Кіріспе

Фотографиялық техника – фотограмма, камера қолданбастан, жарыққа сезімтал материалдың бетіне, мысалы, фотосурет қағазына тікелей нысандарды қойып, оны жарыққа ұстау арқылы жасалған фотосуреттік кескін. Әдеттегі нәтиже – қолданылған нысандардың мөлдірлігіне байланысты тонның өзгеруін көрсететін теріс көлеңкелік кескін. Қағаздың жарыққа ұшырамаған бөліктері ақ, ал қысқа уақытқа немесе мөлдір немесе жартылай мөлдір нысандар арқылы жарыққа ұшыраған бөліктері сұр, толық жарыққа ұшыраған бөліктері болса, соңғы басылымда қара болып көрінеді. Бұл техника кейде камерасыз фотосурет деп аталады. Оны Ман Рэй өз рентгенограммаларында қолданған. Ласло Мохоли-Надь, Кристиан Шад (оларды "Шадографтар" деп атады), Имоген Каннингем және Пабло Пикассо сияқты суретшілер де осы техникамен тәжірибе жасаған. Бұл техниканың түрлері ғылыми мақсаттарда, мөлдір ортадағы ағынды зерттеудегі көлеңкелік суреттерде, жоғары жылдамдықты Шлирен фотосуреттерінде және медициналық рентген сәулелерінде де қолданылған. "Фотограмма" термині көне грек тіліндегі "фос" (φῶς, "жарық") сөзінен және "грамма" (γραμμα) жұрнағынан құралған, ол "грамма" (γράμμα, "жазылған таңба, әріп, салынған нәрсе") сөзінен, ал ол "графо" (γράφω, "қасып, сызып, қырып жазу") сөзінен шыққан.

Тарихқа дейінгі дәуір

Көлеңке құбылысы ұзақ жылдар бойы адамдардың қызығушылығын оятты және Плиний Егдеуі жазғандай, көркем бейнелеуге шабыттандырды, сондай-ақ б.з.д. 1-мыңжылдықтан бері көлеңке ойындарының түрлі формалары пайда болды. Фотограмма, мәні бойынша, жарық пен көлеңкенің бетке түсуін автоматты түрде түсіріп, сақтап қалуға мүмкіндік беретін құрал. Мұны істеу үшін жарыққа сезімтал зат қажет болды. 17 ғасырдан бастап күміс, темір, уран және хром тұздарында фотохимиялық реакциялар біртіндеп байқалды немесе ашылды. 1725 жылы Иоганн Генрих Шульце күміс тұздарында алғашқы уақытша фотоэффектті көрсетті, ал 1777 жылы Карл Вильгельм Шеле оны растады, күміс хлоридінде қызғылт түсті жарық ең күшті реакцияны тудыратынын анықтады. Хамфри Дэви мен Томас Веджвуд фотосезімтал материалдарға трафареттер/жарық көздерін қойып, уақытша бейнелер жасағанын хабарлады, бірақ олар бейнелерді бекітудің (тұрақты етудің) жолын таба алмады.

XIX ғасыр

Алғашқы фотонегативтер фотограммалар болды (бірақ алғашқы тұрақты фотосурет Никефор Ниэпсе камера арқылы түсірілген). Уильям Генри Фокс Талбот осы суреттерді «фотогендік суреттер» деп атады, оларды ол жапырақтарды немесе кружеволарды сезімтал қағазға қойып, күннөлді күні сыртта әсер ету үшін қалдыратын. Бұл қойылған нысанның ақ силуэті бар қара фонды жасады. 1843 жылы Анна Аткинс «Британ балдырлары: цианотиптік бейнелер» атты кітапты бөлім-бөліммен жариялады; фотосуреттермен иллюстрацияланған алғашқы кітап. Бейнелердің барлығы ботаникалық үлгілердің, көбінесе теңіз балдырларының фотограммалары болды, оларды ол сэр Джон Гершельдің көк түсті бейнелер беретін цианотиптік процесін қолданып жасады.

Қазіргі заман

Фотограммалар және осы техникамен жұмыс істеген суретшілер Дада және Конструктивизм сияқты бірнеше зерттелген қазіргі заманғы өнер ағымдарына қатысып, оларға үлес қосты, сондай-ақ Баухаус мектебіндегі формалисттік талдауларға архитектурада өз үлесін қосты. Фотограмма жасаудың салыстырмалы түрде оңай болуы (камера қажет емес және, техникасына байланысты, қараңғы бөлме де қажет емес) және, мүмкін, фотограмма жасау процесінің сезімдік тұрғыдан кездейсоқ сипатта болуы, 1918 жылы Кристиан Шад, 1921 жылы Ман Рей және 1922 жылы Мохоли-Нагидің абстракцияда тәжірибе жасауына мүмкіндік берді. Олар заттарды жою және бұрмалау, формаларды біріктіру және араластыру, перспективаны жазғырту арқылы жаңалықтар ашты.

Кристиан Шадтың "шадографтары"

1918 жылы Кристиан Шадтың фотограммамен тәжірибелері Дада әсерімен туды. Ол жыртылған билеттер, түбіртектер және мата қиқымдары сияқты жинаған пайдасыз заттардың кездейсоқ орналасуынан фотограммалар жасады. Кейбіреулер оның бұл әдісті өнер түріне айналдырған алғашқы адам болғанын, Мэн Рэй мен Ласло Мохоли-Нагиден кем дегенде бір-екі жыл бұрын жасағанын айтады. Ал 1920 жылғы наурыз айында Тристан Цараның «Дадафон» журналында оның туындылары «Шадографтар» деп аталды. «Келіп, кешкісін мен әлдеқашан экспозициялаған табақтарды проявкададым; келесі күні оларды басып шығаруға кірістім. Менің зертханалық жабдығым, табақтар мен бөтелкедегі химиялық ерітінділерден басқа, шыны градусник пен термометр, фотоқағаз қорабынан тұрды. Әйбағым, маған тек контакттік баспалар жасау жеткілікті болды. Мен жарыққа сезімтал қағаздың бетіне шыны негативті қойып, қызыл шамның жарығымен, төбеден ілінген шамды бірнеше секундқа қосып, суреттерді проявкададым. Осы суреттерді жасау барысында мен «Rayograph» әдісін – яғни камерасыз фотосурет салуды аштым. Бір фотоқағаз табағы проявкалық ваннаға түсті – ол бұрыннан экспозицияланған табақтармен араластырылған, экспозицияланбаған табақ еді. Мен бірнеше экспозиция жасап, кейін оларды бірге проявкададым. Бірақ сурет пайда болуын күтіп, екі минуттан астам уақыт өткен соң, қағазды ысырап еткенімді өкініп, механикалық түрде кішкентай шыны ыдыс, градусник және термометрді ылғалды қағазға қойдым. Жарықты қостым: менің көз алдымда сурет пайда бола бастады. Бұл тікелей фотосуреттегідей нысандардың қарапайым силуэті емес, шынының қағазға көбірек немесе аздау жанасуынан бұрмаланған және сынған бейне еді. Ол қара фонға қарсы тұрып, жарыққа тікелей ұшыраған бөлігімен көзге түсті. Мен бала кезімде папоротник жапырақтарын басып шығару үшін рамаға салып, күн сәулесіне ұшыратып, жапырақтардың ақ негативін алатынымды есіме түсірдім. Бұл идея да сол еді, бірақ оған үш өлшемділік және тональдық градиация қосылған. Фотограммаларында Мэн Рэй нысандардың комбинацияларын жасады – тарақ, кесілген қағаздың спиралі, архитектордің француз қисығы – кейбіреулері танымал, ал кейбіреулері өзгертілген. Бұл Даданың «стильге» наразылығын, сондай-ақ кездейсоқтық пен абстракцияға баса назар аударуын көрсетеді.

20-ғасырдың басқа суретшілері

1930 жылдары Теодор Розак, Пит Цварт сияқты суретшілер фотограммалар жасады. Луиджи Веронези фотосуретті маймен кенепке түсіріп, үлкен форматтағы түсті суреттер жасау үшін жарыққа сезімтал кенеп дайындады, оған заттарды қараңғыда экспозиция үшін қойып, содан кейін бекітті. Нәтижедегі пішіндер абстрактілі сурет үшін матрицаға айналды, ол оған түс жағып, динамиканы күшейту үшін геометриялық сызықтар қосты, оларды 1938-1939 жылдары Париждегі Galerie L’Equipe галереясында көрсетті. Бронислав Шлабс, Жюльен Куломмье, Анджей Павловский және Бексинки 1940-1950 жылдары фотограммамен айналысқан суретшілер болды; Хайнц Хажек Халке және Курт Вендландт 1960 жылдары жарық графикасымен; Лина Коларова, Рене Мэхлер, Денис Оппенхайм және Андреас Мулас 1970 жылдары; ал Томи Себалос, Каре Магноле, Андреас Мюллер Поле және Флорис М. Неусюсс 1980 жылдары.

Қазіргі заманғы

Фотограммаларды жиі қолданатынымен танымал қазіргі заманғы суретшілер – Адам Фасс, Сьюзан Дерджес, Кристиан Марклей және Карен Эми Финкель Фишоф. Ол өзінің фотограммаларын цифрландырып, NFT нысандары ретінде шығарды. Бүкіл әлемдегі жас суретшілер цифрлық дәуірде де бұл техниканың материалдық ерекшеліктерін бағалайды. Маврикийлік суретші Одри Альберт камерасыз техниканы қолданып, материалдық мәдениетті Чагос аралдарының қазіргі үлгісімен байланыстырады.