Кіріспе
Индуизмдегі мифтер жиынтығы – индуизм дінін ұстанатындарға тән және олар тарапынан қабылданып, қолданылатын мифтер жиынтығы. Бұл мифтер Ведаларда, итихасада (Махабхарата және Рамаяна дастандары), Пураналарда, сондай-ақ тамилдік Пэрия Пуранам мен Дивья Прабандхам, Бенгалдың Мангал Кавьясы сияқты нақты этнолингвистикалық топтарға тән мифологиялық әңгімелерде кездеседі. Индуизм мифтері Панчатантра мен Хитопадешадағы мысалдар сияқты кеңінен аударған танымал мәтіндерде де, Оңтүстік-Шығыс Азия мәтіндерінде де табылады.
Hindu mythology is the body of myths attributed to, and espoused by, the adherents of the Hindu religion, found in Hindu texts such as the Vedas, the itihasa (the epics of the Mahabharata and Ramayana,) the Puranas, and mythological stories specific to a particular ethnolinguistic group like the Tamil Periya Puranam and Divya Prabandham, and the Mangal Kavya of Bengal. Hindu myths are also found in widely translated popular texts such as the fables of the Panchatantra and the Hitopadesha, as well as in Southeast Asian texts.
"Миф" сөзінің мағынасы
Миф – қоғамда маңызды рөл атқаратын, негізгі әңгімелер немесе пайда болу туралы мифтер сияқты, баяндаулардан тұратын фольклор мен теологияның бір жанры. Фольклоршылар, тарихшылар, философтар немесе дінтанушылар үшін бұл, "миф" сөзінің жай ғана бір нәрсенің рас еместігін білдіруінен өте өзгеше. Керісінше, мифтің шындығын бағалау – шешуші критерий емес. Үнді мифтері Ведаларда, итихасада (Рамаяна және Махабхаратада) және маңызды Пураналарда кездеседі. Басқа көздерге бенгал әдебиеті, мысалы, Мангал Кавья, және тамил әдебиеті, мысалы, Дивья Прабандхам, Тирумурай және Бес Ұлы Жырлар жатады.
Инд алқабы өркениетінің
Джозеф Кэмпбеллдің пікірінше, Инд өркениеті (б.з.д. 2600–1900 жж.) индуизмнің наным-сенімдері мен дәстүрлеріне із қалдырған болуы мүмкін. Археологиялық жәдігерлер бүгінгі индуистер де қолданатын және қастерлейтін мотивтерді көрсетті, мысалы, билеуші элитаның құдай санаған негізгі еркек құдайлары, ана-құдайлар, табиғат рухтары, жыланға табыну, сондай-ақ басқа жануар пішіндес (зооморфтық) жандарға көрсетілетін құрмет. Бұл тақырыптар дравидтік халықтық дінде оның алғашқы өркениетінің шамамен б.з.д. 1800 жылы құлдырауынан кейін де сақталды.
Веда дәуірі
Индуизмнің дамуының маңызды факторы – Веда діні болды. Индо-арийлердің қоныс аударуы олардың ерекше нанымдарын Үндістан субконтинентіне әкелді, онда Ведалар шамамен б.з.д. 1500 жылдар шамасында жазылды. Индо-арийлердің Ведалық құдайлар қатарында бас құдай Индра, күн құдайы Сурья, Ушас және Агни болды.
Брахмалық кезең
Бұл кезеңде "Брахманалар" деп аталатын түсіндірмелер жазылды.
Упанишадалар кезеңі
Уильямстың айтуынша, б.з.д. 900-600 жылдары халық Веда құдайларына шалынатын құрбандықтарға қарсы наразылық білдіріп, брахмандарға қарсы көтерілістер ұйымдастырды. Бұл, соңғыларының реформаларды қабылдауына және төртінші Веда мен Веданта мәтіндерінің жазылуына әкелді. Упанишадтардың шамамен жартысы мистикалық сипатта болып, құдайлықты бір (экам) ретінде сезіну туралы айтса, қалған жартысы бір немесе бірнеше құдайға бағынуды ұсынды. Жаңа құдайлар мен құдайыларға құрмет көрсетіліп, құлшылық ету амалдары енгізіле бастады.
Эпикалық кезең
Б.з.д. 400 жылдан б.з. 400 жылға дейінгі кезең – Үндістанның ұлы дастандары – Махабхарата мен Рамаянаның жасалған кезеңі. Бұл жаңа дамып келе жатқан индуизм синтезінің маңызды көрінісі болды, ол нақты индуистік мифологияның қалыптасуына үлес қосты, Вишнудың түрленулері мен басқа да құдайлық көріністерде жердегі құдайлық іс-қимылды баса көрсетті. Девалар мен асуралар туралы әңгімелер кеңейді. Дастандық мифология келесі екі кезеңдегі бай көпқұдайлықтың алға басушысы болды. Махабхаратада кейінгі мифологиялық даму үшін өте маңызды екі қосымша – Бхагавад-гита мен Харивамса бар.
Пураниялық кезең
Уильямстың пікірінше, Пураналар мифологиясын үш кезеңге бөлуге болады (300–500; 500–1000; 1000–1800), немесе бүкіл кезеңді индуистік орта ғасыр деп атауға болады. Осы дәуірде діннің маңызды Пураникалық мәтіндері жазылып, Вишну, Шива немесе Деви культтерінің айналасында жақтастары жиналған секталықтардың ықпалы артты. Бұл кезеңдегі үш бағыт, діни қауымдардағы тарихи өзгерістерді, тантризмнің даму мен құлдырауын және оның басты мифологияға тигізген әсерін, Пураникалық мифологиядағы Ведалық құдайлар мен ерлердің әлсіздікке ұшырауына байланысты үрдістерді анықтауға көмектеседі. Бұл кезде, барлық жолдар соңғы шындық – Брахманға жетеледі деген сеніммен қатар, монотеизмге де сенеді. Көптеген мифтер табылып немесе құрастырылып, тайпаларды және бұрынғы "шеттетілгендерді" индуистерге айналдырып, оларды жаңадан құрылған индуистік мифологиялық қауымдастықтың мәдени бірлігіне енгізді.
Мифтік тақырыптар мен типтер
Мифологияны академиялық тұрғыдан зерттеулер мифологияны қоғамның өмір сүруін және әлемдік тәртіпті түсіндіретін, жоғары бағаланатын әңгімелер ретінде анықтайды: қоғамның құрылуы, оның тегі мен негіздері, құдайлары, алғашқы батырлары, адамзат пен «құдайлық» арасындағы байланыс және эсхатологиясы (яғни «өлгеннен кейінгі» өмір туралы айтылатын әңгімелер). Бұл – аталған тақырыптарға қатысты негізгі қасиетті әңгімелердің жалпы сипаттамасы. «Миф» деген сөздің ең кең мағынасы – дәстүрлі әңгіме. Дегенмен, көптеген ғалымдар «миф» терминін қасиетті әңгімелерге ғана қолданады. Фольклортанушылар одан да әрі барып, мифтерді «әдетте шындық деп сенілетін, көбінесе қасиетті, шалқар өткенде немесе басқа әлемдерде, немесе әлемнің бір бөлігінде орын алатын, сондай-ақ адамнан өзгеше, адамгершіліксіз немесе батырлық қасиеттері бар әңгімелер» деп анықтайды. Ежелгі грек тілінде «мутхос» сөзі «хикая, әңгіме» деген мағынаны білдірген. Инду мифологиясы көбінесе біркелкі, монолиттік құрылымға ие болмайды. Бір миф әдетте түрлі нұсқаларда кездеседі және әртүрлі аймақтық және әлеуметтік-діни дәстүрлерде әртүрлі бейнеленуі мүмкін. Көптеген аңыздар осы мәтіндерде дамиды, онда кейіпкерлердің аттары өзгереді немесе әңгімеге толыққанды мәліметтер қосылады. Сутрен Хирсттің сөзіне сәйкес, бұл мифтерге сан алуан түсіндірмелер берілген. Ал Донигер О'Флаэртидің пікірінше, олардың негізгі мәні мен моральдық құндылықтары өзгеріссіз қалған. Олар уақыт өте келе түрлі философиялық мектептердің ықпалымен өзгертіліп, терең, көбінесе символдық мағынаға ие болған.
Басқа сенім жүйелерімен байланыстар
Индуизм буддизм, джайнизм және сикхизммен ортақ мифтік сюжеттерді бөліседі.