Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әйелдік немесе әйел құдайлар.
Feminine or female deity
Құдай – әйел құдай. Көптеген мәдениеттерде құдайлар жиі нақты немесе метафоралық жүктілікпен, немесе әйелдер мен қыздардың қабылданысымен және мінез-құлқымен байланысты әйелдік рөлдермен байланысты болады. Бұған иіру, тоқу, сұлулық, махаббат, жыныстық қатынас, аналық, шаруашылық, шығармашылық және құнарлылық (көне ана құдайларға табыну мысалы) тақырыптары кіреді. Көптеген маңызды құдайлар да сиқыр, соғыс, стратегия, аң ауру, егіншілік, даналық, тағдыр, жер, аспан, күш, заңдар, әділдік және тағы да басқаларымен байланысты. Мәдени контекстінде теріс саналатын араздық немесе ауру сияқты кейбір тақырыптар да кейбір құдайлармен байланысты кездеседі. Ер, пішін өзгертетін немесе бейтарап құдайлардың санына тең әртүрлі сипатталған және түсінілген әйел құдайлар да бар. Кейбір діндерде әйел бейнесі діни дұға мен құлшылықта орталық орын алады. Мысалы, Шактизм (үш негізгі индуистік сектаның бірі) барлық шындықтың бастауы – ең жоғарғы құдай – Махадеви (Жоғарғы құдай) дейді, ал Тантрикалық Шайвизмнің кейбір түрлерінде Шива мен Шакти жұбы – ең жоғарғы принцип (құдайдың белсенді, шығармашылық күшін білдіретін құдай). Ал Ваджраяна буддизмінде түпкілікті шындық көбінесе екі принциптен тұрады, олар біріккен екі құдай ретінде бейнеленеді (yab yum, "әке-шеше") – кемелді даналықтың (әйел) және шеберлікпен көрсетілетін мейірімділіктің (еркек) екілік еместігін көрсетеді. Көпқұдайлы діндер, соның ішінде көпқұдайлықты қайта жаңғыртушылар, көптеген құдайлар мен құдайларды құрметтейді және оларды әдетте бөлек, дербес жандар ретінде қарастырады. Бұл құдайлар пантеонның бір бөлігі болуы мүмкін, немесе әртүрлі аймақтарда қамқоршы құдайлар болуы мүмкін.
A goddess is a female deity. In many known cultures, goddesses are often linked with literal or metaphorical pregnancy or imagined feminine roles associated with how women and girls are perceived or expected to behave. This includes themes of spinning, weaving, beauty, love, sexuality, motherhood, domesticity, creativity, and fertility (exemplified by the ancient mother goddess cult). Many major goddesses are also associated with magic, war, strategy, hunting, farming, wisdom, fate, earth, sky, power, laws, justice, and more. Some themes, such as discord or disease, which are considered negative within their cultural contexts also are found associated with some goddesses. There are as many differently described and understood goddesses as there are male, shapeshifting, or neuter gods. In some faiths, a sacred female figure holds a central place in religious prayer and worship. For example, Shaktism (one of the three major Hindu sects), holds that the ultimate deity, the source of all reality, is Mahadevi (Supreme Goddess) and in some forms of Tantric Shaivism, the pair of Shiva and Shakti are the ultimate principle (with the goddess representing the active, creative power of God). Meanwhile, in Vajrayana Buddhism, ultimate reality is often seen as being composed of two principles depicted as two deities in union (yab yum, "father mother") symbolising the non duality of the two principles of perfect wisdom (female) and skillful compassion (male). Polytheist religions, including Polytheistic reconstructionists, honour multiple goddesses and gods, and usually view them as discrete, separate beings. These deities may be part of a pantheon, or different regions may have tutelary deities.
Этимология
Құдайша есімі – герман тіліндегі "құдай" сөзі мен латын тіліндегі "ess" жұрнағының бірігуінен пайда болған екіншілік түзілім. Ол алғаш рет орта ағылшын тілінде, шамамен 1350 жылы қолданыла бастады. Ағылшын сөзі, египет, классикалық грек және бірнеше семит тілдері сияқты, көптеген тілдердегі тілдік үлгіге сәйкес келеді, олар "құдай" сөзіне әйелдік жұрнақ қосып, оны өзгертеді.
The noun goddess is a secondary formation, combining the Germanic god with the Latinate ess suffix. It first appeared in Middle English, from about 1350. The English word follows the linguistic precedent of a number of languages—including Egyptian, Classical Greek, and several Semitic languages—that add a feminine ending to the language's word for god.
Месопотамия
Инанна – ежелгі Сумерде ең көп құлшылық етілген қасиетті әйел құдай. Кейіннен ол Шығыс семит қасиетті әйел құдайы Иштармен біріктірілді. Басқа Месопотамия қасиетті әйел құдайлары: Нинхурсаг, Нинлил, Анту және Гага.
Inanna was the most worshipped goddess in ancient Sumer. She was later syncretised with the East Semitic goddess Ishtar. Other Mesopotamian goddesses include Ninhursag, Ninlil, Antu and Gaga.
Қанахан
Қанаандық діннің қасиетті әйелдері: Баалат Гебал, Астарта, Анат.
Goddesses of the Canaanite religion: Ba`alat Gebal, Astarte, Anat.
Анатолия
Кибела: Оның хетт тіліндегі аты Кубаба болған, бірақ фригиялық және рим мәдениетінде оның есімі Кибелаға өзгерді. Оның әсерін Эфес қаласының Артемидасында да көруге болады. Хебат: Хетт пантеонының Ана Құдайы және аспан құдайы Тешубтың әйелі. Ол хуриттердің діни культының бастауы болды. Ариннити: Хетт Күн Құдайы. Ол Хетт империясының және монархияның қамқоршысы атанды. Лето: Ликиядағы Ана Құдай бейнесі. Ол Ликия Лигасының (Летоон) астанасының басты құдайы болды.
Cybele: Her Hittite name was Kubaba, but her name changed to Cybele in Phrygian and Roman culture. Her effect can be also seen on Artemis as the Lady of Ephesus. Hebat: Mother Goddess of the Hittite pantheon and wife of the leader sky god, Teshub. She was the origin of the Hurrian cult. Arinniti: Hittite Goddess of the sun. She became patron of the Hittite Empire and monarchy. Leto: A mother Goddess figure in Lykia. She was also the main goddess of the capital city of Lykia League (Letoon)
Исламға дейінгі Арабия
Исламға дейінгі Меккеде Узза, Манат және әл-Лат қасиеттері "құдайдың қыздары" деп белгілі болды. Уззаға Набатейлер құлшылық етіп, оны грек-римдік қасиеттер Афродита, Урания, Венера және Целестиспен теңестірген. Үш қасиеттің әрқайсысының Меккеге жақын жеке киелі орны болған. Узза исламға дейінгі Құрайыштардың қорғаны үшін шақырылған. 624 жылы "Ухуд" шайқасында Құрайыштардың соғыс қиғашы "Узза халқы, Хубал халқы!" болды (Тауил 1993). Ибн Исхақтың "шайтандық аяттар" туралы даулы есебіне сәйкес, бұл аяттар бұрын оларды мұсылмандар үшін ұсынушы ретінде бекіткен, бірақ кейін жойылған. Көптеген мұсылман ғалымдары бұл оқиғаны тарихи жағынан сенімсіз деп санайды, ал батыстық ғалымдар арасында Леоне Каэтани мен Джон Бертон сияқты оған қарсы, ал Уильям Мьюр мен Уильям Монтгомери Уотт оның мүмкіндігін қорғайтын пікірлер бар. Құран (Қ53:19-31) әйел қасиеттердің, әсіресе "құдайдың қыздарының" ұсынуына сенудің бекерлігі туралы ескертеді.
In pre Islamic Mecca the goddesses Uzza, Manāt and al Lāt were known as "the daughters of god". Uzzā was worshipped by the Nabataeans, who equated her with the Graeco Roman goddesses Aphrodite, Urania, Venus and Caelestis. Each of the three goddesses had a separate shrine near Mecca. Uzzā, was called upon for protection by the pre Islamic Quraysh. "In 624 at the battle called "Uhud", the war cry of the Qurayshites was, "O people of Uzzā, people of Hubal!" (Tawil 1993). According to Ibn Ishaq's controversial account of the Satanic Verses (q. v.), these verses had previously endorsed them as intercessors for Muslims, but were abrogated. Most Muslim scholars have regarded the story as historically implausible, while opinion is divided among western scholars such as Leone Caetani and John Burton, who argue against, and William Muir and William Montgomery Watt, who argue for its plausibility. The Quran (Q53:19 31) warns of the vanity of trusting to the intercession of female deities, in particular "the daughters of god".
Үнді-еуропалық дәстүрлер
Индоевропа тілдерінде сөйлейтін мәдениеттердегі христиандыққа дейінгі және исламдыққа дейінгі қасиетті әйелдер.
Pre Christian and pre Islamic goddesses in cultures that spoke Indo European languages.
Үндістандық
Ушас: Ригведаның басты құдайы және таңның иесі. Притхиви: Жер де құдай ретінде бейнеленеді. Өзендер де құдайлар ретінде қастерленеді. Агнея: немесе Агнея – индуизмдегі От құдайы. Варуни: индуизмдегі Су құдайы. Бхуми, Джанани, Бувана және Притхви – индуизмдегі Жер анасының есімдері.
Ushas: is the main goddess of the Rigveda and is the goddess of the dawn. Prithivi: the Earth, also appears as a goddess. Rivers are also deified as goddesses. Agneya: or Aagneya is the Hindu Goddess of Fire. Varuni: is the Hindu Goddess of Water. Bhumi, Janani, Buvana, and Prithvi are names of the Hindu Goddess of Earth.
Ирандық
Анахита: немесе Анахит, немесе Нахид, немесе Арадви Сура Анахита, немесе Абан: "Сулардың" қасиеті және осыған байланысты құнарлылық, емдеу, сұлулық және даналықпен байланысты. Даена: язаталардың қатарындағы қасиет, көрегендік пен аянды білдіреді, сондықтан "ішкі сезім" немесе "дін". Спента Армаити: немесе Сандарамет, Амеша Спенталардың бірі, жер және Ана Табиғатпен байланысты әйел қасиеті. Ол сондай-ақ отбасы, күйеу және балаға адалдық сияқты әйелдік құндылықтармен байланысты. Иран күнтізбесінде оның аты он екінші айда және айдың бесінші күнінде аталады. Аши: зороастризм язаталарының иерархиясындағы құнарлылық пен бақыт қасиеті.
Anahita: or Anahit, or Nahid, or Arədvī Sūrā Anāhitā, or Aban: the divinity of "the Waters" and hence associated with fertility, healing, beauty and wisdom. Daena: a divinity, counted among the yazatas, representing insight and revelation, hence "conscience" or "religion". Spenta Armaiti: or Sandaramet, one of the Amesha Spentas, a female divinity associated with earth and Mother Nature. She is also associated with the female virtue of devotion (to family, husband, and child). In the Iranian calendar, her name is on the twelfth month and also the fifth day of the month. Ashi: a divinity of fertility and fortune in the Zoroastrian hierarchy of yazatas.
Грек-рим
Элевсиндық құпиялар: Баубо (күлкі құдайы), Деметра (егін жинау құдайы) және Персефона (көктем құдайы, Аид әйелі ретінде Аид әлемінің ханымы). Грек музалары: Каллиопа (эпикалық поэзияның құдайы), Клио (тарих), Эрато (махаббат поэзиясы), Эутерпе (музыка, ән және лирикалық поэзия), Мельпомена (трагедия), Полихимния (қасиетті поэзия), Терпсихор (би), Талия (комедия және пасторлық поэзия) және Урания (астрономия). Афродита: махаббат пен сұлулықтың құдайы. Артемида: жабайы табиғат пен аңшылықтың құдайы. Афина: стратегия, соғыс және қолөнердің құдайы. Эрис: хаос құдайы. Гая: Жердің алғашқы құдайы. Көптеген құдайлар одан тараған. Гекате: сиқыршылық пен жол тоғысының құдайы. Көбінесе хтондық немесе ай құдайы деп есептеледі. Ол бір құдай ретінде немесе үш құдай ретінде (қыз, ана, қарт әйел) бейнеленеді. Гера: әйелдік, неке және бала тудыру құдайы, Зевстің әйелі ретінде Олимп патшайымы. Гестия: үйдің, отбасының және үй шаруашылығының құдайы. Ирис: радуганың құдайы. Лето: балалық шақтың титаны. Nike: жеңістің құдайы. Ол көбінесе Зевс немесе Афинамен, кейде Ареспен бірге бейнеленеді. Селена: Айдың титаны. Рия: аналықтың құдайы.
Eleusinian Mysteries: Baubo (goddess of mirth), Demeter (goddess of the harvest) and Persephone (goddess of spring, queen of the Underworld as the wife of Hades). Greek muses: Calliope (goddess of epic poetry), Clio (history), Erato (love poetry), Euterpe (music, song, and lyric poetry), Melpomene (tragedy), Polyhymnia (sacred poetry), Terpsichore (dance), Thalia (comedy and pastoral poetry), and Urania (astronomy). Aphrodite: Goddess of love and beauty. Artemis: Virgin goddess of the wilderness and the hunt. Athena: Virgin goddess of strategy, warfare, and crafts. Eris: Goddess of chaos. Gaia: Primordial goddess of the Earth. Most gods descend from her. Hecate: Goddess of sorcery and crossroads. Often considered a chthonic or lunar goddess. She is either portrayed as a single goddess or a triple goddess (maiden, mother, crone). Hera: Goddess of womanhood, marriage and childbirth, queen of Olympus as the wife of Zeus. Hestia: Virgin goddess of the hearth, domesticity and family. Iris: Goddess of rainbows. Leto: Titan goddess of childhood. Nike: Goddess of victory. She is predominantly pictured with Zeus or Athena and sometimes Ares. Selene: Titan goddess of the Moon. Rhea: Titan goddess of motherhood.
Германдық
Герман мифологиясы мен норвегия мифологиясының сақталған деректерінде әйел құдайлар, алыптар және құдайлық әйел тұлғалары туралы көптеген әңгімелер кездеседі. Германдық халықтар "аналар мен әйелдерге" арналған құрбандық орындарын тұрғызып, осы құдайларға арналған арнайы мерекелер өткізген (мысалы, англосаксондық "аналар түні"). Герман халықтары арасында Нерт (герман халықтары туралы ертегілерде айтылған), Эостре (ескі англосаксондықтар арасында құрметтелген) және Синтгунд (континенттік герман халықтары арасында құрметтелген) сияқты басқа да әйел құдайларға қатысты мәліметтер бар. Норвегия мифологиясындағы құдайлардың мысалдары: Фригг (Одиннің әйелі, оның англосаксондық нұсқасы қазіргі ағылшын тіліндегі жұма күнінің атына айналған), Скади (бір кезде Ньордтың әйелі), Ньерда (Нерттің скандинавиялық аты), ол қола дәуірінде де Ньордқа үйленген, Фрейя (Ордтың әйелі), Сиф (Тордың әйелі), Гердр (Фрейрдың әйелі) және Жорд (жер), Сол (күн) және Нотт (түн) сияқты бейнеленген тұлғалар. Әйел құдайлары норвегиялық өлім туралы түсінікке де үлкен әсер етеді, онда шайқаста қаза тапқандардың жартысы Фрейяның Фолквангр даласына, Хельдің сол аттас патшалығына барады, ал теңізде қайтыс болғандар Ранға тапсырылады. Валькириялар, норндар және дизир сияқты басқа әйел құдайлары германдық тағдыр тұжырымымен (Ескі норн Ørlög, Ескі ағылшын Wyrd) байланысты, және олардың құрметіне Дисаблот және Дистинг сияқты мерекелер өткізілген.
Surviving accounts of Germanic mythology and Norse mythology contain numerous tales of female goddesses, giantesses, and divine female figures in their scriptures. The Germanic peoples had altars erected to the "Mothers and Matrons" and held celebrations specific to these goddesses (such as the Anglo Saxon "Mothers night"). Various other female deities are attested among the Germanic peoples, such as Nerthus attested in an early account of the Germanic peoples, Ēostre attested among the pagan Anglo Saxons, and Sinthgunt attested among the pagan continental Germanic peoples. Examples of goddesses attested in Norse mythology include Frigg (wife of Odin, and the Anglo Saxon version of whom is namesake of the modern English weekday Friday), Skaði (one time wife of Njörðr), Njerda (Scandinavian name of Nerthus), that also was married to Njörðr during Bronze Age, Freyja (wife of Óðr), Sif (wife of Thor), Gerðr (wife of Freyr), and personifications such as Jörð (earth), Sól (the sun), and Nótt (night). Female deities also play heavily into the Norse concept of death, where half of those slain in battle enter Freyja's field Fólkvangr, Hel's realm of the same name, and Rán who receives those who die at sea. Other female deities such as the valkyries, the norns, and the dísir are associated with a Germanic concept of fate (Old Norse Ørlög, Old English Wyrd), and celebrations were held in their honour, such as the Dísablót and Disting.
Африка діндері
Африка және африкалық диаспоралық діндерде қасиетті әйелдер жиі Мариан бағынуымен біріктіріледі, мысалы, Эзили Дантор (Ченстохованың қара Мадоннасы) және Эрзули Фреда (Матер Долороза). Сонымен қатар, оңтүстік аймақтарда әлі де құлшылық ететін Судан мен Эфиопия қасиетті әйелдерінің бірі – Бук бар. Ол әйелдердің өркенді жағын бейнелейді. Ол Абук деген қасиетті күшпен байланысты. Эфиопияның тағы бір қасиетті әйелдері – Атете, көктем мен өнімділік қасиетті әйелдері. Егіншілер әдетте әрбір егін жинау маусымының соңында өнімдерінің бір бөлігін құрбандық ретінде қалдырады, ал әйелдер дәстүрлі әндер айтады. Бір ғана қасиетті әйелге бағытталған генотеизмнің сирек кездесетін мысалы Суданның оңтүстік Нуба тайпасында кездеседі. Нуба тайпасы Жаратушы қасиетті әйелді жер мен адамзатты дүниеге әкелген "Ұлы Ана" деп есептейді.
In African and African diasporic religions, goddesses are often syncretised with Marian devotion, as in Ezili Dantor (Black Madonna of Częstochowa) and Erzulie Freda (Mater Dolorosa). There is also Buk, a Sudanese and Ethiopian goddess still worshipped in the southern regions. She represents the fertile aspect of women. She is related to the deity of a similar name, Abuk. Another Ethiopian goddess is Atete, the goddess of spring and fertility. Farmers traditionally leave some of their products at the end of each harvesting season as an offering while women sing traditional songs. A rare example of henotheism focused on a single Goddess is found among the Southern Nuba of Sudan. The Nuba conceive of the creator Goddess as the "Great Mother" who gave birth to earth and to mankind.
Қытай халық діні
Мазу – балықшылар мен теңізшілерді қорғайтын теңіз құдайы, Қытайдың оңтүстік-шығыс жағалау аймақтарында және Оңтүстік-Шығыс Азияның көршілес елдерінде кеңінен құлшынылады. Аспан анасының қызы Жіню, жұлдыздар мен олардың нұрын, "Күміс өзен" (батыстықтар "Самауи жол галактикасы" деп атайды) деп белгілі, жер мен көк үшін тоқыды. Ол батыстықтар Вега деп білетін жұлдызбен теңестірілген.
Mazu is the goddess of the sea who protects fishermen and sailors, widely worshipped in the south eastern coastal areas of China and neighbouring areas in Southeast Asia. The Goddess Weaver Zhinü, daughter of the Celestial Mother, wove the stars and their light, known as "the Silver River" (what Westerners call "The Milky Way Galaxy"), for heaven and earth. She was identified with the star Westerners know as Vega.
Синтоизм
Аматэрасу қасиеттісі – синто дініндегі (ками) құдайлардың бастысы, сондай-ақ маңызды әйел қасиеттілері Аме но Узуме но Микото, Инари және Коноханасакуя-химе болып табылады.
Goddess Amaterasu is the chief among the Shinto gods (kami), while there are important female deities Ame no Uzume no Mikoto, Inari and Konohanasakuya hime.
Дхармалық діндер
Дхармикалық діндерде (негізінен индуизм, буддизм және джайнизм) көптеген қасиетті әйел құдайлар кеңінен құрметтеледі. Осы қасиетті әйел құдайлардың бірнешеуінің ең алғашқы көзі – Ведалар. Дегенмен, осыған дейін де ежелгі Хараппа мәдениетінің өнерінде де қасиетті әйел құдайларды кездестіруге болады.
In the Dharmic religions (mainly Hinduism, Buddhism and Jainism), there are many goddesses that are widely venerated. The earliest source for several of these goddesses is the Vedas. However, goddesses can also be found in the art of the even more ancient Indus Valley civilisation.
Индуизм
Индуизм – көптеген құдайлар мен құдайшаларды қамтитын, сан алуан сенім жүйелерінің кешені. Ең ерте индуистік дереккөз – Ригведада Притхви (жер), Адити (ғарыштық әдептік тәртіп), Вач (дыбыс), Ниррити (жою) және Сарасвати сияқты көптеген құдайшалар кездеседі. Девисуктам – Веда дініндегі құдайша идеясының маңызды көзі. Бүгінгі күнгі маңызды индуистік құдайшалардың қатарында Лакшми, Сарасвати, Дурга, Кали, Трипурасундари, Парвати және Рада бар. Индуизмнің әр түрлі дәстүрлерінің теологиясында зор әртүрлілік байқалады. Кейбір теологиялар (мысалы, Адвайта) барлық құдайлар мен құдайшаларды Брахман деп аталатын жалғыз нысансыз, жекеленбеген бастаудың шығуы ретінде қарастырады. Басқа теологиялар жоғары құдайға қатысты жекеше көзқарас ұстанады. Кейбір дәстүрлер Лакшми-Вишну, Радха-Кришна, Брахма-Сарасвати немесе Шива-Парвати сияқты екі құдайлық ұғымын қабылдайды. Бұл еркек құдай (Шактиман, «қуат иесі») және оның жұбайы, әйел «қуат» (Шакти) түрінде жұп ретінде бейнеленеді, ал олардың қарым-қатынасы дәстүрдің теологиясына сәйкес әртүрлі жолдармен түсіндіріледі. Шактизмде жоғары құдай – Ұлы Құдайша (Махадеви), оны Шакти немесе Ади Парашакти (Бастапқы Жоғарғы Күш) сияқты түрлі есімдермен атайды. Шакталар Құдайшаны барлық нәрсенің бастапқы көзі және барлық құдайлар мен құдайшалардың анасы деп санайды. Кейбір дәстүрлерде оның он махавидья деп аталатын он негізгі аватарасы бар деп есептеледі. Тағы бір маңызды ұғым – Шакта триадасы, Тридеви, ол Махадевиді үш негізгі құдайшада: Махасарасвати, Махалакшми және Махакалиде көрсетеді. Шактаның ұлы жазбасы – Деви Махатмья («Құдайшаның даңқы») барлық құдайшалардың бір әйел күшінің бір-бірінен көрінетін аспектілері екенін айтады – шындығында біреу, бірақ көріністе көп, және ол сонымен қатар ғаламның жаратылыс күші. Ол философиялық трактаттар мен метафоралар арқылы еркек болмысының мүмкіндігін әйелдік құдайлық күшпен іске қосатынын көрсетеді. Үндістанның әртүрлі ауылдық аймарларындағы жергілікті құдайлар көбінесе «негізгі ағымдағы» индуистік құдайлармен теңестірілді, бұл процеске санскриттену деген ат берілді. Басқалары оны монизмнің немесе Адвайтаның ықпалына байланысты деп санайды, ол көпқұдайлық немесе монотеистік жіктемелерді еске алмайды. Монистік күштер кейбір құдайшалардың бірігуіне әкелсе де (көптеген құдайшалар үшін 108 есім ортақ), центробегтік күштер индус әлемінің әртүрлі бөліктеріндегі қарапайым адамдар арасында жаңа құдайшалар мен рәсімдердің дамуына да себеп болды. Осылайша, өте танымал құдайша Дурга – бұл Ведаға дейінгі құдайша, кейін Парватипен біріктірілді, бұл процесті Калика Пурана (10 ғасыр), Дургабхактитарангини (Видьяпати, 15 ғасыр), Чандимангал (16 ғасыр) сияқты мәтіндер арқылы анықтауға болады. Көптеген индуистердің мерекесі – Наваратри, құдайша Девиге (Дургаға) арналған және күзде тоғыз түнге созылатын дұғалармен тойланады, сонымен қатар Шарада Наваратри деп те аталады.
Hinduism is a diverse complex of many belief systems which includes numerous gods and goddesses. The earliest Hindu source, the Rigveda, contains many goddesses such as Prithvi (earth), Aditi (cosmic moral order), Vāc (sound), Nirṛti (destruction) and Saraswati. The Devīsūktam is an important source for the goddess idea in Vedic religion. Important Hindu goddesses today include Lakshmi, Saraswati, Durga, Kali, Tripurasundari, Parvati, and Radha. There is much diversity in the theology of the various traditions of Hinduism. Some theologies (e. g. Advaita) see all gods and goddesses as emanations of a single formless impersonal source called Brahman. Other theologies are more personal regarding the ultimate deity. Some traditions posit a dual deity in the form of Lakshmi Vishnu, Radha Krishna, Brahma Saraswati, or Shiva Parvati. These are presented as a pair with a male god (Shaktiman, "possessor of power") and his consort, a female "power" (Shakti), and their relationship is interpreted in different ways depending on the tradition's theology. In Shaktism, the supreme deity is the Great Goddess (Mahadevi), called by different names such as Shakti or Adi Parashakti (Primordial Supreme Power). Shaktas consider the Goddess to be the ultimate source of all things and the mother of all gods and goddesses. She is considered to have ten main avatars called the ten mahavidyas in some traditions. Another important concept is the Shakta trinity, the tridevi, which sees Mahadevi as manifesting in three main goddesses: Mahasaraswati, Mahalakshmi, and Mahakali. In the great Shakta scripture known as the Devi Mahatmya (Glory of the Goddess), all the goddesses are aspects of one presiding female force—one in truth and many in expression, which also is the creative power of the cosmos. It expresses through philosophical tracts and metaphor, that the potentiality of masculine being is actuated by the feminine divine. Local deities of different village regions in India were often identified with "mainstream" Hindu deities, a process that has been called Sanskritisation. Others attribute it to the influence of monism or Advaita, which discounts polytheist or monotheist categorisation. While the monist forces have led to a fusion between some of the goddesses (108 names are common for many goddesses), centrifugal forces have also resulted in new goddesses and rituals gaining ascendance among the laity in different parts of Hindu world. Thus, the immensely popular goddess Durga was a pre Vedic goddess who was later fused with Parvati, a process that can be traced through texts such as Kalika Purana (10th century), Durgabhaktitarangini (Vidyapati 15th century), Chandimangal (16th century) etc. Widely celebrated Hindu festival Navaratri is in the honour of the divine feminine Devi (Durga) and spans nine nights of prayer in the autumn, also referred as Sharada Navratri.
Буддизм
Буддизмнің әртүрлі дәстүрлерінде көптеген әйел құдайлары бар. Буддизмдегі әйел құдайлары буддалық өнерде кеңінен бейнеленген. Осы тұлғалардың кейбіреулері бүгінгі күні теравада буддизмінде маңызды болып табылады, оның ішінде Майя және Пртхиви (Оңтүстік-Шығыс Азияда Фра Мей Торани деп аталады). Үнді Махаяна буддизмі бірнеше әйел құдайларын құрметтеген, соның ішінде Праджняпарамита Деви, Кунда, Маричи, Ситатапатра, Тара, Ушнисавиджая және Васудхара. Махаянада әйел құдайларының маңыздылығы артып, күшті бодхисаттва құтқарушы тұлғаларға, қуатты мантралармен байланысты азат етушілерге (мантра әйелдік күш ретінде қарастырылғанда, видья деп те аталады) және дхараниларға айналды. Шығыс Азия буддизміндегі ең маңызды буддалық әйел құдайлар – бодхисаттва Гуанинь және «Буддалардың анасы» Кунди. Тибет буддизмінде Тара ең маңызды әйел құдайы (көбінесе толық Будда деп есептеледі). Тантрикалық дакини Ваджрайогини – Тибет Ваджраянасында маңызды тантрикалық медитация құдайы (идам) және ол өзі жеке әйел Будда деп саналады.
There are numerous female deities in the various Buddhist traditions. Buddhist goddesses are widely depicted in Buddhist art. Some of these figures remain important in Theravada Buddhism today, including Maya and Prthivi (known as Phra Mae Thorani in Southeast Asia). Indian Mahayana Buddhism revered several female deities, including Prajñāpāramitā Devi, Cunda, Marici, Sitātapatra, Tārā, Uṣṇīṣavijayā and Vasudhārā. In the Mahayana, female deities grew in importance, becoming powerful bodhisattva savior figures, liberators associated with powerful mantras (which are also termed vidyās when a mantra is seen as a feminine power) and dharanis. The most important Buddhist female deities in East Asian Buddhism are the bodhisattva Guanyin and the "mother of Buddhas" Cundi. In Tibetan Buddhism, Tara is the most important female deity (often considered to be a full Buddha). The tantric dakini Vajrayogini is an important tantric meditation deity (yidam) in Tibetan Vajrayana, and is also considered to be a female Buddha in her own right.
Христиандық
Исаның анасы Мәриямға ерекше құрметті қасиетті тұлға ретінде табыну католик дінінің бастауынан бері жалғасып келеді. Мәриям Құдай анасы, Көк патшайымы, Шіркеу анасы, Ықыласқа толы Мәриям, Теңіз жұлдызы және басқа да жоғары мәртебелі атақтармен құрметтеледі. Осыған ұқсас мариандық құлшылық Шығыс православиесінде және кейде англиканизмде де кездеседі, бірақ протестантизмнің көп бөлігінде жоқ. Кейбір христиан дәстүрлерінде (мысалы, православие дәстүрінде) София – әйел бейнесіндегі құдайлық даналықтың (немесе бас періштенің) тұлғасы. Ол туралы Нақыл сөздер кітабының бірінші тарауында айтылған. Кейбіреулер Софияны христиандық Үштік құрамындағы, даналықты сыйлайтын Киелі Рух деп санайды, оның иврит тіліндегі Руах және Шехина есімдерінің екеуі де әйелдік санға жатады, ал көгершін символы ежелгі Таяу Шығыста Ана Құдай бейнесімен байланысты болған. Мистицизм, гностицизм және кейбір эллиндік діндерде даналықты бейнелейтін және кейде бойжеткен қыз ретінде сипатталатын София есімді әйел рух немесе әйел құдай бар. Рим-католик мистикасында Киелі Хильдегард Софияны өзінің жазбаларында және өнерінде ғарыштық тұлға ретінде жұртқа таныстырды. Англиядағы протестанттық дәстүрде 17 ғасырдың мистикалық универсалисі және Филадельфиялық қоғамның негізін қалаушы Джейн Лид өзінің көріп тұрғандары мен «Бейбіт Софиямен» болған әңгімелері туралы көптеген сипаттамалар жазды, ол оған ғаламның рухани құрылысын ашты. Лидке 16 ғасырдың неміс христиан мистигі Якоб Бёмедің теософиялық жазбалары үлкен әсер етті, ол «Христосқа жол» сияқты еңбектерінде де София туралы айтады. Якоб Бёме көптеген христиан мистикасы мен діни қайраткерлеріне, соның ішінде Джордж Рапп пен Ынтымақ қоғамына зор ықпал етті.
The veneration of Mary, the mother of Jesus, as an especially privileged saint has continued since the beginning of the Catholic faith. Mary is venerated as the Mother of God, Queen of Heaven, Mother of the Church, the Blessed Virgin Mary, Star of the Sea, and other lofty titles. Marian devotion similar to this kind is also found in Eastern Orthodoxy and sometimes in Anglicanism, although not in the majority of denominations of Protestantism. In some Christian traditions (like the Orthodox tradition), Sophia is the personification of either divine wisdom (or of an archangel) that takes female form. She is mentioned in the first chapter of the Book of Proverbs. Sophia is identified by some as the wisdom imparting Holy Spirit of the Christian Trinity, whose names in Hebrew—Ruach and Shekhinah—are both feminine, and whose symbol of the dove was commonly associated in the Ancient Near East with the figure of the Mother Goddess. In mysticism, Gnosticism, as well as some Hellenistic religions, there is a female spirit or goddess named Sophia who is said to embody wisdom and who is sometimes described as a virgin. In Roman Catholic mysticism, Saint Hildegard celebrated Sophia as a cosmic figure both in her writing and art. Within the Protestant tradition in England, the 17th century mystic universalist and founder of the Philadelphian Society Jane Leade wrote copious descriptions of her visions and dialogues with the "Virgin Sophia" who, she said, revealed to her the spiritual workings of the universe. Leade was hugely influenced by the theosophical writings of 16th century German Christian mystic Jakob Böhme, who also speaks of Sophia in works such as The Way to Christ. Jakob Böhme was very influential to a number of Christian mystics and religious leaders, including George Rapp and the Harmony Society.
Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының көптеген конфессияларының мүшелері Көктегі Әкеге қарсы тұратын Көктегі Анаға сенеді, бірақ оған тікелей құлшылық етеді деп айтуға болмайды. Олар екеуі бірге Көктегі Ата-Ана деп аталады. Оның үстіне, жақтастарының пікірінше, барлық адамдар – әйелдер де, ерлер де – қасиеттілік арқылы құдайларға айналуға бейім.
The members of most denominations in the Latter Day Saint movement believe in, although they do not directly worship, a Heavenly Mother who is the female counterpart of the Heavenly Father. Together they are referred to as Heavenly Parents. Adherents also believe that all humans, both women and men, have the potential to become gods through a process known as exaltation.
Неопаганизм
Қазіргі заманғы көптеген жаңа діншіл дәстүрлер бір немесе бірнеше қасиетті әйел құдайларды құрметтейді. Викка ілесушілерінің кейбіреулері бір әйел құдай мен бір ер құдайдан тұратын екіқұдайлық (дуотеистік) сенім жүйесіне сенеді, олар қасиетті одақ (hieros gamos) арқылы біртұтас нәрсе болып табылады, ал басқалары тек бір немесе бірнеше қасиетті әйел құдайларды мойындайды.
Most Modern Pagan traditions honour one or more goddesses. While some who follow Wicca believe in a duotheistic belief system, consisting of a single goddess and a single god, who in hieros gamos represent a united whole, others recognise only one or more goddesses.
Вика
Виккада "Құдайша" – Оның серігі Мүйізді Құдаймен бірге ең маңызды құдай. Викканың көптеген түрлерінде Құдайша жалпыға бірдей құдай ретінде қарастырылады, бұл оның негізгі виккалық мәтіні – Құдайшаның айыптауындағы сипаттамасына сәйкес келеді. Осы түрінде ол Изис сияқты "Жаспан патшайымы" болып табылады. Ол сондай-ақ барлық тіршілікті қамтиды және жаратады, Гайя сияқты. Изис пен Селенаның кейбір классикалық түсініктеріне ұқсас, ол әртүрлі мәдениеттердегі әртүрлі есімдер мен аспектілерді білдіретін барлық басқа құдайлардың жиынтығы. Құдайша көбінесе ай символизмімен бейнеленеді, Диана, Гекэте және Изис сияқты әртүрлі мәдениеттер мен құдайларға сүйенеді және Роберт Грейвс танымал еткен Қыз, Ана және Қарт үштігі ретінде жиі көрсетіледі (төмендегі Үш Құдайшаны қараңыз). Оның көптеген бейнелері кельт құдайларына да қатты сүйенеді. Кейбір виккандар немесе Сиқыршылар көптеген құдайшалар бар деп санайды, ал викканың кейбір түрлерінде, әсіресе Дианикалық Виккада, Құдайшаға ғана табынылады, ал Құдай олардың құлшылығы мен ритуалдарында өте аз (немесе мүлдем жоқ) рөл атқарады. Виккандардың немесе Сиқыршылардың (табиғатқа негізделген дін) алғашқы тарихы үңгір суреттерінде көрінеді, онда ертедегі адамдар сәттілік пен егін жинау үшін әйел табиғат құдайларына табынған (Б.з.д.). Кейінгі кельттер трикетра (қыз, ана, қарт), пентаграмма және т.б. бар Сиқыршылардың (виккандардың) формалды түрін құрайды. Олар бүгінгі күшті, табиғатқа негізделген, жануарлар құқығын сүйетін және әйелдер құқығын қорғайтын дінге айналды. Құдайшалар немесе жартылай құдайшалар көптеген ежелгі еуропалық пұтқа табынушы мифологияларда үштік топтарда кездеседі; оларға грек Эриниялар (Фуриялар) және Мойралар (Тағдырлар); скандинавиялық Норндар; Бригид және оның екі қарындасы, сондай-ақ Бригид, ирланд немесе кельт мифологиясынан кіреді. Роберт Грейвс "Қыз" (немесе "Күңгірт"), "Ана" және "Қарт" үштігін танымал етті, және бұл идея дұрыс зерттеулерге негізделмеген болса да, оның поэтикалық шабыты берік ұстанып тұр. Бұл фигуралардың нақты түсініктерінде едәуір айырмашылықтар бар, өйткені бұл неопаганизмде және жалпы алғанда пұтқа табынушылықта әдетте кездеседі. Кейбіреулер оларды әйелдің өміріндегі үш кезең деп түсіндіреді, менархе және менопаузамен бөлінген. Басқалары мұны биологиялық негізделген және қатаң деп санайды және еркін түсіндіруді қалайды, Қызды туу (тәуелсіз, өзімшіл, ізденуші), Ананы туу (біріктірілген, мейірімді күтім, жарату) және Қартты өлім мен жаңару (толықтық, алыс, танылмаған) – және үшеуі де эротикалық және дана.
In Wicca "the Goddess" is the deity of prime importance, along with her consort the Horned God. Within many forms of Wicca the Goddess has come to be considered as a universal deity, more in line with her description in the Charge of the Goddess, a key Wiccan text. In this guise she is the "Queen of Heaven", similar to Isis. She also encompasses and conceives (creates) all life, much like Gaia. Similarly to Isis and certain late Classical conceptions of Selene, she is the summation of all other goddesses, who represent her different names and aspects across the different cultures. The Goddess is often portrayed with strong lunar symbolism, drawing on various cultures and deities such as Diana, Hecate, and Isis, and is often depicted as the Maiden, Mother, and Crone triad popularised by Robert Graves (see Triple Goddess below). Many depictions of her also draw strongly on Celtic goddesses. Some Wiccans, or Witches, believe there are many goddesses, and in some forms of Wicca, notably Dianic Wicca, the Goddess alone is worshipped, and the God plays very little (or no) part in their worship and ritual. The first history of Wiccans or Witches (nature based religion) appear on cave paintings that show early humans worshipping a feminine nature deity for luck and harvest (BCE). Later Celtics form a more formal form of Witches (Wiccans) with the triquetra (maiden mother crone),pentagram etc. They have evolved into the strong, nature based, animal rights loving and women rights religion of today. Goddesses or demi goddesses appear in sets of three in a number of ancient European pagan mythologies; these include the Greek Erinyes (Furies) and Moirai (Fates); the Norse Norns; Brighid and her two sisters, also called Brighid, from Irish or Celtic mythology. Robert Graves popularised the triad of "Maiden" (or "Virgin"), "Mother" and "Crone", and while this idea did not rest on sound scholarship, his poetic inspiration has gained a tenacious hold. Considerable variation in the precise conceptions of these figures exists, as typically occurs in Neopaganism and indeed in pagan religions in general. Some choose to interpret them as three stages in a woman's life, separated by menarche and menopause. Others find this too biologically based and rigid, and prefer a freer interpretation, with the Maiden as birth (independent, self centred, seeking), the Mother as giving birth (interrelated, compassionate nurturing, creating), and the Crone as death and renewal (holistic, remote, unknowable) — and all three erotic and wise.
Тәңір әйелінің қозғалысы
АҚШ-тағы феминизмнің алғашқы толқынынан бері, діннің ілімдері мен тәжірибелері әйелдерге әділсіздік жасай ма, жоқ па, соны талдауға қызығушылық туды, мысалы, Элизабет Кэди Стэнтонның «Әйелдер Библиясы» еңбегінде көрсетілгендей. АҚШ-тағы екінші толқын феминизмінде, сондай-ақ көптеген Еуропа және басқа елдерде дін, яһудилік, христиандық және басқа діндердегі феминистік талдаулардың назар орталығына айналды. Ал кейбір әйелдер Ибраһимдік діндерге балама ретінде ежелгі қасиетті әйелдерге табыну діндеріне бет бұрды (Womanspirit Rising 1979; Weaving the Visions 1989). Бүгінде әйелдер де, ерлер де қасиетті әйелдерге табыну қозғалысына қатысып келеді (Christ 1997). Изис Қауымдастығы сияқты ұйымдардың танымалдылығы бүкіл әлемде қасиетті әйелдерге табыну дінінің үнемі дамуын көрсетеді. Басты христиандық дініндегі (яһудилік Құдайға гендерлік белгі бермеген) гендерлік теңдікке жасалған көптеген әрекеттер, киелі жазбаларды қайта түсіндіруге және Құдайды атау мен сипаттау үшін қолданылатын тілдің гендерлік белгісін жоюға бағытталған (Ruether, 1984; Plaskow, 1991). Бірақ, өздерін христиан немесе еврей деп жариялайтын және өз діндеріне қасиетті әйелдердің бейнесін енгізуге тырысатын адамдардың саны артып келеді (Kien, 2000; Kidd 1996, "Goddess Christians Yahoo Group").
At least since first wave feminism in the United States, there has been interest in analysing religion to see if and how doctrines and practices treat women unfairly, as in Elizabeth Cady Stanton's The Woman's Bible. Again in second wave feminism in the U. S., as well as in many European and other countries, religion became the focus of some feminist analysis in Judaism, Christianity, and other religions, and some women turned to ancient goddess religions as an alternative to Abrahamic religions (Womanspirit Rising 1979; Weaving the Visions 1989). Today both women and men continue to be involved in the Goddess movement (Christ 1997). The popularity of organisations such as the Fellowship of Isis attest to the continuing growth of the religion of the Goddess throughout the world. While much of the attempt at gender equity in mainstream Christianity (Judaism never recognised any gender for God) is aimed at reinterpreting scripture and degenderising language used to name and describe the divine (Ruether, 1984; Plaskow, 1991), there are a growing number of people who identify as Christians or Jews who are trying to integrate goddess imagery into their religions (Kien, 2000; Kidd 1996,"Goddess Christians Yahoo Group").
Қасиетті әйелдік
"Киелі әйелдік" термині алғаш рет 1970 жылдары индуист Шактисінің Жаңа дәуірдегі танымалдылығының арқасында пайда болды. Индуизмде де маңызды рөл атқаратын көптеген қасиетті құдайларға табыну бар, осы себепті олар Жаңа дәуір, феминистік және лесбияндық феминистік қозғалыстардың қызығушылығын тудырды.
The term "sacred feminine" was first coined in the 1970s, in New Age popularisations of the Hindu Shakti. Hinduism also worships multitude of goddesses that have their important role and thus in all came to interest for the New Age, feminist, and lesbian feminist movements.
Метафоралық мағынада
"Құдайша" термині поэзиялық және тұрмыстық қолданыста мифологиялық емес әйелді мақтау үшін де қолданыла бастады. OED осындай метафоралық қолданыстың ең алғашқы мысалы ретінде 1579 жылды көрсетеді, Лауретта – Диуин Петрарканың Құдайшасы. Шекспирдің бірнеше ер адам кейіпкерлері әйел кейіпкерлерін құдайша деп атады, мысалы, Деметрий "Жазғы түннің түсінде" Еленаға ("О, Елена, құдайша, нимфа, мінсіз, құдайлық!"), Берун "Махаббат еңбегінің жоғалуында" Розалинге ("Әйелге ант бердім, бірақ сен құдайша болғандықтан, мен сенге ант бермедім") және Бертрам "Бәрі жақсы аяқталады" пьесасында Дианаға. Пизанио "Симбелин" пьесасында Имогеннің қиын жағдайдағы сабырлылығын көрсету үшін оны құдайшамен салыстырады.
The term "goddess" has also been adapted to poetic and secular use as a complimentary description of a non mythological woman. The OED notes 1579 as the date of the earliest attestation of such figurative use, in Lauretta the diuine Petrarches Goddesse. Shakespeare had several of his male characters address female characters as goddesses, including Demetrius to Helena in A Midsummer Night's Dream ("O Helen, goddess, nymph, perfect, divine! "), Berowne to Rosaline in Love's Labour's Lost ("A woman I forswore; but I will prove, Thou being a goddess, I forswore not thee"), and Bertram to Diana in All's Well That Ends Well. Pisanio also compares Imogen to a goddess to describe her composure under duress in Cymbeline.