Гейдельберг сарайының қирабақтары

Кіріспе

Гейдельберг қаласындағы қираған үйінді, Баден-Вюртемберг, Германия. Гейдельберг қамалы (link=no) – Германиядағы қираған үйінді және Гейдельберг қаласының танымал жері. Қамалдың қираған қалдықтары Альп тауларының солтүстігіндегі ең маңызды Ренессанс құрылыстарының бірі болып саналады. Қамал 17-18 ғасырларда бұзылғаннан бері тек ішінара қалпына келтірілген. Ол Кенигстуль төбесінің солтүстік бөлігінде орналасқандықтан, ескі қала орталығының көрінісін билейді. Ол Heidelberger Bergbahn фуникулерінің аралық станциясы арқылы қызмет көрсетеді, ол Гейдельберг қаласының Kornmarkt алаңынан Кенигстуль төбесінің шыңына дейін жүреді. Ең алғашқы қамал құрылысы 1214 жылға дейін салынған, кейін шамамен 1294 жылы екі қамалға дейін кеңейтілген; алайда 1537 жылы найзағай жоғарғы қамалдың бір бөлігін қиратқан. Қазіргі құрылыстар 1650 жылға дейін кеңейтілді, содан кейінгі соғыстар мен өрттерден зақымданбас бұрын. 1764 жылы тағы бір найзағайдан өрт шығып, қалпына келтірілген кейбір бөлімдері қирады.

Патшалар сарайы

Рупрехт 1401 жылы Германия патшасы болғанда, қамал соншалықты кішкентай болғандықтан, ол тәж кигізуден оралған кезде, бүгінгі Университет алаңының орнындағы Августин монастырында тоқтауға мәжбүр болды. Ол өзінің сүйіктілері мен сарайы үшін көбірек орын, сондай-ақ қонақтарын таң қалдыру және қаланы бекініске айналдыру үшін қосымша қорғаныс құрылыстарын қалауды қалады. 1410 жылы Рупрехт қайтыс болғаннан кейін оның жері төрт ұлының арасында бөлінді. Оның аумағының орталығы – Пфальц аймағы, ең үлкен ұлы Людвиг III-ке берілді. Людвиг императордың өкілі және жоғарғы судья болды, және осы қызметі барысында, 1415 жылғы Констанц соборынан кейін және император Зигмундтың бұйрығымен, ол Бург Эйхелсхаймға (қазіргі Маннхайм Линденхоф) жеткізілгенге дейін, қуылған антипапа Иоанн XXIII-ні қамауда ұстады. 1838 жылы Гейдельбергке келген француз жазушысы Виктор Гюго қамалдың қираған жерлерін аралап көруден ерекше ләззат алды. Ол оның тарихын мына хат арқылы қорытындылады: "Бірақ мен оның қамалы туралы айтайын. (Бұл өте маңызды, мен тіпті осыдан бастауым керек еді.) Ол қанша уақытты басынан өткерді! Бес жүз жыл бойы ол Еуропаны дүр сілкіндіргеннің бәріне де ұшырады, ал қазір ол өзінің салмағынан құлады. Себебі бұл Хайдельберг қамалы, графтар Палатиннің резиденциясы, олар тек патшаларға, императорларға және папаларға жауапты болды, олардың қалауларына мойынсұнуға тым үлкен мәнге ие болды, бірақ олармен қақтығысқа түспей басын көтере алмады, және менің ойымша, Хайдельберг қамалы әрқашан күштілерге қарсы белгілі бір позицияны ұстады. Шамамен 1300 жыл, оның құрылған кезі, ол [[Тебе, Грекия]]дан басталады."

Реформация және отыз жылдық соғыс

Людовик V, Палатинат курфюрсі (1508–1544) тұсында Мартин Лютер Гейдельбергке біріккен тезисін (Гейдельберг диспуты) қорғауға келді және қамалға сапар жасады. Оны Людовиктің кіші інісі, Палатинат графы Вольфганг көрсетті, ал ол досы Георг Спалатинге жазған хатында қамалдың әсемдігі мен қорғанысын жоғары бағалады. 1619 жылы императорға қарсы көтерілген Богемия протестанттары Пфальц курфюрсі Фридрих V-ке Богемия тәжін ұсынды, ол ойланбастан қабылдады, соның салдарынан Отыз жылдық соғыс басталды. Отыз жылдық соғыс кезінде қамалға алғаш рет қару көтерілді. Осы кезең қамал құрылысының аяқталуын білдіреді; ал келесі ғасырлар қирату мен қайта жаңарту әкелді.

Тоғыз жылдық соғыс

Карл II, Палатинат сайлаушысы қайтыс болғаннан кейін, Палатинат-Зиммерн әулетінің соңғы өкілі Франция королі Людовик XIV Орлеан герцогинясы, Палатин принцессасы Елизавета Шарлоттаның пайдасына аллодиалдық құқықты беруді талап етті, ол Зиммерн жерлерінің заңды мұрагері екенін мәлімдеді. 1688 жылдың 29 қыркүйегінде француз әскері Рейн Палатинатына кірді, ал 24 қазанда Палатинат-Нойбург әулетінен келген жаңа сайлаушы-палатин Филипп Вильгельм тастап кеткен Гейдельбергке кірді. Еуропалық одақтас елдермен соғыста Францияның соғыс кеңесі барлық бекіністерді жойып, Палатинатты (Brûlez le Palatinat! ) қиратуға шешім қабылдады, осы аймақтан жау шабуылының алдын алу мақсатында. Француздар 1689 жылдың 2 наурызында қамалдан шығып бара жатқанда, оны өртеп, майлы мұнараның алдыңғы бөлігін қиратты. Қаланың бір бөлігі де өртеліп кетті, бірақ француз генералы Рене де Фрулай де Тессенің мейірімділігі, қала тұрғындарына үйлерінде кішкентай өрттер жағып, түтін шығарып, кең ауқымды өрттің көрінісін жасауға кеңес бергені, одан әрі қираудың алдын алды. 1690 жылы таққа отырған Иоганн Вильгельм, Палатинат сайлаушысы қабырғалар мен мұнараларды қайта жаңартуға бұйрық берді. 1691 және 1692 жылдары француздар тағы да Гейдельберг қақпаларына жеткенде, қаланың қорғанысы соншалықты мықты болғандықтан, олар қалаға енуге мүмкіндік алмады. 1693 жылдың 18 мамырында француздар тағы да қала қақпаларына келді және 22 мамырда оны басып алды. Алайда, олар қамалдың бақылауын ала алмады және қаланың негізгі тірегін әлсірету үшін оны қиратты. Қамал тұрғындары келесі күні капитуляциялады. Француздар 1689 жылы басталған жұмысты аяқтауға мүмкіндік алды. Соңғы жойқыннан аман қалған мұнаралар мен қабырғалар миналармен жарылды.

Сотты Мангеймге көшіру

1697 жылы Рисуик шартына қол қойылып, Ұлы одақ соғысы аяқталды және қалаға, со наконец, бейбітшілік келді. Қас қаланы бұзып, оның бөліктерін аңғардағы жаңа сарайды салу үшін пайдалану жоспарланды. Алайда, жоспардың қиындықтары байқалған соң, қамал жөнделді. Сонымен қатар, Карл III Филипп, Палатинат курфюрсі, қаланы толығымен қайта жоспарлау туралы ойланды, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты жобаны кейінге шегерді. Дегенмен, ол өзінің сүйікті сарай клоуны, Гейдельбергтің Перкеосын, қамалдың шарап қоймасын қадағалауға тағайындады. Перкео кейін қаланың бейресми талисманы болды. 1720 жылы Карл, Қасиетті Рух шіркеуін католиктерге толығымен беруі салдарынан қаланың протестанттарымен қақтығысқа түсті (бұрын шіркеу бөлініп, екі дін өкілдері пайдаланған). Католик курфюрст өзінің резиденциясын Мангеймге көшірді және қамалға деген қызығушылығын жоғалтты. 1720 жылдың 12 сәуірінде Карл сарайды және оның барлық әкімшілік органдарын Мангеймге көшіру туралы жариялағанда, ол "оның көшелері шөппен өсіп кетсін" деп тіледі. Діндық қақтығыс Мангеймге көшудің жалғыз себебі болмаған шығар. Сонымен қатар, ескі қамалдың орнына барокко стиліндегі сарай салу қиын және қымбатқа түсер еді. Жазыққа көшіп, курфюрст өзінің барлық тілектерін қанағаттандыратын жаңа сарай, Мангейм сарайын салғызды. Карл Филиптің ізбасары Карл Теодор сарайын Гейдельберг қамалына көшіруді жоспарлады. Алайда, 1764 жылдың 24 маусымында Saalbau (сарай ғимараты) екі рет бірінен соң бірі шайқалып, қамалдың өртеніп кетуіне себеп болды. Ол бұл оқиғаны жоғарыдан берілген белгі деп қарады және жоспарларын өзгертті. Виктор Гюго, қамалдың қираған қалдықтарына ғашық болған, оны да құдайдың нышаны деп есептеді:

Тіпті аспанның өзі араласып кіріскен деуге болады. 1764 жылдың 23 маусымында, Карл Теодордың сарайға көшіп, оны резиденциясы етуі керек болған күнінің алдында (әрине, бұл үлкен апатқа ұласар еді, егер Карл Теодор он жыл бойы сол жерде тұрса, бүгін біз таң қылатын осы қатал қираған орын, әрине, помпадур стилінде безендірілер еді); осы күні, ханзаданың жиһаздары келіп, Киелі Рух шіркеуінде күтіп тұрғанда, аспаннан түскен от сегізбұрышты мұнараға тиіп, шатырды тұтандырып, бес жүз жылдық қамалдың бірнеше сағаттың ішінде жойылды. Келесі онжылдықтарда негізгі жөндеу жұмыстары жүргізілді, бірақ Гейдельберг қамалы негізінен қираған күйінде қалды.

Баяу ыдырау және романтикалық құлшыныс

1777 жылы Карл Теодор Пфальцты қоса Баварияның билеушісі атанды және өзінің сарайын Мангеймнен Мюнхенге көшірді. Гейдельберг қамалы оның ойларынан мүлдем шығып кетті, ал әлі шатырлары сақталған бөлмелер шеберлердің иелігіне өтті. Күні кеше, 1767 жылы, Шветцинген қамалын салу үшін оңтүстік қабырғасынан тас қазылған. 1784 жылы Отто-Генрих қанатындағы жертөлелер толтырылып, қамал құрылыс материалдарының көзіне айналды. 1803 жылғы неміс медиатизациясы нәтижесінде Гейдельберг пен Мангейм Баденнің құрамына енді. Баденнің ұлы герцогы Карл Фредерик өзінің аумағына қосылғанды қуанышпен қабылдады, бірақ Гейдельберг қамалын қосымша салмақ деп санады. Құрылыс уақыт өте келе тозығып, қала тұрғындары өз үйлерін салу үшін қамалдан тас, ағаш және темір алып, оған қол жеткізіп жатты. Мүсіндер мен әшекейлер де тегін қолға түсетін нәрсе болды. Аугуст фон Котцебу 1803 жылы Баден үкіметінің қираған ғимараттарды бұзу ниетіне наразылық білдірді. XIX ғасырдың басында бұзылған қамал Наполеонға қарсы патриоттық қозғалыстың символына айналды. 1800 жылға дейін суретшілер өзенді, төбелерді және қамалдың қираған қалдықтарын тамаша бірлестік ретінде қарастырған. Ең керемет суреттерді Англияның Дж.М.У. Тернер салған, ол 1817-1844 жылдар аралығында бірнеше рет Гейдельбергке келіп, қала мен қамалды көптеген рет суретке түсірген. Ол және оның романтик суретші әріптестері ғимаратты дәл бейнелеуге қызығушылық танытпады және көркемдік еркіндікке толыққанды мүмкіндік берді. Мысалы, Тернердің қамал суреттері оны нақты тұрған жерден гөрі әлдеқайда биіктеп тұрғанын көрсетеді. Қамалдың құтқарушысы – француз графы Шарль де Греймберг болды. Ол қамалдың сақталуы үшін күресті, ал Баден үкіметі оны «көптеген дәмсіз, құлап бара жатқан әшекейлермен ескі қираған орын» деп қарады. 1822 жылға дейін ол ерікті қамал күзетшісі қызметін атқарды және біршама уақыт әйнек залда (Gläserner Saalbau) тұрып, аулаға бақылау жасады. Германияда тарихи ескерткіштерді сақтау ісінің басталуынан бұрын, ол қамалдың сақталуы мен құжатталуына қызығушылық танытқан алғашқы адам болды, мүмкін романтиктердің ешқайсысы осы туралы ойламаған да шығар. Греймберг Томас А. Легерден қамал жөніндегі алғашқы нұсқаулықты дайындауды сұрады. Греймберг көптеген данасы шығарылған қамал суреттері арқылы қамалдың қираған қалдықтарын жариялап, қалаға көптеген туристерді тартты.

In 1777, Karl Theodor became ruler of Bavaria in addition to the Palatinate and removed his court from Mannheim to Munich. Heidelberg Castle receded even further from his thoughts and the rooms which still had roofs were taken over by craftsmen. Even as early as 1767, the south wall was quarried for stone to build Schwetzingen Castle. In 1784, the vaults in the Ottoheinrich wing were filled in, and the castle used as a source of building materials. As a result of the German mediatisation of 1803, Heidelberg and Mannheim became part of Baden. Charles Frederick, Grand Duke of Baden welcomed the addition to his territory, although he regarded Heidelberg Castle as an unwanted addition. The structure was decaying and the townsfolk were helping themselves to stone, wood, and iron from the castle to build their own houses. The statuary and ornaments were also fair game. August von Kotzebue expressed his indignation in 1803 at the government of Baden's intention to pull down the ruins. At the beginning of the nineteenth century, the ruined castle had become a symbol for the patriotic movement against Napoleon. Even before 1800, artists had come to see the river, the hills and the ruins of the castle as an ideal ensemble. The best depictions are those of England's J. M. W. Turner, who stayed in Heidelberg several times between 1817 and 1844, and painted Heidelberg and the castle many times. He and his fellow Romantic painters were not interested in faithful portrayals of the building and gave artistic licence free rein. For example, Turner's paintings of the castle show it perched far higher up on the hill than it actually is. The saviour of the castle was the French count Charles de Graimberg. He fought the government of Baden, which viewed the castle as an "old ruin with a multitude of tasteless, crumbling ornaments", for the preservation of the building. Until 1822, he served as a voluntary castle warden, and lived for a while in the Glass Wing (Gläserner Saalbau), where he could keep an eye on the courtyard. Long before the origin of historic preservation in Germany, he was the first person to take an interest in the conservation and documentation of the castle, which may never have occurred to any of the Romantics. Graimberg asked Thomas A. Leger to prepare the first castle guide. With his pictures of the castle, of which many copies were produced, Graimberg promoted the castle ruins and drew many tourists to the town.

Жоспарлау және қалпына келтіру

Қасiрді толық қалпына келтіру мәселесі ұзақ уақыт бойы талқыланды. 1868 жылы ақын Вольфганг Мюллер фон Кенигсвинтер толық қайта құруды жақтады, бұл қоғамдық жиналыстарда және баспасөзде күшті қарсылық тудырды. 1883 жылы Баден Ұлы Герцогтығы "Қасiрлік далалық кеңсе" құрды, оны Карлсруэдегі құрылыс директоры Йозеф Дюрм, аудандық құрылыс бақылаушысы Юлиус Кох және сәулетші Фриц Зайц басқарды. Кеңсе бас ғимаратты сақтау немесе жөндеу бойынша толық жоспар жасады. Олар 1890 жылы жұмыстарын аяқтады, нәтижесінде Германияның түкпір-түкпірінен келген мамандардан құралған комиссия қасiрді толық немесе ішінара қайта құру мүмкін емес екенін, бірақ оны қазіргі күйінде сақтауға болатынын шешті. Тек Фридрих ғимараты, ішкі жағы өрттен зақымданған, бірақ қираған жоқ, қалпына келтірілді. Бұл қайта құру 1897 жылдан 1900 жылға дейін Карл Шафер тарапынан 520 000 маркаға жасалды.

"Қыс патшасы" Фредерик V

Фредерик V, Палатин курфюрстің ағылшын королінің қызы Элизабет Стюартқа үйленгені мәлім болды. Бұл некеге зор шығын жұмсалды. Осы мақсатта, әсем мерекелер ұйымдастырылып, Элизабет қақпасы салынды. 1612 жылдың қазан айынан 1613 жылдың сәуір айына дейін Фредерик V Англияда жарты жылға жуық уақыт өткізді. Әлде 17 жасқа толмаған кезінде, ол маңызды сәулетшілермен байланыс жасады, олар кейін Гейдельберг сарайында өзгерістер мен жаңа құрылыс жоспарларын жүзеге асырды. Иниго Джонс және Соломон де Каус, бір-бірін жақсы білетін, ағылшын королі сарайында қызмет ететін еді. Каус жас жұбайларды Гейдельбергке оралу жолында сүйемелдеді. Джонс та 1613 жылдың маусымында Гейдельбергке келді. Ұзақ өтпей, үлкен бақтың құрылысы қолға алынды. Дегенмен, өсімдіктер тегіс жерге арналған еді, сондықтан таудың беткейін өзгерту қажет болды. Алғашқы жер жұмыстары жасалды, замандастары оны әлемнің сегізінші ғажапы деп санады. Фредерик V билігінде Палатин Киелі Рим империясында протестанттық үстемдікке ұмтылды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1619 жылдан кейін, көптеген кеңесшілердің қарсылығына қарамастан, Фредерик V Богемия королі болып сайланды. Бірақ ол Ақ тау шайқасында (Bílá hora) (биіктігі 379 м / 1243 фут) император әскерлері мен Католик лигасына жеңіліс танытып, тәжін сақтай алмады. Оның патшалығы бір қыстан аспағандықтан, оны «Қыс патшасы» деп қысымдады. Отыз жылдық соғыс Фредерик V үшін мансабының жаңа кезеңін ашты: саяси беженділік. Фредерик V Гейдельбергтен кеткен кезде, анасы Нассаулық Луиза Джулиана: «Ой, Палатин Богемияға көшіп бара жатыр!» деп айтқан деседі. Нидерландыдағы Рейненге қашқаннан кейін, 1621 жылы император Фердинанд II Фридрихке қарсы императорлық тыйым салды. Рейн Пфальц 1623 жылы Бавария герцогы Максимилиан I-ге берілді, ол императордан Жоғарғы Пфальцты да сатып алды. Рейненде, Арнемнің батысында, отбасы жиналған мемлекеттік қаражат пен ағылшын королінің жомарт көмегімен, сондай-ақ Нидерланды үкіметінің қолдауымен өмір сүрді. Фредерик өмірінің соңына дейін Пфальцтағы өзінің мәртебесін қайтаруға үміттенді, бірақ 1632 жылы жер аударылып қайтыс болды.

Frederick V, Elector Palatine married the English king's daughter Elizabeth Stuart. The marriage involved great expense. Expensive festivities were organized and for them; he commissioned the Elizabeth gate at the piece garden be built. From October 1612 until April 1613, Frederick V spent nearly a half year in England, and though only 17 years old, thereby took up contact with important architects, who later undertook changes and new building plans for the Heidelberg Castle. Inigo Jones and Salomon de Caus, who knew each other well, stood in the service of the English king's court. Caus accompanied the newlyweds on their return journey to Heidelberg. Jones came to Heidelberg as well in June 1613. Very soon, the building of an enormous garden was tackled. However, the plants were intended for level ground, and the slope of the mountain had to be converted. First earth movements had to be achieved, which contemporaries regarded as the eighth wonder of the world. Under the rule of Frederick V, the Palatine sought Protestant supremacy in the Holy Roman Empire, which however ended in a debacle. After 1619, Frederick V—against the expressed advice of many counsellors—was chosen as the Bohemian king, he could not maintain the crown after he lost at the Battle of White Mountain (Bílá hora) (height 379m/1243 ft) against the troops of the Emperor and the Catholic League. He was mocked as the "Winter King" since his kingdom had lasted only somewhat more than one winter. With the Thirty Years War, Frederick V entered another phase of his career: political refugee. As Frederick V left Heidelberg, it is said that his mother, Louise Juliana of Nassau proclaimed: "Oh, the Palatine is moving to Bohemia." After his escape to Rhenen in the Netherlands, Emperor Ferdinand II in 1621 put the imperial ban on Friedrich (Prince Electors). The Rhein Palatinate was transferred in 1623 to Duke Maximilian I of Bavaria, who also bought the Upper Palatinate from the emperor. In Rhenen, to the west of Arnhem, the family lived on saved public funds and the generous support of the English king, initially also of the Netherlands, united by the support of the government. For the remainder of his life, Frederick hoped to win back his position in the Palatinate, but he died in exile in 1632.

Соттың алдын алу

Аула – басты қақпа, Жоғарғы князь құдығы, Елизавета қақпасы, сарай қақпасы және баққа кіреберіс арасындағы кеңістік. Шамамен 1800 жылға дейін оны бақылаушы кір жуу үшін пайдаланған. Кейін бұл жерде мал жайылып, тауықтар мен қаздар бағылған.

Фридрихсбау, Фридрихтің қанаты

Фридрихсбаудың орнында тұрған ғимаратта сарай шіркеуі орналасқан. Бірақ, сарапшылардың пікірінше, жөндеуге келмейтін ауыр құрылымдық зақымдар болғандықтан, курфюрст Фридрих IV 1601 және 1607 жылдар аралығында тұрғын үй салды. Йоханнес Шох (шамамен 1550–1631) осы ғимараттың сәулетшісі болды. Фасадтар сайлаушылардың ата-бабаларының мүсіндерімен безендірілді, бұл Оттейнрих қанатында да кездесетін мәміле болды. Себастьян Гёц (шамамен 1575 – 1621 жылдан кейін) Шохпен бірге жұмыс істеген бас мүсінші еді. Фридрих қанатының бірінші қабатында сарай шіркеуі, ал жоғары қабаттарында ханзаденің пәтері орналасқан. 1693 және 1764 жылдары екі ірі өрт болғанына қарамастан, бұл қамалдың ең жақсы сақталған бөлігі болып табылады. 1890–1900 жылдары Фридрихсбау Карлсруэ профессоры Карл Шафердің жобалары бойынша «тарихи стильде» толыққанды қайта жаңартылды. Қазіргі шатыр пішіні және екінші және үшінші қабаттардағы бөлмелердің жабдықталуы осы қайта жаңартудың нәтижесі болып табылады.

Қиындық мұнарасы

Аулаға баратын жол сізді тас көпірден өткізеді, жартылай толтырылған ордан өтеді. Басты қақпа 1528 жылы салынған. Алғашқы қарауыл үйі Ұлы Одақ соғысында қирап, 1718 жылы дөңгелек аркалы кіреберіс қақпасымен алмастырылған. Бас кіреберістің сол жағындағы қақпа көтергіш көпірмен жабылатын болған.

Қайырма бөлмесі

Бұрынғы жем тасымалдау бөлмесі, бастапқыда көлік үйі, шын мәнінде бекініс салудан басталған. Отыз жылдық соғыстан кейін ол жылқы сақтау орны ретінде, сондай-ақ құрал-саймандар қоймасы, гараж және көліктер үйі ретінде пайдаланылды.