Кіріспе

Жарыққа сезімтал бетке түскен жарықпен жасалған кескін техникасы. Фотосурет (фото, кескін немесе сурет деп те аталады) – жарыққа сезімтал бетке түскен жарық арқылы, әдетте фотопленка немесе CCD немесе CMOS чипі сияқты электрондық бейне сенсор арқылы жасалған кескін. Қазіргі кезде көптеген фотосуреттер смартфон немесе камера арқылы түсіріледі, олар линзаны пайдаланып, көзбен көрінетін жарықтың толқын ұзындығын адам көзі көретіндей етіп бейнелейді. Мұндай кескіндерді жасау процесі мен тәжірибесі – фотосурет деп аталады.

Этимология

Фотография сөзін 1839 жылы сэр Джон Гершель ойлап тапты, ол грек тіліндегі φῶς (phos) – "жарық" және γραφή (graphê) – "сурет салу, жазу" сөздеріне негізделген, олардың біріккен мағынасы – "жарық арқылы сурет салу".

Тарих

Тұрақты тұңғыш фотосурет, гравировканың экспозициялық көшірмесі, 1822 жылы Нисефор Ниэпсе жасаған битумға негізделген "гелиография" процесін пайдалану арқылы жасалды. Шын мәнінде, 1826 жылы Францияның Ле-Грас қаласында камера-обскура арқылы түсірілген алғашқы суреттер пайда болды, бірақ Ниэпсенің процесі бұл қолданба үшін жеткілікті сезімтал болмады: камерада бірнеше сағат немесе күндер бойы экспозиция жасау қажет болды. 1829 жылы Ниэпс Луи Дагермен серіктестік құрды және екеуі ұқсас, бірақ сезімталдығы жоғары және басқаша жақсартылған процесті әзірлеу үшін бірлесіп жұмыс істеді. 1833 жылы Ниэпс қайтыс болғаннан кейін Дагер күміс галид негізіндегі баламаларға көшті. Ол күміспен қапталған мыс табақты йод буына ұшыратып, жарыққа сезімтал күміс йодид қабатын жасады; оны камерада бірнеше минутқа тоқтатты; пайда болған көрінбейтін жасырын суретті сынап буымен көрінетіндей етіп дамытты; содан кейін қалған күміс йодиді жою үшін табақты ыстық тұз ерітіндісіне батырды, нәтижесінде сурет жарыққа төзімді болды. Ол камерамен фотосурет түсірудің алғашқы практикалық процесін өзінің құрметіне "дагуреротип" деп атады. Оның табылуы туралы әлемге 1839 жылдың 7 қаңтарында хабарланды, бірақ жұмыс егжей-тегжейлері сол жылдың 19 тамызында ғана жарияланды. Көп ұзамай басқа өнертапқыштар экспозиция уақытын бірнеше минуттан бірнеше секундқа дейін қысқартып, портреттік фотосуретті шынымен практикалық және кең таралған етті. Дагуреротиптің кемшіліктері болды, ең бастысы – айна тәрізді кескіннің нәзіктігі және суретті дұрыс көру үшін қажетті ерекше жағдайлар. Әр сурет – бірегей, мөлдір емес позитив, оны тек камерамен көшіру арқылы дубликаттауға болады. Өнертапқыштар тиімдірек процестерді әзірлеуге кірісті. 1850 жылдардың соңына қарай дагуреротиптің орнын арзан және көруге оңай амбротип пен тинтотип алмастырды, олар жақында енгізілген коллодион процесін пайдаланды. Албумен қағазына басып шығару үшін қолданылатын шыны пластиналы коллодион негативтері көп ұзамай балама фотосурет әдісіне айналды және көп жылдар бойы сол позицияны сақтап тұрды, тіпті 1871 жылы ыңғайлы желатин процесі енгізілгеннен кейін де. Желатин процесінің жетілдірілуі бүгінгі күнге дейін негізгі қара-ақ фотосурет процесі болып табылады, негізінен эмульсияның сезімталдығы және қолдаушы материалдың түрі, бастапқыда шыны, содан кейін әртүрлі иілгіш пластикалық пленкалар, сондай-ақ соңғы басылымдар үшін қағаздың әртүрлі түрлері ерекшеленеді. Түсті фотосурет салу 1842 жылы Джон Гершельдің антотиптік басылымдарын, 1860 жылдары Луи Дюкос дю Харонның пионерлік жұмыстарын және 1891 жылы ашылған Липпманн процесін қамтитын ерте эксперименттермен қара-ақ фотосуреттен бұрын пайда болды, бірақ көп жылдар бойы түсті фотосурет салу зертханалық қызығушылықтан аспады. Ол 1907 жылы автохромдық тақталардың енгізілуімен ғана кең таралған коммерциялық шындыққа айналды, бірақ тақталар өте қымбат болды және қолмен ұсталатын камералармен кездейсоқ суреттер түсіруге жарамсыз болды. 1930 жылдардың ортасында Kodachrome және Agfacolor Neu енгізілді, бұл қазіргі заманғы көп қабатты хромогенді типтегі алғашқы пайдалануға оңай түсті пленкалар болды. Бұл ертедегі процестер слайд-проекторларда және қарау құрылғыларында пайдалану үшін мөлдір суреттерді жасады, бірақ 1940 жылдары хромогендік түсті басылым қағазының енгізілуінен кейін түсті басылымдар кең таралды. Киноиндустрияның қажеттіліктері бірқатар арнайы процестер мен жүйелерді тудырды, ең танымалдарының бірі – қазір ескірген үш жолақты Technicolor процесі.

Фотосуреттердің түрлері

Цифрлық емес фотосуреттер екі кезеңді химиялық процесте жасалады. Екі қадамдық процесте жарыққа сезімтал пленка теріс суретті түсіреді (түстер мен жарық/қоңыр түстер кері айналады). Позитивті сурет алу үшін негатив көбінесе фотоқағазға көшіріледі ("басылады"). Негативті мөлдір пленкаға басып шығару кинофильмдерді өндіру үшін қолданылады. Теріс суретті кері айналдырып, позитивті түсірулер алу үшін фильм өңделеді. Мұндай позитивті суреттер әдетте слайдтар деп аталатын кадрларға орналастырылады. Цифрлық фотосуретке дейінгі жетістіктерге дейін, түсінің қалыптылығы мен түстерді дәл беруі үшін кәсіби мамандар мөлдір түсірулерді кеңінен қолданды. Журналдарда жарияланған көптеген суреттер түсті мөлдір пленкамен түсірілген. Бастапқыда барлық фотосуреттер монохромды немесе қолмен боялған. Түсті фотосуреттерді жасау әдістері 1861 жылдан бері қолжетімді болғанымен, олар 1940 немесе 1950 жылдарға дейін кеңінен қолжетімді болған жоқ, тіпті 1960 жылға дейін көптеген фотосуреттер қара-ақ түсті түсірілді. Содан бері түсті фотосурет кең таралды, бірақ қара-ақ түс әлі де қолданылады, себебі оны түске қарағанда дамыту оңай. Панорамалық форматтағы суреттерді Hasselblad Xpan сияқты камералар стандартты пленкада түсіре алады. 1990 жылдан бастап панорамалық фотосуреттер Advanced Photo System (APS) пленкасында қолжетімді болды. APS бірнеше ірі пленка өндірушілермен әртүрлі форматтар мен компьютерлік опциялар бар пленканы ұсыну үшін әзірленді, бірақ APS панорамалары панорамалық мүмкіндігі бар камералардағы масканы қолдану арқылы жасалды, бұл нағыз панорамалық камераға қарағанда әлдеқайда нашар, ол өз әсерін кеңірек пленка форматы арқылы қол жеткізеді. APS танымалдылығы төмендеп, өндірілімі тоқтатылды. Микрокомпьютерлер мен цифрлық фотосуреттердің пайда болуы цифрлық басылымдардың өсуіне әкелді. Бұл басылымдар JPEG, TIFF және RAW сияқты сақталған графикалық форматтардан жасалады. Қолданылатын басылым түрлері: сиялы басылымдар, бояу сублимациялық басылымдар, лазерлік басылымдар және термиялық басылымдар. Сиялы басылымдар кейде "Giclée" деп аталады. Интернет 1992 жылы Тим Бернерс-Лидің (CERN үй тобы Les Horribles Cernettes) суретін жариялағаннан бері фотосуреттерді сақтау және бөлісу үшін танымал орталыққа айналды. Бүгінде Flickr, PhotoBucket және 500px сияқты танымал сайттарды миллиондаған адам өз суреттерін бөлісу үшін пайдаланады. Алғашқы "селфи" немесе автопортретті Роберт Корнелиус 1839 жылы түсірген. "Селфилер" – әсіресе жас әйелдер арасында ең көп таралған суреттердің бірі. Фотосуреттің өзі әлеуметтік желілердің мәдени дамуына үлкен үлес қосты. Адамдар сүйікті жұлдыздарының селфилерін көруді ұнатады, олардың көптегені әлеуметтік желілерде бір селфиге миллиондаған лайк жинайды.

Қағаз папкалар

Фотосуреттерді сақтаудың ең жақсы тәсілі – әрбір фотосуретті буферленген немесе қышқылсыз қағаздан жасалған жеке папкаға салу. 8x10 дюйм немесе одан кіші өлшемдегі фотосуреттерді ұзын жағымен буферленген қағаз папкасына тік орналастырып, оларды үлкен мұрағаттық қоробқа салып, әрбір папканы анықтау үшін қажетті ақпаратпен белгілеңіз. Папканың беріктігі фотосуреттің бүгіліп немесе қисайып кетуіне жол бермейді, егер қоробқа тым көп немесе тым аз салмаса. Ірі немесе қаңқа басқан фотосуреттерді салыстырмалы өлшемдегі басқа материалдармен бірге архивтік қоробқа жапсырып сақтаңыз.

Полиэстерден жасалған корпустар

Фотосуреттерді сақтау үшін қолданылатын пластиктердің ең тұрақтысы – полиэстер, ол зиянды химиялық элементтерді бөліп шығармайды және фотосуреттің өзі тудырған қышқылдарды сіңіру қабілетіне ие емес. Полиэстер қаптамалары мен қаптау фотосуретті ылғал мен қоршаған ортаның ластануынан қорғауға және зат пен атмосфера арасындағы реакцияны баяулатуға қабілетті болғандықтан жоғары бағаланады. Бұл рас, алайда полиэстер осы элементтерді қорғауға арналған материалдың жанында жиі тұрақтатады. Бұл, әсіресе, ылғалдылық пен температураның күрт өзгеретін сақтау ортасында қауіпті, себебі бұл ферротипияға, яғни фотосуреттің пластикке жабысуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, пластик суретті екі жағынан да бірдей қолдамайды, бұл байланыстырғышта құлау мен бүгілуге себеп болады. Қаптамалар үшін қолданылатын пластик, фотосуреттерді қаптарға салу кезінде сызаттардың пайда болуын болдырмау үшін мүмкіндігінше тегіс болуын қамтамасыз ету үшін жасалған. Өкінішке орай, пластиктің сылғақ болуы статикалық электр қуатын жинақтап, шаң мен түк бөлшектерін тартады. Статикалық заряд шаңды қаптың ішкі жағына да тартуы мүмкін, онда ол фотосуретті сызып алуына себеп болуы мүмкін. Фотосуретті пластикпен қаптау пайдаланушыларды оны жиірек қолға алуға итермелейді; пайдаланушылар пластикпен қапталған фотосуреттерді қапталмаған фотосуреттерге қарағанда абайсызда ұстайды, себебі пластик қаптама фотосуретті кез келген дұрыс емес қолданудан қорғайды деп санайды. Фотосурет папкасында болғанда оған қол тигізудің қажеті жоқ; жай ғана папканы қораптан алып, үстелге қойып, ашыңыз. Егер зерттеушілер немесе архившілер фотосуреттің арт жағында жазуды тексеру үшін нақты фотосуретті қолға алуы керек болса, қолдарында май немесе кір болса, қолғаптарды қолдануға болады.

Мифтер мен нанымдар

Дагерротиптер айна бетіне түсірілгендіктен, көптеген спиритистер де осы жаңа өнер түрін меңгеруге тырысты. Спиритистер айнадағы адам бейнесінің, адамның жанына қараумен тең екенін айтты. Спиритистер сондай-ақ, бұл олардың жандарын ашып, зұлым рухтарға жол ашады деп сенді. Мұсылмандар арасында суреттермен безендірілген жерде намаз оқу макрух (жақтырылмаған) амал саналады. Фотосуреттердегі қараңғы бөлмедегі аномалиялар мен артефакттар кейде көрермендерді рухтар немесе зұлым рухтар фотосуретте түсірілген деген сенімге жетеді. Кейбіреулері «періштелердің» немесе «рухтардың» суреттерін түсірумен айналысып, осыдан табыс табады. Көптеген жағдайларда адамдар фотосуреттер суретке түсірілген адамға немесе фотодағы адамдарға бақытсыздық әкеледі деп санайды. Мысалы, жүкті әйелдің суреті балаға зиян келтіреді, ал қайтыс болған адамның суреті оның өмірден кейінгі жағдайына кепілдік бермейді. Осы себепті, бұрын адамдар фотосуреттерге байланысты технологиядан қорқып, камерадан қашып жүрді. Фотосурет салу кең таралғандықтан, осы сенімдер күрт азайды. Адамдар енді камерадан және суретке түсуден қорқа қоймайды, себебі камералар барлық жерде: ұялы телефондар, қауіпсіздік камералары және рентген сәулелері – бәрі де бүгінгі қоғамда бізге көмектесетін суреттер. Біз енді фотосуреттердің қорқынышты емес екенін, тіпті олардың өнердің керемет түрі екенін және өзін-өзі танудың және түрлі пайдалы мақсаттарда қолданудың мүмкіндігі бар екенін білеміз. Олар көптеген құнды естеліктерді сақтап, қауіпсіздік сезімін береді. Қауіпсіздік камераларының арқасында дүкенге немесе жанармай құю станциясына бару бұрынғыдай қорқынышты емес. Әйбағымызға орай, бізде бейнелерді тікелей көруге мүмкіндік бар. Бұл бірнеше ғасыр бұрын өте пайдалы болған болар еді, себебі фотосурет түсіру процесі өте көп уақытты алды және мінсіз жағдайлар қажет болды. Тіпті фотосурет түсірілгеннен кейін де, оны бүгінгідей жабдықтарсыз сақтау өте қиын болды.

Заңдық

Қазіргі заманғы заңдарға сәйкес, мемлекеттік ғимараттар, құпия аймақтар, жеке меншік, авторлық құқықпен қорғалған туындылар, балалардың жыныс мүшелерін бейнелейтін материалдар, балалар порнографиясы және, сирек жағдайларда, жалпы порнография сияқты белгілі бір фотосуреттерді өндіру немесе таратуға тыйым салынған. Бұл заңдар әр құзыреттілік аймағында әртүрлі болады. Мысалы, соттар, мемлекеттік ғимараттар, кітапханалар, азаматтық орталықтар және Гонконгтағы кейбір мұражайлар сияқты үкіметке тиесілі кейбір қоғамдық мүліктерде үкіметтің рұқсатынсыз суретке түсіруге рұқсат етілмейді. Кинотеатрлар мен жабық театрлар сияқты қоғамдық ойын-сауық орындарында фотосуретке түсіру және жазу заңсыз. Венгрияда 2014 жылдың 15 наурызында көптен күткен Азаматтық кодекс жарияланғаннан кейін заңда бұрынғыдай қалыпты практика қайта бекітілді, атап айтқанда, адамның суретке түсіруден бас тартуға құқығы бар екені. Дегенмен, тікелей келісімге қол жеткізілгені ескеріледі: белсенді қарсылық білдірмейтін адамды суретке түсіру заңсыз емес. Оңтүстік Африкада адамдарды қоғамдық жерде суретке түсіру заңды. Адамдардың суреттерін көбейту және сату редакциялық мақсаттарда және шектеулі, әділ пайдалану шартында коммерциялық мақсаттарда заңды. Коммерциялық пайдалану шектерін анықтайтын сот шешімдері жоқ. Ұлыбританияда қоғамдық орындардан жеке меншікке жататын мүлікті суретке түсіруге тыйым салатын заң жоқ. Бір адамды тұрақты және агрессивті түрде суретке түсіру құқықтық тұрғыдан мазалау болып есептелуі мүмкін. 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң арқылы Еуропалық адам құқықтары конвенциясы Ұлыбритания заңнамасына енгізілгенінің нәтижесінде жеке өмірге құқық пайда болды. Бұл фотосуреттерді жариялауға шектеулер қоюы мүмкін.