Кіріспе

1922 жылғы тарихи АҚШ тарифы 1922 жылғы Фордни-МакКамбер тарифы – американдық фабрикалар мен шаруашылықтарды қорғау мақсатында көптеген импортталған тауарларға американдық тарифтерді көтерген заң. АҚШ Конгресі осы тарифті қабылдау арқылы және Еуропаға ірі көлемде несие беру арқылы сыртқы сауданы ынталандырып, кәсіпорынға қолдау көрсетті. Бұл өз кезегінде АҚШ тауарларына сұранысты арттырды. Алайда, тариф қабылданғаннан кейін бес жыл өткен соң, Американың сауда серіктестері де өз тарифтерін айтарлықтай көтерді. Франция автомобильдерге арналған тарифті 45%-дан 100%-ға дейін, Испания американдық тауарларға арналған тарифті 40%-ға дейін, ал Германия мен Италия бидайға арналған тарифті көтерді. Америкалық фермерлер бюросы мәліметінше, осы тарифтің нәтижесінде фермерлер жыл сайын 300 миллион доллардан астам шығынға ұшырады.

Өмірбаян

Соғыстан кейінгі сұраныстың төмендеуінен зардап шеккен экономиканың алғашқы секторы – ауыл шаруашылығы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық ауыл шаруашылығы бағалардың өсуі арқасында гүлденді, бұл өнімнің көбеюіне әкелді, ал осы өнімдер еуропалық елдерге жіберілді. Шаруалар егістік жерлерін кеңейту үшін көптеген қарыз алды, бірақ бағалар төмендеген кезде оларды өтеуге қиналды. Соғыстан кейінгі американдық ауыл шаруашылығының проблемаларының бірі – шаруашылық тауарларының көп болуы болды, оларды ұлттық нарықта сіңіру мүмкін болмады, себебі еуропалық елдер соғыстан қалпына келгеннен кейін американдық ауыл шаруашылығы өнімдерін бұрынғыдай көп мөлшерде қажет етпеді. 1919 жылы жалпы шаруашылық табыс 17,7 миллиард долларды құрады. 1921 жылы Еуропаға экспорт күрт төмендеді, ал шаруашылық табысы 10,5 миллиард долларға дейін азайды. Экономиканың басқа салалары да осындай жағдайға түсуден сақтануға тырысты. 1920 жылғы сайлау нәтижесінде консервативті, бизнес пен шаруа қожалықтарын қолдайтын республикашылдар Конгресс пен Ақ үйдің бақылауын иеленді. Конгресс тыңдаулар өткізді, нәтижесінде бірнеше жаңа қорғау шаралары құрылды. Олардың бірі – елдер арасында өндіріс шығындарын теңестіруге бағытталған ғылыми тариф. Ешбір ел американдық компаниялар белгілеген бағадан төмен баға ұсына алмады. Өндіріс шығындарының айырмашылығын Тариф комиссиясы есептеді. Тағы бірі – американдық сату бағасы, ол Президентке тауардың американдық бағасына негізделген баж мөлшерін есептеуге мүмкіндік берді, импортталған тауардың бағасына емес. Бұл заң жобасы Президентке Тариф комиссиясы ұсынған жағдайда өнімдерге баж мөлшерлемесін көтеруге немесе төмендетуге де құқық берді. 1922 жылдың қыркүйегінде Джозеф Фордни (Палатаның жолдар мен құралдар комитетінің төрағасы) және Портер Маккамбер (Сенаттың қаржы комитетінің төрағасы) есімдерімен аталған Фордни-Маккамбер тарифтік заңына Президент Уоррен Хардинг қол қойды. Нәтижесінде, тарифтік заң баж салынатын импорт үшін американдық адвалорлық тарифтік мөлшерлемені орташа есеппен 38,5%-ға, ал жалпы мөлшерлемені 14%-ға дейін көтерді. Тариф қорғаныш сипатында болды, шабуылдық емес, өйткені ол өндіріс шығындары мен нарықтық құнға сүйене отырып белгіленді.

Экономикалық әсерлері

Ауыл шаруашылығы үшін тариф фермерлердің сатып алу қабілетін 2-3%-ға арттырды, бірақ басқа салалар кейбір шаруашылық техникасының бағасын көтерді. 1926 жылдың қыркүйегінде шаруалар ұйымдары жариялаған экономикалық статистика шаруашылық машиналарынң бағасының өсіп бара жатқанын көрсетті. Мысалы, 1918 жылы бір жиектің орташа бағасы 46 доллардан 1926 жылы 75 долларға дейін, 14 дюймдік тырманың бағасы 14 доллардан 28 долларға дейін, шөп шабу машиналарының бағасы 45 доллардан 95 долларға дейін, ал шаруашылық вагонның бағасы 85 доллардан 150 долларға дейін өсті. Бұл АҚШ-пен сауда жасайтын Еуропа елдеріне қарсы тарифтік соғысқа алып келді. АҚШ тарифтерін көтерген сайын, басқа елдер де тарифтерін көтерді. Америкалық шаруалар бюросының мәліметінше, тарифтің салдарынан шаруалар жыл сайын 300 миллион доллардан астам шығынға ұшырады. Кейбір шаруалар тарифке қарсы болды және оны ауыл шаруашылығының дағдарысына себепкер деп айыптады. Америкалық шаруалар бюросы федерациясы тарифтің салдарынан шикі жүннің бағасының өсуі шаруаларға 27 миллион долларға түскенін мәлімдеді. Демократ сенатор Дэвид И. Уолш шаруалардың негізгі экспорттаушылар екенін және оларға қорғау қажет емес екенін айтып, тарифке қарсы шықты. Олар өз өнімдерін артық сату үшін шетел нарықтарына тәуелді болды. Уолш тарифтің алғашқы жылында тұрмыс құнының соғыс жылдарынан басқа кез келген жылға қарағанда жоғарылағанын көрсетті. Ол Еңбек министрлігінің 32 қалада жүргізген сауалнамасын ұсынды, онда барлық қалаларда тұрмыс құнының өскені байқалды. Мысалы, Чикагода азық-түлік бағасы 16,5%-ға, Нью-Йоркте 9,4%-ға өсті. Буффалода киім бағасы 5,5%-ға, Чикагода 10,2%-ға өсті. Республикашыл Франк В. Мерфи, Миннесота шаруалар бюросының басшысы, мәселенің әлемдік бағада емес, шаруалардың сатып алуға тиіс нәрселерде екенін де айтты.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Каплан, Эдвард С. және Томас В. Райли (1994). Сауда соғыстарына кіріспе: Американдық тарифтік саясат, 1890–1922, онлайн стандартты ғылыми тарих.
Каплан, Эдвард С. (2008 жылғы 16 наурыз). "Фордни–МакКамбердің 1922 жылғы тарифтері". Роберт Уэплс, ред. EH.Net энциклопедиясы.