Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы 19 ғасырдағы нақты бір қозғалыс.

Фермерлер қозғалысы – американдық саяси тарихта 1867 жылдан 1896 жылға дейінгі кезеңде болған қозғалыстың жалпы атауы. Бұл қозғалыста үш кезең болды, олар халық арасында Гранж, Альянс және Популист қозғалыстары ретінде танымал.

Гранж

Гранж немесе Мал шаруашылығының қамқоршылары ордені (ұлттық ұйымның кейінгі ресми атауы, ал бұрынғысы – жергілікті бөлімдердің атауы, оның ішінде Вашингтондағы Ұлттық Гранж) 1867 жылы шаруалардың әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру және шаруашылық өмірінің экономикалық артта қалуымен күресу үшін құрылған құпия ұйым болды. Оны сол кезде Вашингтонда Ауыл шаруашылығы департаментінде жұмыс істеген Оливер Х. Келли құрды. Ол Вирджинияға Оңтүстік штаттардың ауыл шаруашылығы ресурстарын және тәжірибесін бағалауға жіберілген еді. Ол олардың жалпы алғанда нашар екенін анықтады және ақпарат тарату үшін шаруалардың ұйымын құруға бел буды. Солтүстіктің үкіметтік шенеунігі ретінде ол, әдетте, жаулық күтуі мүмкін еді, бірақ ол масон болғандықтан, ұйымын сол орденнің құрылымы негізінде құрды. Шаруашылықпен қатар, ұйым мүшелеріне сақтандыру және қайырымдылық көмек көрсетуді де көздеді. Келли және басқа да көшбасшылар әйелдердің тең құқықтарын қолдады. Әйелдер белсенді көмекші ұйымдар құрды. Гранж алғашқы жылдары тез өсті: ең жоғары деңгейде оның мүшелерінің саны 1,5 миллионға жетті. Оның өсуіне ықпал еткен факторлар 1873 жылғы қаржылық дағдарыстан асып түсті; жоғары тарифтер, теміржол тасымалдау бағалары және басқа да наразылықтар бидай бағасының төмендеуі және ипотеканың өсуі сияқты ауыл шаруашылығының проблемаларымен қатар жүрді. Шаруалардың жағдайы өте қиын болды. Грандждың бастапқы мақсаттары негізінен білім беру саласында болды, бірақ олар көп ұзамай аралықтарды жоюға және кооперативтік қозғалысты дамытуға бағытталды. Грандж агенттері ферма машиналарынан бастап әйелдер киімдеріне дейін барлық тауарларды сатып алды; жүздеген астық сақтау қоймалары мен мақта және темекі қоймалары сатып алынды, тіпті кеме компаниялары да құрылды; өзара сақтандыру компаниялары мен акционерлік дүкендер ашылды. Ынтымақтастық тек тауар айналымымен шектелмеді: өнімдер туралы есептер таратылды, кооперативтік сүт зауыттары көбейді, ұн фабрикалары жұмыс істеді және ферма машиналарын өндіру үшін патенттер сатып алынды. Кейбір штаттарда бұл банкроттыққа әкелді, және «Гранж» атауы жаманға айналды. Дегенмен, бұл кооперативтік әрекеттер нәтижелері үшін де, олардың маңыздылығы үшін де өте маңызды болды. Экономикалық мәселелерді әлеуметтік идеалистер қарастыруы керек болғандықтан, саясаттан да шеттеу мүмкін емес еді, ал экономикалық мәселелер барлық жерде саясатқа тікелей байланысты болды. Осыған орай теміржол мәселесі де туындады. Теміржолдар шекаралық штаттарға дейін салынды, сирек қоныстанған аймақтарда мол өнім болды, бірақ тасымалдау бағалары жоғары болды, сондықтан қолданыстағы жүйеде өндіріс артығы мен ысырапқа салу орын алды. Акцияларды манипуляциялау және бағаларды кемсітушілік кең таралды, ал шаруалар Нью-Йорк капиталистерінің теміржолдарға ие болуын Ирландияда жерге ие болу сияқты қарады. Грандж теміржолдарға қарсы емес екенін ресми түрде мәлімдеді: ұйым оларға шабуыл жасамаса да, Гранджерлер саяси шаруалар клубтары және басқа да ұйымдар арқылы шабуыл жасады. 1867 жылы Грандж теміржолдарды штаттар деңгейінде ортақ тасымалдаушылар ретінде реттеуді енгізуге тырысты. Мұндай заңдар «Грэнджер заңдары» деп аталды, ал олардың негізгі қағидалары 1876 жылы АҚШ Жоғарғы Сотымен бекітілді және елдің заңдарында маңызды бөлімге айналды. 1874 жылы қағидалардың декларациясында Гранджерлер теміржолдардың жауы емес екені және олардың қозғалысы коммунизмді де, аграризмді де қолдамайтыны жарияланды. Алайда консерваторлар үшін ынтымақтастық коммунизмге, ал Грандж заңдары аграризмге ұқсады; сондықтан 1873-1874 жылдары қозғалыстың өсуі ерекше қызығушылық пен алаңдаушылық тудырды. 1874 жылы ұйым қайта құрылды, мүшелік фермерлердің ісіне тікелей қатысы бар адамдармен шектелді (Бродвейде миллионер өндіруші Грандж болған еді), содан кейін ұйымда үнемі дау-дамайлар туды; сонымен қатар, 1875 жылы Ұлттық Гранж штаттық Грандждардың бақылауын жоғалтты, бұл олардың апатты кооперативтік кәсіпорындары арқасында ұйымның беделін түсірді. Осылайша, 1876 жылға қарай ол ұлттық саяси маңыздылығын жоғалтты. 1880 жылдар шамасында, әсіресе Орта Штаттар мен Жаңа Англияда қайта жандану басталды; бұл жандану бастапқы әлеуметтік және білім беру мақсаттарына қайта оралумен сипатталды. 1909 жылы Ұлттық және штаттық Гранджтар (барлық немесе дерлік барлық штаттарда) әлі де белсенді болды, әсіресе ескі мәдени қозғалыста және экономикалық қозғалыстарда, атап айтқанда шаруалар үшін ең маңызды жолдарды жақсартуда. Тұрақтандыру және референдум, сондай-ақ демократиялық бағыттағы реформалық саясаттың басқа да ұсыныстары олардың насихаттарына да белсенді түрде енді.

Альянс

Альянс бұл қозғалысты экономика саласына жеткізді. 1889 жылы құрылған Ұлттық фермерлер альянсы мен Өнеркәсіптік одақ 1873 жылдан бастап құрылған бірнеше бастапқыда тәуелсіз ұйымдарды (соның ішінде Ауыл шаруашылық дөңгелегін) біріктірді; ол көбінесе Оңтүстікке ғана шектелген және құпия болды. 1880 жылы құрылған Ұлттық фермерлер альянсы 1877 жылға дейін тарихы бар, ол әлдеқайда кішкентай, Солтүстікте орналасқан және құпия емес еді. Түсті терілі фермерлердің Ұлттық альянсы мен Ынтымақтастық одағы (1888 жылы құрылған, 1890 жылы жоғарыда аталған Оңтүстік альянсына біріктірілген) екінші ірі ұйым болды. Осы үш ұйыммен бірге көптеген мемлекеттік және ұлттық ұйымдар байланысты болды, соның ішінде жыл сайынғы, партиялық емес, кеңес беру және бағыт беруші Фермерлердің Ұлттық Конгресі де бар еді. Альянс қозғалысы шамамен 1890 жылы ең үлкен күшіне жетті, сол жылы Сент-Луис қаласындағы конвенцияларда он екі ұлттық фермерлік ұйым өкілдік етті, ал алты жетекші ұйымның мүшелерінің саны шамамен 5 000 000 болды. Мүшелікке әдетте 16 жастан асқан ерлер мен әйелдер қабылданды. Гранж сияқты, кейінгі қозғалыстың мақсаттары мен жарияламаларында ауыл шаруашылығы және экономикалық мәселелерді шешуге бағытталған нақты заңнамалар, радикализмнің тұйық идеялары және жоғары идеалдар біріктірілді. Осылайша, 1890 жылы Оңтүстік альянсы (негізгі платформалары Флорида штатының Окала қаласындағы және Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы 1889 жылғы платформалар, Еңбекшілер орденімен бірлесіп) өзінің қағидаларын былай жариялады:

(1) Ауыл шаруашылығы саласындағы адамдарды экономикалық басқару ғылымына қатаң түрде партиялық емес жолмен оқыту және олардың бірлігін нығайту үшін еңбек ету. (2) Барлық адамдарға тең құқықтарды талап ету және ешкімге ерекше артықшылықтар бермеу. (3) «Негізгі мәселелерде бірлік, барлық нәрседе қайырымдылық» деген ұранды қабылдау. (4) Ақыл-ой, рухани, әлеуметтік және қаржылық жағынан жақсы мемлекет құруға ұмтылу. (6) Жеке, жергілікті, аймақтық және ұлттық көзқарастарды жою. Оңтүстік фермерлері үшін басты мәселе – егін алмасу жүйесі, яғни мақта фермерлерінің ауылдық саудагерлерге қарызға түсуіне себеп болатын, мал азығы үшін берілген болашақ егінге ипотека салу. Солтүстікте ауыл шаруашылығы жұмыскерлері теміржол иелерінің талаптарына қарсы тұрып, капиталистік заңнаманың көптеген түрлеріне қарсылық көрсетті, басқа салалармен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Барлық ірі ұйымдар ұлттық банктерді таратуды, күмістің еркін айналымын, мемлекеттік қағаз ақшаның жеткілікті мөлшерде шығарылуын, тарифтерді қайта қарауды және жасырын дауыс беруді талап етті (соңғысы көп ұзамай іске асырылды). Одан да сирек кездесетін талаптар – табыс салығы, қарыздың куәліктерін салыққа салу және жерлерге мемлекеттік қарыз беру болды. Бұлардың барлығы екі үлкен альянстың (Солтүстік және Оңтүстік) қағидалары болды, сондай-ақ таза тағамдар туралы заңнама, шетелдіктердің жер иелігін жою, пайдаланылмаған жерлерді мемлекеттік меншікке қайтару (мысалы, теміржолдарға берілген жерлер) және теміржолдар мен басқа да байланыс құралдарын қатаң мемлекеттік реттеу немесе мемлекеттік меншікке беру де осы қағидаларға жатты. Оңтүстік альянсы жергілікті қоймаларда сақталатын астық пен мақта сияқты тез бұзылмайтын ауыл шаруашылығы өнімдеріне арзан несие беруді көздейтін қойма жүйесін ұсынды; ал Солтүстік альянсы алкогольдік ішімдіктер айналымын шектеуді және (қысқа мерзімге) әйелдерге сайлау құқығын беруді талап етті. Басқа да мәселелер патенттік заңдарды өзгерту (мысалы, бәсекелестікті жою үшін патенттерді сатып алуға тыйым салу), почта арқылы валюта айырбастау, сегіз сағаттық жұмыс күні, тең емес салық салу, жер салығы, трасттар, сайлау құқығы үшін білім беру талаптары, федералды судьяларды, сенаторларды және президентті тікелей халық сайлауы, арнайы мүдделердің лоббилеуі болды.

Популистер

1889-1890 жылдары мүшеліктің қарқынды өсуімен қатар саяси (партиялық емес) қозғалыс үлкен күшке ие болды; ол Канзастағы республикалық бекіністі басып алды, Оңтүстік Каролинадағы Демократиялық партияны тәуелділікке түсірді, тіпті Массачусетс сияқты консервативті штаттардағы заң шығарушы органдарда революция жасады және Оңтүстік пен Батысты толыққанды бақылауға алуы мүмкін болды. Оның Оңтүстіктегі барлық жұмысы бұрынғы партиялық ұйымдардың ішінде жүзеге асырылды, бірақ 1890 жылы тәуелсіз үшінші партия құру туралы талап күшейді, ал 1887 жылдан бергі әртүрлі бірігулер осыған дайындық жасады. 1892 жылға қарай фермерлік ұйымдардың күшінің көп бөлігі, сондай-ақ түрлі өнеркәсіптік және радикалдық ұйымдардың күштері Халық партиясымен (немесе көбінесе Популистік партия деп танылатын) бірікті, ол 1890 жылы Канзаста пайда болды және 1892 жылы ұлттық деңгейде құрылды. Халық партиясы күмістің еркін айналымына, табыс салығына, сегіз сағаттық жұмыс күніне, жерлерді қайтаруға, теміржолдардың, телефондардың және телеграфтардың мемлекеттік меншігіне, федералды сенаторларды халық сайлауымен таңдауға, бастамашылық пен референдумға ерекше мән берді. 1892 жылғы президенттік сайлауда ол 1 041 021 дауыс жинады (барлығы 12 036 089 дауыс) және 22 президенттік сайлаушыны сайлады, бұл 1856 жылдан бері үшінші партиядан сайланған алғашқы сайлаушылар еді. 1896 жылы Халық партиясы президенттік сайлау кампаниясында Демократиялық партиямен бірікті, және 1900 жылы тағы да бірікті. Осы кезеңде Халық партиясының көп бөлігі бастапқыда оның мүшелері болған екі ірі партияға қайта сіңді; кейбір солтүстік штаттарда көбінесе республикалық қатарларға, бірақ негізінен Демократиялық партияға, оған күшті радикалды серпін берді.

Ықпал

Шаруалар қозғалысы көп жағдайда дұрыс түсінілмеді, оны сынға алған қоғамдық күштер оны қорлап, келекеледі. Дегенмен, ол зор пайда келтірді. Бұл қозғалыс – әсіресе, Гранж қозғалысы, себебі кейінгі қозғалыстардың көптеген маңызды мәселелерде оның жолын ұстанғандығын атап өткен жөн – саяхаттайтын және жергілікті ауылдық кітапханалардың, оқу курстарының, лицейлердің, фермерлер институттарының (қадам сайын өсіп келе жатқан ықпалымен) және ауылдық тегін почта жеткізудің (1896 жылы тәжірибелік түрде басталып, 1902 жылы елдің тұрақты почта жүйесінің бір бөлігі ретінде қабылданды) құрылуына бастама берді және жол ашты; сондай-ақ ауыл шаруашылығы көрмелеріне және ауыл шаруашылығы баспасөзінің жақсаруына, ауыл шаруашылығы колледждерінің жұмысын ынталандыруға және олардан түсетін пайданы арттыруға, АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрылуына (1885) және оның зор қызметтеріне, қысқасы, ауылдық оқшаулануды ерекше азайтуға және шаруалардың мүмкіндіктерін жақсартуға ықпал етті; 1902 жылы ұлттық саясат ретінде қабылданған шөлейт Батысты суаруға, 1906 жылғы таза тағамдар туралы заңдарға, 1887 жылғы мемлекетаралық сауда туралы заңға, тіпті 1903 жылғы Сауда және Еңбек бюросы туралы заңға, сондай-ақ 1903 және одан кейінгі жылдардағы монополияға қарсы заңдарға себепкер болды. Альянс және популист қозғалыстары "заңнама арқылы этикалық пайда табу” идеясына негізделген. Жергілікті деңгейдегі көріністерінде бүкіл қозғалысты көбінесе ерекше идеялар, тар көзқарастар және экономикалық ойлаудың кемшіліктері сипаттайтын. АҚШ шекараның жылжуына байланысты әрқашан “бір мезгілде дамыған және примитивті ел” болғанын естен шығармау керек. Кейбір аймақтарда дамыған, ал басқаларында дамымаған қоғамға да осындай саяси сұрақтар қойылды. Әр экономикалық аймақ нақты саяси мәселелер бойынша өзінің ерекше мүдделерін көрсетті” (профессор Ф. Дж. Тернер). Дегенмен, бұл идеяны тым баса көрсетуге болмайтынын, 1896 жылдан бері бүкіл елде қабылданған демократиялық және республикалық принципке айналған шаруалардың радикализмінің үлкен көлемі анық көрсетеді. Шаруалар қозғалысы АҚШ-та “привилегия қатеріне” қарсы кең таралған, тиімді наразылықтың бастамасы болды.