Кіріспе
Инду мифологиясындағы бүркіт сияқты жартылай құдай Гаруда (;; Веда санскриті: गरुळ, ) – индуистік құдай, ол негізінен индуистік құдай Вишнудың көлігі (вахана) ретінде бейнеленеді. Бұл құдайлық жаратылыс индуизм, буддизм және джайнизм діндерінде еске алынады. Гаруда девалар, гандхарвалар, дайтьялар, данавалар, нагалар, ванаралар және якшалардың жартылай бауыры болып табылады. Ол қасиетті Қашьяпа мен Винатаның ұлы. Ол Күннің арбасын жүргізетін Арунаның кіші інісі. Гаруда Пураналар мен Ведалар сияқты көптеген мәтіндерде айтылады. Гаруда құстардың патшасы және қанатты нысан ретінде сипатталады. Ол көбінесе Үлкен ақсақал тұтқыншасымен (Leptoptilos dubius) байланысты.
Garuda (; ; Vedic Sanskrit: गरुळ, ) is a Hindu deity who is primarily depicted as the mount (vahana) of the Hindu god Vishnu. This divine creature is mentioned in the Hindu, Buddhist and Jain faiths. Garuda is also the half brother of the Devas, Gandharvas, Daityas, Danavas, Nāgas, Vanara and Yakshas. He is the son of the sage Kashyapa and Vinata. He is the younger brother of Aruna, the charioteer of the Sun. Garuda is mentioned in several other texts such as the Puranas and the Vedas. Garuda is described as the king of the birds and a kite like figure. It is often associated with the Greater adjutant stork (Leptoptilos dubius).
Иконография
Гаруда бейнесі туралы индуистік мәтіндерде көптеген айырмашылықтар бар. Ол құс түрінде болса, әдетте қанаттары аздап жайылған, кез келген жерге ұшуға дайын және құлшынып тұратын бүркітке ұқсайды. Рао Сильпаратна мәтініне сәйкес, Гаруда ең жақсы жағдайда екі қолмен және төрт түсті жолақпен бейнеленеді: "аяқтан тізеге дейін алтын сары, тізеден құрсаққа дейін ақ, құрсақтан мойынға дейін қызыл және мойыннан жоғары қара". Мәтін бойынша, оның қолдары "абхая" (қорқуға негіз жоқ) позасында болуы тиіс. Гаруда бейнесі Үндістанның ерте храмдарында, мысалы Бадами үңгір храмдарының 3-шұңқырының кіреберісіндегі еңістің астыңғы жағында (6-ғасыр) кездеседі.
Мифология
Гаруданың мифологиясы Арунамен байланысты – Сурьяның (Һинду күн құдайы) арбасын жүргізушісі. Аруна да, Гаруда да жұмыртқадан туған. Джордж Уильямс баяндаған бір дерек бойынша, Кашьяпа Праджапатидің екі әйелі Вината мен Кадру бала сүюге ниеттенген, ал Кашьяпа олардың әрқайсысына қалауын орындады. Аруна анасы Винатаны оның асығушылығы үшін кінәлады, екінші жұмыртқаны жармаудан сақтап, ағасы құтқарып алмайынша құл болады деп қарғыды. Содан кейін Аруна күн құдайы Сурьяның арбасын жүргізуге кетті. Вината күтті, көп жылдар өткен соң екінші жұмыртқадан Гаруда дүниеге келді. Кадрумен болған ойын-сауықта жеңіліс тауып, Вината оның құлы болуға мәжбүр болды. Кейін Гаруда ағаларынан анасын құлдықтан азат етуді өтінді, олар оған аспаннан Амрита әкелуді талап етті. Гаруда өте ұлы күшімен және теңдесі жоқ қабілеттерімен құдайларға қарсы соғыс ашты және олардың барлығын, тіпті Индраны да жеңді. Одан кейін ол Индраның амрита ыдысын алып, жерге қайтып келді. Вишну Гарудаға келіп, оны өзімен бірге жүруге шақырды, ол келісті. Индра Гарудадан Амританы Нагаларға бермеуін өтінді, себебі бұл кейін үлкен проблемаларға әкелуі мүмкін еді, сондықтан олар бір жоспар құрды. Ағаларына жеткен соң Гаруда ыдысты олардың алдына қойып, ішу алдында тазаруларын сұрады. Осы уақытта Джаянта (Индраның ұлы) ыдысты ұрлап кетті. Қайтып келгенде, Нагалардың барлығын Гаруда жеп қойды. Кейбір мифтерде Гаруда соншалықты зор, оның күшімен күннің сәулесін жаба алады делінеді. "Гаруда Пурана" атты мәтін оның құрметіне аталған. "Махабхаратада" Гаруда жылан етін жейтін жаратылыс ретінде бейнеленеді, мысалы, Сумуха жыланын өлтіріп жеуді жоспарлаған оқиғада Индра араласады. Ашуға буырқанған Гаруда өзінің ерліктерімен мақтанады және өзін Индрамен теңестіреді. Вишну Гарудаға сабақ беріп, оның күшіне деген мақтанышын басады. Гарудалар – эпоста жыландарды жейтін құстар тайпасы.
Символизм
Гаруданың Вишнумен байланысы – әділетсіздікке қарсы күресіп, дхарманы сақтау үшін түрлі бейнелерде зұлымдықты жоятын индуист құдайы – оны патшаның міндеті мен билігінің символы, сондай-ақ патшалықтың немесе дхарманың белгісі етті. Оның бүркіт сияқты бейнесі жеке немесе Вишнумен бірге бейнеленеді, бұл мемлекет билігіне қатысты құдайдың құптауын көрсетеді. "Махабхарата" дастанында Гаруда шапшаңдық, күш және жауынгерлік шеберлік символы ретінде сипатталған. Құрылысқа шабуылдап келе жатқан батырлар, жыланға шабуылдайтын Гарудамен салыстырылады. Жеңілген жауынгерлер – Гаруданың соққысына ұшыраған жыландар. "Махабхарата" кейіпкері Дрона Гаруданың атымен аталатын әскери формацияны қолданады. Кришна өзінің туында Гаруданың бейнесін бейнелейді.
Буддизм
Гаруда, сондай-ақ Гарула деп аталады, буддалық мәтіндерде алтын қанатты құстар. Буддалық самсара түсінігі бойынша олар Аштагатьяхтың, адам емес жандардың сегіз санаттарының бірі болып табылады. Буддалық өнерде олар Будданың уағыздарын тыңдап отырған күйде бейнеленген. Юэ Фэй туралы әңгіме Гаруда мен Нага арасындағы аңызға толы жаулыққа толы қарым-қатынасты көрсетеді, себебі аспан құсы болып туған Юэ Фэй өзінің әскери мансабында қолданған керемет найзаға айналған сиқырлы жыланды жеңеді. Әдеби сыншы К.Т. Хся кітап авторы Цян Цайдың Юэді Гарудамен байланыстыру себебін олардың қытайша есімдерінің ұқсастығымен түсіндіреді. Юэ Фэйдің сыпайы аты – Пэнджу (鵬舉). Пэн (鵬) – Таяу Шығыстағы рок құсына теңелетін алып мифологиялық құс. Гаруданың қытайша аты – Ұлы Пэн, Алтын қанатты Нұрлы Патша (大鵬金翅明王).
Мәдениеттік және ұлттық символ ретінде
Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігінде бүркіт символы Гарудамен бейнеленеді, ол бүркітке ұқсас ерекшеліктері бар үлкен құс, индуист және будда эпостарында Вишну құдайының ваханасы (көлігі) ретінде көрінеді. Гаруда Таиланд пен Индонезияның ұлттық нышаны болды; Таиландтағы Гаруда дәстүрлі антропоморфтық стильде, ал Индонезиядағы Гаруда геральдикалық стильде, Ява соколы бүркітіне ұқсас белгілермен бейнеленген.
Қазақстан
Гаруда ( "Круд") сөзі санскрит тілінен шыққан. Камбоджада кхмер сәулетшілері Гаруда мүсіндерін ежелгі заманнан бері ғибадатханалардың, ват вихараларының және көптеген элиталық үйлердің әсемдігін арттыру үшін пайдаланған, әсіресе кхмер империясы дәуірінен қазіргі күнге дейін. Гаруда көптеген аңыздарда Вишнудың көлігі ретінде және оның басты қарсыласы – Нага ретінде еске алынады.
Қытай
Қытайда Гаруда (қытайша: 迦楼羅 Jiālóuluó) Девалар мен Нагалардың Сегіз легионының бірі саналады. Гаруданың тағы бір қытайша аты – Ұлы Пэн, Алтын қанатты жарық патшасы (大鵬金翅明王). Орталық жазықтардағы кейбір храмдарда Гаруда Авалокитшевараның, Бодхисаттва Гуаньиньнің бір көрінісі деп есептеледі.
In some temples in the Central Plains, Garuda is also considered to be a manifestation of Avalokitesvara, the Bodhisattva Guanyin.
Жапония
Карура (迦楼羅) – жапондық индус-буддистік эпостарында адам денесі мен құс басы бар құдайлық жаратылыс. Атауы – Гаруданың (санскрит: Garuḍa गरुड; пали: Garuḷa) транслитерациясы, ол индуизмдегі аса ірі құстар тегі, және жапондық буддистік нұсқасы осыған негізделген. Осы жаратылыс кончихо (金翅鳥, әдеби мағынасы – "алтын қанатты құс", санскритте супарна) деп те аталуы мүмкін.
Моңғолия
Хангарид деп аталатын Гаруда – Моңғолияның астанасы Улан-Батордың символы. Халық арасында кең тараған монғолдық сенім бойынша, Хангарид – Будда дінін қабылдаған Богд-Хан-Уул тау жотасының тау рухы. Бүгінде ол осы тау жотасының қорғаушысы және батылдық пен турашылдықтың символы саналады. Хангарид (Хангарьд) – Моңғолия Премьер-лигасындағы футбол (футбол) командасы, сондай-ақ Гаруданың атымен аталады. Мемлекеттік Гаруда (Улсын Гарьд) – Моңғол ұлттық фестивалі Наадамда күрес турниріндегі тұңғыш жүлдегерге берілетін құрметті атақ.
Мьянма
Гинду-буддистік наным-сенімдерге ұшыраған бірмалық дастандарда Гаруда Нагалардың жауы Галоне деп белгілі. Гаруда бірмалық жұлдызнамада жексенбі күнін символдайды, ол апта күндеріне негізделген.
Филиппин
Лусон мифологиясында Гаруда немесе Галура (капамбанган тілінде) – Апунг Синукуанның (Марианг Синукуан) қанатты көмекшісі, ол алып бүркіт түрінде бейнеленеді және дауылдарды келтіретін күш иесі деп есептеледі. Филиппиннің оңтүстігіндегі маранао халқы теңіздің түбінде мекендейтін гаруда деп аталатын жаратылыстарға сенеді. Бұл жандар қанатты, үлкен тістері және алты адамды бірден көтере алатын алып тырнақтары бар. Олар аспанда ұшқанда бүркітке ұқсайды, бірақ өздерінің қоныстарында адам кейпіне айналады. Палаван аралындағы Табон үңгірлерінен табылған артефакттар Вишнудың мінген құсы – Гаруданың суретін бейнелейді. Алтыннан жасалған күрделі индуистік суреттер де табылды.
Суринам
Суринамда Radio en Televisie Garuda деп аталатын радио және телеарна бар, ол Индонезиядан, әсіресе Ява аймағынан бағдарламалар таратып, Явалық суринамдықтарға арналған.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 134-ші электрондық шабуыл эскадрильясы (VAQ 134) Garuda Insignia-мен аталады және оны пайдаланады.