыйлық Пенелопа Лайвлидің «Ай жолбарысы» романына берілді. 1990 жылдың 22 наурызында Ачебе Лагосқа бара жатқанда көлігінің осі жұлып, машина аударылып кетті. Оның ұлы Икечукву мен жүргізуші жеңіл жарақат алды, бірақ көлік салмағы Ачебеге тиіп, оның омыртқасы ауыр зақымданады. Ол Англияның Букингемшир округындағы Паддокс ауруханасына жеткізіліп, емделді. Шілде айында дәрігерлер оның жағдайы жақсарып келе жатқанын, бірақ белден төменге паралич болғанын және қалған өмірін дөңгелек креслода өткізуге тура келетінін хабарлады. Содан кейін Ачебе Нью-Йорк штатының Хадсон қаласындағы Аннандейлдегі Бард колледжінде Чарльз П. Стивенсон атындағы Тілдер мен әдебиет профессоры болып жұмыс істеді және бұл лауазымды он бес жылдан астам уақыт бойы сақтап қалды. 1990 жылдары Ачебе Нигерияда аз уақыт өткізді, бірақ елдің саясатына белсенді қатысып, генерал Сани Абачаның билікті тартып алуын айыптады.
In 1987 Achebe released his fifth novel, Anthills of the Savannah, about a military coup in the fictional West African nation of Kangan. A finalist for the Booker Prize, the novel was hailed in the Financial Times: "in a powerful fusion of myth, legend and modern styles, Achebe has written a book which is wise, exciting and essential, a powerful antidote to the cynical commentators from 'overseas' who see nothing ever new out of Africa." An opinion piece in the magazine West Africa said the book deserved to win the Booker Prize, and that Achebe was "a writer who has long deserved the recognition that has already been accorded him by his sales figures." The prize went instead to Penelope Lively's novel Moon Tiger. On 22 March 1990, Achebe was riding in a car to Lagos when an axle collapsed and the car flipped. His son Ikechukwu and the driver suffered minor injuries, but the weight of the vehicle fell on Achebe and his spine was severely damaged. He was flown to the Paddocks Hospital in Buckinghamshire, England, and treated for his injuries. In July doctors announced that although he was recuperating well, he was paralyzed from the waist down and would require the use of a wheelchair for the rest of his life. Soon afterwards, Achebe became the Charles P. Stevenson Professor of Languages and Literature at Bard College in Annandale on Hudson, New York; he held the position for more than fifteen years. Throughout the 1990s, Achebe spent little time in Nigeria but remained actively involved in the country's politics, denouncing the usurpation of power by General Sani Abacha.
Кейінгі жылдары және қайтыс болуы (20002013)
2000 жылы Ачебе Нигериядан тыс өмір туралы ойларын және Американың түпкілікті әдебиетінің жаңа мектептерін талқылауды қамтитын жартылай өмірбаяндық жинақ – «Үй және жер аударылу» атты еңбегін жариялады. 2005 жылдың қазан айында Лондонның Financial Times газеті Ачебе Canongate Myth Series сериясы үшін повесть жазуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл серияда көптеген мәдениеттердің ежелгі мифтері заманауи авторлар арқылы қайта қарастырылып, жаңаша жазылған. 2007 жылдың маусым айында Ачебе Man Booker International Prize сыйлығымен марапатталды. Төрешілер алқасына американдық сыншы Элейн Шоуолтер кірді, ол: «Жаңа шындықтар мен қоғамдар үшін жаңа сөздер мен формалар іздеген әлемдегі жазушыларға жол көрсетті» деді; сондай-ақ Оңтүстік Африка жазушысы Надин Гордимер: «Ачебенің ерте туындылары оны әлемдік әдебиеттің ажырамас бөлігі ретінде қазіргі африкалық әдебиеттің әкесі етті» деді. Бұл сыйлық африкалық әдебиетке жасалған зұлымдық деп есептелген әділетсіздікті түзетуге көмектесті, себебі африкалық әдебиеттің негізін қалаушысы халықаралық маңызды сыйлықтардың біріне ие бола алмаған еді. Игбо мәдениетінің халықаралық фестиваліне Ачебе Нигерияға қысқа мерзімге оралып, Ахаджиоку лекциясын оқыды. Сол жылы ол эсселер жинағын шығарды. Күзде ол Браун университетінің профессорлық құрамына Дэвид пен Марианна Фишер университетінің Африка зерттеулері профессоры болып қосылды. 2010 жылы Ачебеге өнер саласындағы ең жоғары сыйлықтардың бірі – 300 000 долларлық Дороти мен Лилиан Гиш сыйлығы табысталды. 2012 жылы Ачебе «Бір ел болды: Биафраның жеке тарихы» атты кітабын жариялады. Бұл туынды Нигерия азамат соғысы туралы пікірталасқа жаңаша көзқарас ұсынды. Бұл оның өміріндегі соңғы жарияланым болды. Ачебе қысқа аурудан кейін 2013 жылдың 21 наурызында Бостон қаласында, АҚШ-та қайтыс болды. Оның отбасынан бірі, аты-жөні жарияланбаған дереккөз, оның ауруға шалдыққанын және қалалық ауруханаға жатқызылғанын хабарлады. The New York Times газеті оны некрологта «Африканың ең көп оқылатын романистерінің бірі және континенттің көрнекті әдеби тұлғаларының бірі» деп сипаттады. BBC оның «Африкадағы өмірді бейнелегені үшін бүкіл әлемде құрметке ие болғанын» жазды. Ол туған жері Огидиде жерленді.
In 2000 Achebe published Home and Exile, a semi biographical collection of both his thoughts on life away from Nigeria, as well as discussion of the emerging school of Native American literature. In October 2005, the London Financial Times reported that Achebe was planning to write a novella for the Canongate Myth Series, a series of short novels in which ancient myths from myriad cultures are reimagined and rewritten by contemporary authors. Achebe was awarded the Man Booker International Prize in June 2007. The judging panel included American critic Elaine Showalter, who said he "illuminated the path for writers around the world seeking new words and forms for new realities and societies"; and South African writer Nadine Gordimer, who said Achebe's "early work made him the father of modern African literature as an integral part of world literature." The award helped correct what "many perceived as a great injustice to African literature, that the founding father of African literature had not won some of the key international prizes." For the International Festival of Igbo culture, Achebe briefly returned to Nigeria to give the Ahajioku Lecture. Later that year he published The Education of A British Protected Child, a collection of essays. In autumn he joined the Brown University faculty as the David and Marianna Fisher University Professor of Africana Studies. In 2010, Achebe was awarded The Dorothy and Lillian Gish Prize for $300,000, one of the richest prizes for the arts. In 2012, Achebe published There Was a Country: A Personal History of Biafra. The work re opened the discussion about the Nigerian Civil War. It would be his last publication during his lifetime; Achebe died after a short illness on 21 March 2013 in Boston, United States. An unidentified source close to the family said that he was ill and was hospitalised in the city. The New York Times described him in his obituary as "one of Africa's most widely read novelists and one of the continent's towering men of letters." The BBC wrote that he was "revered throughout the world for his depiction of life in Africa". He was buried in his hometown of Ogidi.
Ауызша дәстүр
Ачебе шығармаларының стилі Игбо халқының ауызша дәстүріне тығыз байланысты. Ол халық ертегілерін өзінің туындыларына енгізеді, әңгіме мазмұны мен айтылу формасы арқылы қоғамдық құндылықтарды ашады. Мысалы, "Бүлкіндік" (Things Fall Apart) романындағы Жер мен Аспан туралы ертегі ер мен әйелдің бір-біріне тәуелділігін көрсетеді. Нвойе анасының ертегілерін тыңдауды ұнатады, ал Оконквоның оған деген қарсылығы оның ішкі теңгерімсіздігін көрсетеді. Ачебе ауылдық Игбо дәстүрінің құндылықтарын бейнелеу үшін мақалдарды пайдаланды. Ол оларды повестьтерге енгізеді, сөздерде айтылған ойларды қайталайды. Сынаушы Анжали Гера "Құдайдың жебесі" (Arrow of God) романындағы мақалдардың қолданылуы "жеке тұлғаның құқық бұзуына қатысты қоғамның үкімін дауыс эффектісі арқылы қалыптастырады" деп атап өтеді. Ачебенің қалалық романдары "Бұрынғыдай тыныш емес" (No Longer at Ease) және "Халық адамы" (A Man of the People) шығармаларында мұндай қайталаулар аздау. Ачебенің әңгімелері оның романдарындай кеңінен зерттелмеген, тіпті Ачебе өзі оларды өзінің маңызды туындыларының бірі деп санамаған. Ол "Соғыстағы қыздар және басқа да әңгімелер" (Girls at War and Other Stories) кітабының алғы сөзінде: "Жиырма жылдың ішінде оншама туынды жинау – кез келген есеп бойынша тым аз өнім" деп жазған. Оның романдары сияқты, әңгімелері де ауызша дәстүрдің күшті ықпалында. Олар көбінесе халық ертегілерінен әсер алған мәдени дәстүрлердің маңыздылығын көрсететін нәрлі ойларды қамтиды.
The style of Achebe's fiction draws heavily on the oral tradition of the Igbo people. He incorporates folk tales into his stories, exposing community values in both the content and the form of storytelling. For example, the tale about the Earth and Sky in Things Fall Apart emphasises the interdependency of the masculine and the feminine. Although Nwoye enjoys hearing his mother tell the tale, Okonkwo's dislike for it is evidence of his imbalance. Achebe used proverbs to describe the values of the rural Igbo tradition. He includes them throughout the narratives, repeating points made in conversation. Critic Anjali Gera notes that the use of proverbs in Arrow of God "serves to create through an echo effect the judgement of a community upon an individual violation." The use of such repetition in Achebe's urban novels, No Longer at Ease and A Man of the People, is less pronounced. Achebe's short stories are not as widely studied as his novels, and Achebe himself did not consider them a major part of his work. In the preface for Girls at War and Other Stories, he writes: "A dozen pieces in twenty years must be accounted a pretty lean harvest by any reckoning." Like his novels, the short stories are heavily influenced by the oral tradition. They often have morals emphasising the importance of cultural traditions, as influenced by folk tales.
Ағылшын тілінің қолданылуы
1950 жылдары отаршылдықтан құтылу кезінде тіл таңдау туралы пікір талас күшейіп, әлемдегі жазушыларды қамтыды. Ачебенің шығармалары мазмұны, отаршылдық емес көзқарасты ұстануы және ағылшын тілін қолдануы тұрғысынан сынға ұшырайды. "Ағылшын тілі және африкалық жазушы" атты эссесінде Ачебе отаршылдық процесінің барлық кемшіліктеріне қарамастан, әртүрлі тілдік ортадан келген отарланған халыққа "бір-бірімен сөйлесуге мүмкіндік беретін тіл" сыйлағанын талқылайды. Оның мақсаты Нигерия бойынша оқырмандармен байланыс орнату болғандықтан, ол "барлық елде қолданылатын орталық тілді" пайдаланады. Ағылшын тілінде жазу оның кітаптарының отарлық билеуші елдерде де оқылғанын қамтамасыз етті. Ачебе Одре Лордтың "шебердің құралы" деп атаған нәрсенің кемшіліктерін мойындайды. Тағы бір эссесінде ол былай дейді:
During decolonisation in the 1950s, a debate about choice of language erupted and pursued authors around the world. Achebe's work is scrutinised for its subject matter, insistence on a non colonial narrative, and use of English. In his essay "English and the African Writer", Achebe discusses how the process of colonialism—for all its ills—provided colonised people from varying linguistic backgrounds "a language with which to talk to one another". As his purpose is to communicate with readers across Nigeria, he uses "the one central language enjoying nationwide currency". Using English also allowed his books to be read in the colonial ruling nations. Achebe recognises the shortcomings of what Audre Lorde called "the master's tools". In another essay, he notes:
Тағы бір эссесінде ол Джеймс Болдуиннің өзінің тәжірибесін дәл бейнелеу үшін ағылшын тілін қолданудағы күресіне және тілді бақылауға алып, оны кеңейту қажеттігін түсінуіне сілтеме жасайды. Ачебенің романдары осы процестің бастауы болды; синтаксисті, қолданысты және тілдік ерекшеліктерді өзгерту арқылы ол тілді ерекше африкалық стильге айналдырды. Кейбір жерлерде бұл стандартты ағылшын тілінде игбо идеясын қайталау түрінде көрінеді, ал басқа жерлерде – сипаттамалық сөйлемдерге енгізілген баяндамалық қосымшалар түрінде ұсынылады.
In another essay, he refers to James Baldwin's struggle to use the English language to accurately represent his experience and his realisation that he needed to take control of the language and expand it. Achebe's novels were a foundation for this process; by altering syntax, usage, and idiom, he transformed the language into a distinctly African style. In some spots this takes the form of repetition of an Igbo idea in standard English parlance; elsewhere it appears as narrative asides integrated into descriptive sentences.
Тақырыптар
Оның ерте жазбаларында игбо мәдениетін бейнелеу ең маңызды. Сынаушы Нахем Юсуф осы бейнелердің маңыздылығын атап көрсетеді: "Оконкво мен Езеулудың трагедиялық оқиғалары төңірегінде Ачебе игбо мәдени сәйкестігін мәтінде жазуға кіріседі". Ол жергілікті өмірдің бейнеленуі – әдеби фонның ғана мәселесі емес деп қосады: "Ачебе колониялық кезеңге дейінгі шындықты еуроцентристік империялық "шындыққа" игбоцентристік жауап ретінде көрсетуге ұмтылады". Ачебенің "Бүкіл әлем құлап жатыр" шығармасындағы игбо өмірін бейнелеудің кейбір элементтері Олауда Эквианоның автобиографиялық әңгімесімен үйлеседі. 1975 жылы Эквиано Африкада тумаған деген айыптауларға жауап ретінде Ачебе былай деп жазды: "Менің ойымша, Эквиано Нигерияның Орлу бөлігіндегі Исеке ауылынан шыққан игбо болды".
In his early writing, a depiction of the Igbo culture itself is paramount. Critic Nahem Yousaf highlights the importance of these depictions: "Around the tragic stories of Okonkwo and Ezeulu, Achebe sets about textualising Igbo cultural identity". The portrayal of indigenous life is not simply a matter of literary background, he adds: "Achebe seeks to produce the effect of a precolonial reality as an Igbo centric response to a Eurocentrically constructed imperial 'reality' ". Certain elements of Achebe's depiction of Igbo life in Things Fall Apart match those in Olaudah Equiano's autobiographical Narrative. Responding to charges that Equiano was not actually born in Africa, Achebe wrote in 1975: "Equiano was an Igbo, I believe, from the village of Iseke in the Orlu division of Nigeria".
Дәстүр мен отаршылдық
Ачебе романдарының басты тақырыбы – африкалық дәстүрдің (әсіресе игбо мәдениетінің түрлері) және заманауилықтың, әсіресе еуропалық отаршылдықтың қақтығысы. Мысалы, «Жазылмаған заңдар» романындағы Умуофия ауылы ақ нәсілді христиан миссионерлері келген кезде ішкі дағдарыстарға ұшырайды. Нигериялық ағылшын тілі профессоры Эрнест Н. Эмениону романдағы отаршылдық тәжірибесін «мәдениеттің жүйелі түрде жойылғандығы» деп сипаттайды. Кейіннен Ачебе африкалық дәстүр мен батыстық ықпал арасындағы осы шиеленісті «Саваннаның төбелері» романындағы Канган президенті Сэм Околи бейнесі арқылы көрсетеді. Батыстық білімінен дәстүрлі мифтер мен әңгімелерден алшақтаған ол, Беатрис кейіпкеріндегідей, байланысты қайта құру қабілетіне ие емес. Ачебе романдарының игбо халқына отаршылдықтың әсері көбінесе еуропалықтар арқылы байқалады, бірақ институттар мен қалалық кеңселер де соған ұқсас рөл атқарады. «Бұрынғыдай емес» романындағы Оби кейіпкері қаладағы отаршылдық дәуіріндегі жемқорлыққа құмар болады; лауазымының құдайылықтары оның жеке басын және қайраттылығын басып тастайды. «Жазылмаған заңдар» романында игбо мәдениетін суреттеудегі шеберлігін көрсеткен Ачебе «Бұрынғыдай емес» романында заманауи Нигерия өмірін бейнелеу қабілетін танытты. Әдеттегі Ачебе аяқталуы жеке тұлғаның құлауымен аяқталады, бұл қоғамның құлдырауына әкеледі. Мысалы, «Халық адамы» романында Одилидің жемқорлық пен ылақтың құшағына түсуі Нигериядағы және басқа елдердегі отаршылдықтан кейінгі дағдарыстың символы болып табылады. Отаршылдыққа баса назар аударғанмен, Ачебенің трагикалық аяқталулары Софокл мен Шекспирдегідей тағдырдың, жеке адамның және қоғамның дәстүрлі байланысын көрсетеді. Ачебе моральдық абсолюттіліктерді де, фаталистік сөздерді де көрсетуге тырыспайды. 1972 жылы ол: «Ескінің жеңілуі керек немесе Жаңаның жеңілуі керек деген позицияны ешқашан қабылдамаймын. Маған бірде-бір шындық қанағаттандырмайды, бұл игбо халқының көзқарасында жақсы негізделген. Ешбір адам әрдайым дұрыс айта алмайды, ешбір идея толығымен дұрыс бола алмайды» деді. Оның көзқарасы «Саваннаның төбелері» романындағы Айкемнің сөздерінде көрінеді: «Сіз қандай болсаңыз да, жеткіліксізсіз; өзіңізді толықтыру және әділдік пен экстремизмнің өлімге әкелетін күнәсінен құтқару үшін басқалардан бірдеңе, тіпті кішкентай болса да, қабылдаудың жолын табуыңыз керек». 1996 жылғы сұхбатта Ачебе: «Радикализмге немесе ортодоксияға сенім – бұл жағдайға қарапайым қарау. Жамандық ешқашан толығымен жамандық емес, ал жақсылық көбінесе өзімшілдікпен ластанған» деді.
A prevalent theme in Achebe's novels is the intersection of African tradition (particularly Igbo varieties) and modernity, especially as embodied by European colonialism. For example, the village of Umuofia in Things Fall Apart is violently shaken with internal divisions when the white Christian missionaries arrive. Nigerian English professor Ernest N. Emenyonu describes the colonial experience in the novel as "the systematic emasculation of the entire culture". Achebe later embodied this tension between African tradition and Western influence in the figure of Sam Okoli, the president of Kangan in Anthills of the Savannah. Distanced from the myths and tales of the community by his Westernised education, he does not have the capacity for reconnection shown by the character Beatrice. The colonial impact on the Igbo in Achebe's novels is often affected by individuals from Europe, but institutions and urban offices frequently serve a similar purpose. The character of Obi in No Longer at Ease succumbs to colonial era corruption in the city; the temptations of his position overwhelm his identity and fortitude. Having shown his acumen for portraying traditional Igbo culture in Things Fall Apart, Achebe demonstrated in No Longer at Ease an ability to depict modern Nigerian life. The standard Achebean ending results in the destruction of an individual, which leads to the downfall of the community. Odili's descent into the luxury of corruption and hedonism in A Man of the People, for example, is symbolic of the post colonial crisis in Nigeria and elsewhere. Even with the emphasis on colonialism, Achebe's tragic endings embody the traditional confluence of fate, individual and society, as represented by Sophocles and Shakespeare. Achebe seeks to portray neither moral absolutes nor a fatalistic inevitability. In 1972, he said: "I never will take the stand that the Old must win or that the New must win. The point is that no single truth satisfied me—and this is well founded in the Igbo worldview. No single man can be correct all the time, no single idea can be totally correct." His perspective is reflected in the words of Ikem, a character in Anthills of the Savannah: "whatever you are is never enough; you must find a way to accept something, however small, from the other to make you whole and to save you from the mortal sin of righteousness and extremism." In a 1996 interview, Achebe said: "Belief in either radicalism or orthodoxy is too simplified a way of viewing things Evil is never all evil; goodness on the other hand is often tainted with selfishness."
Ерлік пен әйелдік
Ерлер мен әйелдердің гендерлік рөлдері, сондай-ақ қоғамның осыған байланысты түсініктері Ачебе шығармаларында жиі кездесетін тақырыптар. Ол көпшілік тарапынан сексистік автор ретінде сынға ұшырады, себебі көптеген адамдар дәстүрлі патриархалдық Игбо қоғамын сынсыз бейнелегендігін айтады, онда ең еркектер көп әйел алады, ал әйелдер жиі ұрылып жатады. Парадоксалды жайт, Игбо қоғамы жеке жетістіктерді жоғары бағалайды, бірақ әйелдерді иелену немесе алуды табыстың белгісі деп санайды. Африка зерттеулері жөніндегі ғалым Роуз Уре Мезу Ачебе кейіпкерлердің гендерлік көзқарасын шектеулі түрде бейнелейді немесе ол Игбо тарихын халықаралық оқырмандарға таныс ету үшін гендерлік қарама-қайшылықтарды артық көрсеткен болуы мүмкін деп болжайды. Керісінше, ғалым Ажоке Мимико Бестман Ачебені әйелдік тұрғысынан қарастыруды "қара африкалық әйелдердің жағдайын талдау үшін жаһандық феминизмнен туындаған афроцентристік тұжырымдама" деп мәлімдейді, бұл әйелдерге қарсы патриархалдық қысымды мойындайды және африкалық әйелдердің қарсыласуын және қадір-қасиетін көрсетеді, соның арқасында Игбо қоғамындағы гендерлік тепе-теңдік түсінігіне жетеді. Бестманның сөзіне сәйкес, "Жарандар ыдырап келеді" романында Оконквоның ашулы ерлігі өміріндегі барлық "әйелдік" нәрселерді, тіпті оның өзінің ар-ожданын да басып жеңеді, ал Ачебенің чи, яғни жеке құдайды бейнелеуі "ішкі ана" деп аталады. Оконквоның әкесі атағы жоқ адам – агбала деп есептелді, бірақ бұл сөз "әйел" дегенмен де мағынасы жақын. Оконквоның әкесінің жалқаулығы мен қорқақтығын әйелдікке теңеуі – Игбо халқының сәтсіздікке ұшыраған еркектерге қатысты көзқарасының көрінісі. Оның еркектікке құштарлығы әйелдікке деген қорқынысынан туындайды, ол әйелдерін физикалық және сөздік зорлық-зомбылыққа салу арқылы, қауымға қатысты зорлық-зомбылықпен, ұлы Нвойе жеткілікті еркек емес деп үнемі уайымдау арқылы және қызы Эзенманың ұл болып тууына тілек ету арқылы білінеді. Романның әйелдері мойынсұнғыш, тыныш және билік орнатушы лауазымдардан шетте, бірақ Игбо әйелдері дәстүрлі түрде ауыл басшылығына қатысқан. Әйелдік тепе-теңдікке деген құштарлықты жер анасы – Ани және он төртінші тарауда "Ннека" ("Ана – ең жоғары") туралы кеңінен талқылауда көруге болады. Оконквоның екінші әйелі Эквефидің Езенмаға деген сүйіспеншілігі мен табандылығы, көптеген түсік жасауына қарамастан, аналықпен сипатталатын Игбо әйелдеріне деген құрметтің белгісі ретінде қарастырылады. Мезу мен әдебиеттанушы Нахем Юсуф Оконквоның жеңілісін тепе-теңдікке ұмтылған әйелдік этиканың қажеттілігін растайтын жайт деп санайды. Бестман Оконквоның сәтсіздіктерінің себебі әйелдерді жек көруіне және олардан қорқуына, сондай-ақ өміріндегі әйелдермен сапалы қарым-қатынас құра алмауына байланысты екенін айтады. Ачебе бұл мәселеде жиі түсінілмегендігіне наразылық білдіріп, "Мен "Жарандар ыдырап келеді" романы әйелдер жағында екенін айқындағым келеді. Оконкво әйелдерге жасаған қарым-қатынасы үшін жазасын алды; оның барлық проблемалары, жасаған барлық қателіктері әйелдерге қарсы жасалған қылмыс ретінде қарастырылуы керек" деген пікірін білдірді. Бестманның сөзіне сәйкес, Оконквоның әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа және қатал ұстанымға бейімділігі – Umuofia қауымдастығы мен жалпы Игбо қоғамындағы қалыпты жағдай емес, ерекшелік.
The gender roles of men and women, as well as society's conceptions of the associated concepts, are frequent themes in Achebe's writing. He has been criticised as a sexist author, in response to what many call the uncritical depiction of traditionally patriarchal Igbo society, where the most masculine men take numerous wives, and women are beaten regularly. Paradoxically, Igbo society immensely values individual achievement but also sees the ownership over or acquisition of women as a signifier of success. The African studies scholar Rose Ure Mezu suggests that Achebe is representing the limited gendered vision of the characters, or that he purposefully created exaggerated gender binaries to render Igbo history recognizable to international readers. Conversely, the scholar Ajoke Mimiko Bestman has stated that reading Achebe through the lens of womanism is "an afrocentric concept forged out of global feminism to analyze the condition of Black African women" which acknowledges the patriarchal oppression of women and highlights the resistance and dignity of African women, which enables an understanding of Igbo conceptions of gender complementarity. According to Bestman, in Things Fall Apart Okonkwo's furious manhood overpowers everything "feminine" in his life, including his own conscience, while Achebe's depiction of the chi, or personal god, has been called the "mother within". Okonkwo's father was considered an agbala—a word that refers to a man without title, but is also synonymous with 'woman'. Okonkwo's feminization of his father's laziness and cowardice is typical of the Igbo perspective on any man seen as unsuccessful. His obsession with maleness is fueled by an intense fear of femaleness, which he expresses through the physical and verbal abuse of his wives, his violence towards his community, his constant worry that his son Nwoye is not manly enough, and his wish that his daughter Ezinma had been born a boy. The women in the novel are obedient, quiet, and absent from positions of authority—despite the fact that Igbo women were traditionally involved in village leadership. The desire for feminine balance is highlighted by Ani, the earth goddess, and the extended discussion of "Nneka" ("Mother is supreme") in chapter fourteen. The perseverance and love from Okonkwo's second wife Ekwefi towards Ezinma, despite her many miscarriages, is seen as a tribute to Igbo womanhood, which is typically defined by motherhood. Okonkwo's defeat is seen by Mezu and literature scholar Nahem Yousaf as a vindication of the need for a balancing feminine ethos. Bestman argued that Okonkwo's failures are tied to his contempt for and fear of women and his inability to form quality personal relationships with the women in his life. Achebe expressed frustration at frequently being misunderstood on this point, saying that "I want to sort of scream that Things Fall Apart is on the side of women [ ] And that Okonkwo is paying the penalty for his treatment of women; that all his problems, all the things he did wrong, can be seen as offenses against the feminine." On this, Bestman states that Okonkwo's violent and vehement anti women position is the exception, not the norm, within his community of Umuofia and the wider Igbo society.
Шолу
Ачебе қазіргі африкалық әдебиеттің ең беделді және ықпалды жазушысы болып саналады. Оны «африкалық әдебиеттің әкесі», «африкалық әдебиеттің негізін қалаушы әкесі» және «ағылшын тіліндегі африкалық романның әкесі» деп атайды. Ачебе мұндай сипаттамаларды қамқорлыққа толы және еуроцентристік деп санап, оларды қабылдамады, өйткені оның туындылары осы қасиеттерді сынауға бағытталған еді. Ол өзін осылай сипаттаған ақтарға қарсылық білдіріп, «көптеген уағызшы адамдарда білім жетіспейді» деді. «Жалпы дүниелер» қазіргі африкалық әдебиеттегі ең маңызды кітап ретінде танылды және сыншы Дуайт Гарнер оны шедевр деп атады. Әлем бойынша 20 миллионнан астам данасы сатылып, 57 тілге аударылған, бұл Ачебені ең көп аударылған, зерттелген және оқылған африкалық автор етеді. Оның жазушылық мұрасы ерекшелігі тек африкалық әдебиетке ғана емес, сонымен қатар батыс әдебиетіне де елеулі әсер еткенімен ерекшеленеді. Кент университетінен құрметті диплом алған салтанатта профессор Роберт Гибсон нигериялық жазушының «қазір африкалық жазушылардың жас буыны үшін Ұстаз ретінде құрметтелгенін және олар кеңес және шабыт алу үшін оған үнемі жүгінетінін» айтты. 2015 жылдың қараша айында Панафрикалық жазушылар қауымдастығының 22-ші Халықаралық африкалық жазушылар күні мен үш күндік конференциясының тақырыбы «Чинуа Ачебе өмірі мен шығармаларын тойлау: Африкалық әдебиеттің жетілуі?» болды. Ғалым Саймон Гиканди Кениядағы өзінің және сыныптастарының мектептегі оқу кезеңін еске алып, «Жалпы дүниелер» «көптеген адамдардың өмірін өзгертті» деді. Апартеидке қарсы белсенді Нельсон Мандела «Чинуа Ачебе [ ] есімді жазушы болды, оның жанында түрме қабырғалары құлап түсті» деп мәлімдеді. Африкадан тыс жерлерде Ачебедің әсері әдеби ортада күшті сезіледі. Романшы Маргарет Этвуд оны «ұлы жазушы – екінші жүз жылдықтың ең ұлыларының бірі» деп сипаттады. Ақын Майя Анжелу «Жалпы дүниелер» кітабын «барлық оқырмандар Нигерия жолдарында өз бауырларымен, әпкелерімен, ата-аналарымен, достарымен және өздерімен кездесетін кітап» деп мақтап айтты. Нобель сыйлығының лауреаты Тони Моррисон Ачебедің туындылары оны жазушы болуға шабыттандырғанын және «африкалық әдебиетке деген махаббатын оятқанын» атап өтті.
Achebe is regarded as the most dominant and influential writer of modern African literature, and has been called the "father of African literature", the "founding father of African literature", and the "'father of the African novel in English". Achebe rejected such descriptions as patronising and eurocentric, which were qualities his work sought to critique in the first place. He countered white descriptions of himself as such by claiming that "education is lacking in most of those who pontificate". Things Fall Apart has been described as the most important book in modern African literature and was described as his masterpiece by critic Dwight Garner. Selling over 20 million copies worldwide, it has been translated into 57 languages, making Achebe the most translated, studied, and read African author. His legacy as a writer is particularly unique in regard to its substantial impact on not only African literature but Western literature as well. At the ceremony for his honorary degree from the University of Kent, professor Robert Gibson said that the Nigerian writer "is now revered as Master by the younger generation of African writers and it is to him they regularly turn for counsel and inspiration." In November 2015 the theme of the Pan African Writers' Association's 22nd International African Writers' Day and three day conference was "Celebrating the Life and Works of Chinua Achebe: The Coming of Age of African Literature?" The scholar Simon Gikandi, recalling the schooling of himself and his classmates in Kenya, said Things Fall Apart "changed the lives of many of us". The anti apartheid activist Nelson Mandela remarked that "There was a writer named Chinua Achebe [ ] in whose company the prison walls fell down". Outside of Africa, Achebe's impact resonates strongly in literary circles. Novelist Margaret Atwood called him "a magical writer—one of the greatest of the twentieth century". Poet Maya Angelou lauded Things Fall Apart as a book wherein "all readers meet their brothers, sisters, parents and friends and themselves along Nigerian roads". Nobel laureate Toni Morrison noted that Achebe's work inspired her to become a writer and "sparked her love affair with African literature".
Марапаттар мен құрметтер
Ачебе Нигерия, Канада, Оңтүстік Африка, Ұлыбритания және АҚШ университеттерінен, соның ішінде Дартмут колледжі, Гарвард және Браун университеттерінен 30-дан астам құрметті дәреже алды. Оның басқа да наградалары: алғашқы Комонвелл поэзия сыйлығы (1972); Нигерияның Ұлттық Еңбек ордені, Федеративтік Республика ордені (1979); Америка өнер және әдебиет академиясының құрметті мүшелігі (1982); Сент-Луис әдеби сыйлығы (1999); Неміс кітап саудасының бейбітшілік сыйлығы (2002); Man Booker халықаралық сыйлығы (2007); және Дороти мен Лилиан Гиш сыйлығы (2010). 1992 жылы ол Альфред А. Кнопф баспасынан шыққан Everyman's Library жинағында (классикалық әдебиеттің қайта басылымдары) тұңғыш рет жазушы болып ұсынылды. 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қорының ізгі ниет елшісі болып тағайындалды. Нигерия үкіметінен көптеген наградаларды қабылдағанымен, Ачебе 2004 жылы Федеративтік Республиканың қолбасшысы орденін қабылдаудан бас тартты. Саяси жағдайға наразылығын білдіре отырып, ол былай деп түсіндірді:
Achebe received over 30 honorary degrees from universities in Nigeria, Canada, South Africa, the United Kingdom and the United States, including Dartmouth College, Harvard, and Brown. Among his other honours are the first Commonwealth Poetry Prize (1972); the Nigerian National Order of Merit, the Order of the Federal Republic (1979); an Honorary Fellowship of the American Academy of Arts and Letters (1982); the St. Louis Literary Award (1999); the Peace Prize of the German Book Trade (2002); the Man Booker International Prize (2007); and the Dorothy and Lillian Gish Prize (2010). In 1992 he became the first living writer to be represented in the Everyman's Library collection (reprints of classic literature) published by Alfred A. Knopf. He was appointed a Goodwill Ambassador by the United Nations Population Fund in 1999. Although he accepted numerous honours from the Nigerian government, Achebe refused its Commander of the Federal Republic award in 2004. Citing his frustration with the political environment, he explained:
2011 жылы Ачебеге Федеративтік Республиканың қолбасшысы ордені тағы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты, себебі «алғашқы ұсыныстан бас тарту себептері әлі де шешілмеген, тіпті қарастырылмаған. Оны маған қайтадан ұсынудың қажеті жоқ» деді. Ол кездегі президент Гудлак Джонатан Ачебенің бас тартуы өкінішті екенін және оған дұрыс емес ақпарат жеткен болуы мүмкін екенін айтты, бірақ оны әлі де жоғары бағалайтынын жеткізді. Халықаралық деңгейде танымал болғанына қарамастан, Ачебе әдебиет бойынша Нобель сыйлығын ешқашан алмады, бұл кейбір – әсіресе нигериялықтар – әділетсіздік деп санайды. 1988 жылы Quality Weekly журналының тілшісі Ачебеден Нобель сыйлығын ешқашан алмағаны туралы не ойлайтынын сұрады; ол былай деп жауап берді: «Менің позициям – Нобель сыйлығы маңызды. Бірақ ол еуропалық сыйлық. Африкалық сыйлық емес. Әдебиет – ауыр салмақтағы чемпиондық емес. Нигериялықтар бұл кісіні нокаутқа түсірді деп ойлауы мүмкін. Бұл ештеңе емес». Өзінің бей-жайлығына қарамастан, Сойинка Ачебе қайтыс болғаннан кейін көптеген хаттар алғанын айтады, онда оны қайтыс болғаннан кейін Нобель сыйлығына ұсынуға шақырылған. Сойинка мұндай өтініштерді қабылдамады, Ачебе «өлімге қабірге апарылып, аза күтушілердің қайғысын одан да терең түске бояп, екі жүзділікпен толтырылған ариямен эскортталудан гөрі жақсырақ нәрсеге лайық» екенін түсіндірді. Ол тыныштыққа лайық. Мен де! Қазір, өлімнен кейін емес».
In 2011, Achebe was again offered the Commander of the Federal Republic, but he declined it asserting "the reasons for rejecting the offer when it was first made have not been addressed let alone solved. It is inappropriate to offer it again to me". Then President Goodluck Jonathan claimed that Achebe's refusal was regrettable and may have been influenced by misinformation, but said he still held him in high regard. Despite his international renown, Achebe never received the Nobel Prize for Literature, which some—particularly Nigerians—viewed as unjust. In 1988 Achebe was asked by a reporter for Quality Weekly how he felt about never winning a Nobel Prize; he replied: "My position is that the Nobel Prize is important. But it is a European prize. It's not an African prize Literature is not a heavyweight championship. Nigerians may think, you know, this man has been knocked out. It's nothing to do with that." Despite his own indifference, Soyinka reports that immediately after Achebe's death he received a great many letters urging him to nominate Achebe posthumously. Soyinka denied such requests, explaining that Achebe "is entitled to better than being escorted to his grave with that monotonous, hypocritical aria of deprivation's lament, orchestrated by those who, as we say in my part of the world, 'dye their mourning weeds a deeper indigo than those of the bereaved'. He deserves his peace. Me too! And right now, not posthumously."
Ескерткіштер мен танылу
Бард колледжі 2005 жылы «африкалық текті жазушылар мен суретшілердің жаңа буынының ең дарындылары үшін динамикалық жобалар жасау» мақсатында Чинуа Ачебе орталығын құрды. Бард сондай-ақ, Жаһандық Африка зерттеулері саласында Чинуа Ачебе стипендиясын белгіледі. 2013 жылы Ачебе Нигерияның Огиди қаласының бас рубасы, «Угонабо» атағымен құрметтелді, бұл атақ оның туған жерінің халқы тарапынан берілді. Игбо мәдениетінде мұндай атақ алу – ер адамның ең жоғары құрметі саналады. 2016 жылы Ачебенің 86 жасқа толуына орай Анамбра штатындағы жас жазушылар Чинуа Ачебе әдеби фестивалін ұйымдастырды. 2019 жылдың желтоқсан айында Нигерияның Нсукка университетінде Ачебеге арналған ескерткіш бюст ашылып, Чинуа Ачебе әдеби алаңының салтанатты ашылуы болды. Ачебе 2019 жылғы Әдеби бірлестіктердің Гран-при сыйлығының «Есте сақтаудың үлкен сыйлығы» (Grand Prix de la Mémoire) лауреаты атанды.
Bard College founded the Chinua Achebe Center in 2005, to "create dynamic projects for the most talented of a new generation of writers and artists of African origin." Bard also established a Chinua Achebe Fellowship in Global African Studies. Achebe was created the "Ugonabo" of Ogidi, a Nigerian chieftain, by the people of his ancestral hometown in 2013. In Igbo culture, taking a title such as this is the highest honour a man may receive. On Achebe's 86th birthday in 2016, young writers in Anambra State began the Chinua Achebe Literary Festival. In December 2019, a memorial bust commemorating Achebe and the opening of the Chinua Achebe Literary Court was unveiled at the University of Nigeria, Nsukka. Achebe was honoured as Grand Prix de la Mémoire (Grand Prize for Memory) of the 2019 edition of the Grand Prix of Literary Associations prize.
Негізгі
Бұл тізім Ачебе шығармаларындағы әрбір нәрсенің қайда екенін көрсетеді.
This list identifies each item's location in Achebe's writings.