Кіріспе

Индуизмдегі құдайлар – индуизмдегі қасиетті тұлғалар. Индуизмдегі құдайлар оның дәстүрлері сияқты алуан түрлі, және индуист көпқұдайлы, пантеист, монотеист, монист, тіпті агностик, атеист немесе гуманист болуды таңдай алады. Индуизмнің әртүрлі дәстүрлеріндегі құдайларға қатысты терминдер мен атаулар әртүрлі, оларға Дева, Деви, Ишвара, Ишвари, Бхагаван және Бхагавати жатады. Индуизмдегі құдай туралы түсінік индуизм философиясының Йога мектебіндегі жеке құдайдан бастап, Ведалардағы отыз үш негізгі құдайға дейін, Индуизм Пураналарында аталған жүздеген құдайларға дейін өзгереді. Басты құдайлардың мысалдары: Вишну, Лакшми, Шива, Парвати, Брахма және Сарасвати. Бұл құдайлардың ерекше және күрделі мінездері бар, бірақ олар көбінесе Брахман деп аталатын бір ғана түпкілікті шындықтың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Ежелгі заманнан бері барлық индуистер үшін, оның мәтіндерінде және бірінші мыңжылдықтың басындағы мүсіндерінде Харихара (жартылай Вишну, жартылай Шива) және Ардханаришвара (жартылай Шива, жартылай Парвати) сияқты теңдік идеясы қастерленген, мифтер мен храмдар оларды бірге бейнелеп, олардың бір екенін жариялаған. Басты құдайлар Вайшнавизм, Шайвизм және Шактизм сияқты өздерінің индуизм дәстүрлерін шабыттандырды, бірақ ортақ мифология, рәсімдік грамматика, теософия, аксиология және полицентризммен байланысты. Кейбір индуизм дәстүрлері, мысалы, біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасынан бастап Смартнизм, Сагуна Брахманның генотеистикалық көрінісі ретінде бірнеше басты құдайларды және Ниргуна Брахманды түсіну құралы ретінде қарастырады. Кейбір индуизм дәстүрлері, мысалы, ежелгі Чарвакалар, барлық құдайлар мен құдай немесе құдайдың ұғымын қабылдамады, ал 19 ғасырдағы британдық отаршылдық дәуіріндегі Ария Самадж және Брахмо Самадж сияқты қозғалыстар құдайларды қабылдамады және Авраам діндеріне ұқсас монотеистік ұғымдарды қабылдады. Индуизм құдайлары джайнизм сияқты басқа діндерде және Үндістаннан тыс аймақтарда, мысалы, негізінен буддистік Таиланд пен Жапонияда қабылданып, аймақтық храмдарда немесе өнерде құрметтеледі. Ежелгі және орта ғасырлардағы индуизм мәтіндерінде адам денесі храм ретінде сипатталған, ал құдайлар оның ішінде орналасқан бөліктер ретінде, ал Брахман (Абсолютті Шындық, Құдай) Атманмен (Өз) бірдей немесе оған ұқсас деп сипатталған, индуистер мәңгілік және әрбір тірі жанда бар деп санайды.

Девалар мен девиздер

Индуизмдегі құдайлар Дева (еркек) және Деви (әйел) деп аталады. Бұл сөздердің түбірі "көктегі, құдайлық, кез келген тамаша нәрсе" дегенді білдіреді. Ең ерте Веда әдебиетінде барлық үстіңгі табиғатты күштер Асура деп аталады. Кейінгі Веда кезеңінде (б.з.д. 500 шамасында) игі ниетті үстіңгі табиғатты күштер Дева Асура деп аталады. Ведадан кейінгі мәтіндерде, мысалы индуизмнің Пураналары мен Итихасаларында, Девалар жақсылықты, ал Асуралар жамандықты көрсетеді. Индуистік құдайлар индуистік мифологияның бір бөлігі болып табылады, Девалар мен Девилер индуизмдегі көптеген космологиялық теориялардың бірінде бейнеленеді.

Веда дәуіріндегі құдайлардың ерекшеліктері

Веда әдебиетінде Девалар мен Девистер табиғат күштерін бейнелейді, ал кейбіреулері моральдық құндылықтарды (әдітьялар, Варуна және Митра сияқты) көрсетеді. Олардың әрқайсысы арнайы білімнің, шығармашылық энергияның, жоғары және сиқырлы күштердің (Сиддхилер) ең толық бейнесі болып табылады. Ригведада ең көп айтылатын Девалар – Индра, Агни (от) және Сома. «От құдайы» бүкіл адамзаттың досы деп аталады. Индра мен Сома – индуистік маңызды рәсімдерді белгілейтін оттық ритуалдың екі құдайы. Савитр, Вишну, Рудра (кейін Шиваның ерекше епітеті берілді) және Праджапати (кейін Брахма) – құдайлар, демек Девалар. Ведада көптеген маңызды Девилер сипатталған, мысалы Ушас (таң), Притхви (жер), Адити (ғарыштық моральдық тәртіп), Сарасвати (өзен, білім), Вач (дыбыс), Ниррити (жою), Ратри (түн), Араньяни (орман) және Ригведада айтылған Дисана, Рака, Пурамдхи, Паренди, Бхарати, Махи сияқты берекелі құдайлар. Шри, сондай-ақ Лакшми деп те аталады, буддалық дәуірге дейінгі кезеңге жататын соңғы Веда мәтіндерінде кездеседі, бірақ оған арналған өлеңдер оның қасиеттері Веда дәуірінде толыққанды қалыптасқанын көрсетпейді. Барлық құдайлар мен құдайлар Веда дәуірінде ерекшеленген, бірақ Ведадан кейінгі мәтіндерде (б.з.д. 500 жылдан 200 жылға дейін), әсіресе ерте ортағасырлық әдебиетте олар Жоғарғы Күш – бір Брахманның түрлері немесе көріністері ретінде қарастырылады. Ананда Кумарасвами Веда дәуіріндегі Девалар мен Асуралардың грек мифологиясындағы періштелер, құдайлар және титандарға ұқсас екенін айтады. Екеуі де күшті, бірақ әртүрлі бағыттар мен ұмтылыстарға ие. Девалар – Нұр күштерін, ал Асуралар – Қараңғылық күштерін бейнелейді.

Орта ғасырдағы құдайлардың ерекшеліктері

Пурандар мен Итихасаларда, құрамында Бхагавад-гита бар, девалар жақсылықты, ал асуралар жамандықты көрсетеді. Эпикалық және орта ғасырлық мәтіндер, әсіресе Пураналар, индуистік құдайлармен байланысты кең және түрлі мифологияларды, соның ішінде олардың шежірелерін дамытты. Көптеген Пурана мәтіндері ірі индуистік құдайлардың аттарымен аталады, мысалы Вишну, Шива және Деви. Ади Шанкара сияқты басқа мәтіндер мен түсіндірушілер индуистік құдайлар ғарыштық денеде де, сондай-ақ адам денесіндегі храмда да өмір сүреді немесе билік етеді деп түсіндіреді.

Символизм

Эдельманн индуизмнің құдайлары мен антиқұдайлары рухани ұғымдардың символы екенін айтады. Мысалы, Индра (дева) құдайы мен Вирокана (асура) антиқұдайы бір данаға өзі туралы білуге қатысты түсінік сұрайды. Махонидің сөзіне қарағанда, Веда дәуіріндегі индуистік құдайлар – "күшті ішкі өзгерістерге ұшырататын, тиімді және шығармашылық ой күштеріне" ие суретшілер. Инду мифологиясында барлық адам Асура ретінде дүниеге келеді, олардың барлығы бір әкеден туған. "Асура болып қала беретін асуралар" билікке, байлыққа, өзімшілдікке, ашуға, принципсіздікке, күшке және зорлық-зомбылыққа құмар күшті жандардың қасиеттерін бөліседі. Эдельманннің айтуынша, құдай (Дева) және антиқұдай (Асура) – әрбір жеке адамды және халықты қозғайтын қарама-қайшы күштерді де символдайды, сондықтан Дева-Асура дихотомиясы – генеалогиялық санаты немесе жаратылыстың бір түрі емес, рухани ұғым.

Ишвара

Кейде құдай деп аударылатын тағы бір индуистік термин – Ишвара, немесе әртүрлі құдайлар, Sorajjakool және басқалар айтуынша, "осы бір Ишвараның әртүрлі аспектілерінің бейнеленуі" ретінде сипатталады. Ишвара термині индуизмнің дәуірі мен мектебіне байланысты көптеген мағыналарды қамтиды. Үнді философиясының ежелгі мәтіндерінде Ишвара – жоғары Өз, Брахман (Жоғары Шындық), билеуші, патша немесе күйеу, контекстке қарай. Индуизмнің алты философиялық жүйесінің ішінде Самкхья мен Мимамса Ишвара, яғни ең жоғарғы мәнді ұғымды маңызды деп санамайды. Йога, Вайшешика, Веданта және Ньяя мектептері Ишвара туралы әңгімелейді, бірақ оған әртүрлі мағыналар береді. Ньяя мектебінің ерте ғалымдары құдайды игіліктерді, баталарды және нәтижелерді беруге қабілетті Жаратушы Құдай деп қарастырды; бірақ бұл ерте Ньяя ғалымдары бұл гипотезаны қабылдамады және теистік емес немесе атеист болды. Кейіннен Ньяя мектебінің ғалымдары бұл мәселені қайта қарастырып, Ишвараның не екені және барлықбілімді, барлық жерде бар, құдіретті құдайдың (Құдайдың) бар екенін дәлелдеу үшін түрлі аргументтер ұсынды. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта Канада негізін салған Вайшешика мектебі жаратушы құдайды қажет етпеді және оған сүйенген жоқ. Олар құдайлық ұғымын дәйекті философия мен мокша (сотериология) үшін қажетсіз деп есептеді. Самкхья философиялық мектебінде Ишвара жаратушы да, құтқарушы да емес. Кейбір ғалымдар бұл индуизмнің атеистік мектептерінің бірі дейді. Ал Якобсен сияқты басқалар Самкхьяны теистік емес деп дұрыс сипаттайды. Самкхья мектебінде құдайлық ұғым маңызды емес, анықталмаған да, жоққа шығарылмаған да. Ол "рухани шабыттандыру" болуы мүмкін, бірақ Жаратушы Құдай емес. Уичердің түсіндіруінше, Патанджалидің Йогасутраларындағы қысқаша өлеңдерді теистік немесе теистік емес деп түсіндіруге болады, бірақ Йога философиясындағы Ишвара тұжырымы "рухани азаттыққа жететін жолда йогинге көмектесу үшін трансформациялық катализатор немесе нұсқау" ретінде жұмыс істейді. Адвайта Веданта мектебі құдайдың (немесе құдайлардың) дуалистік болмысы жоқ деп мәлімдейді. Джива мен Ишвара арасында ешқандай өзгешелік немесе айырмашылық жоқ. Құдай (Ишвара, Брахман) Адвайта Веданта мектебінде әр адамның ішкі Атманмен (Өзімен) бірдей, және барлық пенделерді және барлық нәрсені байланыстыратын монистік Әлемдік Абсолютті Біртұтастық бар. Веданта индуизмінің Двайта тармағында Ишвара – Жівадан (тірі жандардың жеке Өздерінен) ерекшеленетін Жаратушы Құдай.

Біреу немесе бірлік

Отыз үш коти (33 жоғарғы) құдайлар Яджурведа сияқты басқа да ежелгі мәтіндерде еске алынады. Фолстон мен Эбботт атап көрсетуінше, олардың көп бөлігі – қасиетті әйелдер, бұл индус мәдениетінде қасиетті әйелдердің қаншалықты маңызды және танымал екенін көрсетеді. Ғалымдардың айтуынша, индуизмде барлық құдайлар "жынысы жоқ Брахман деп аталатын принциптің шығарылымдары немесе көрінісі ретінде қарастырылады, ол Жоғарғы Шындықтың көптеген жақтарын білдіреді".

Иконография және практика

Индуизмде ежелгі және кең иконографиялық дәстүр бар, әсіресе Мурти (санскрит: मूर्ति, IAST: Mūrti) немесе Виграха немесе Пратима түрінде. Джин Фаулер Муртиді егер оны өзінің мақсаты ретінде, сенім-пысымға байланысты қарастырса, "құдай" деп тікелей аударудың дұрыс емес екенін айтады. Индуизмде кездесетін Муртидің басқа түрлеріне Линга жатады. Мурти – кейбір индуистер үшін құдайлықтың, соңғы шындықтың немесе Брахманның көрінісі. Гарольд Ковард пен Дэвид Гоа мәлімдегендей, Мурти діни қызметкерлер индуистік храмдарда Прана Пратишта рәсімі арқылы орнатылады, осы арқылы "космостың құдайлық өмірлік энергиясы мүсінге құйылады", содан кейін құдайлық досты қарсы алу сияқты құрметпен қарсы алынады. Басқа жағдайларда ол жылдық мерекелік шерулерде басты назар орталығы болып табылады, мұндайларын Утсава Мурти деп атайды.