Кіріспе
Филиппиндегі Таал жанартауы (; ) – Филиппиндегі Таал көлімен толтырылған үлкен кальдера. Бұл кальдера 140 000 мен 5 380 жыл бұрынғы тарихи алдындағы жарылыстар нәтижесінде пайда болған. Таал жанартауының өткенде бірнеше күшті жарылыстары болды, олар аралда және көлді қоршаған елді мекендерде адам өліміне әкелді, жалпы өлім саны шамамен 6000 адамды құрады. Халыққа жақын орналасқандығы және жарылыс тарихының болуына байланысты, бұл жанартау болашақ табиғи апаттарды болдырмау үшін жақыннан зерттеуді қажет ететін "Онжылдық жанартау" деп белгіленді.
Taal Volcano (; ) is a large caldera filled by Taal Lake in the Philippines. The caldera was formed by prehistoric eruptions between 140,000 and 5,380 BP. Taal Volcano has had several violent eruptions in the past, causing deaths on the island and the populated areas surrounding the lake, with an overall death toll of about 6,000. Because of its proximity to populated areas and its eruptive history, the volcano was designated a Decade Volcano, worthy of close study to prevent future natural disasters.
Этимология
Таал жанартауы 1800 жылдары Бомбу немесе Бомбон деп аталды. Таал муниципалитеті мен Таалан өзені (қазіргі Пансипит өзені) өзен бойында өсетін Таалан ағашының атымен аталған. Бұл ағаш сондай-ақ Бомбон көлінің (қазіргі Таал көлі) жағалауында да өскен. Таалан өзені – қазіргі Таал көлі мен Балаян шығанағын байланыстыратын тар арна болған. Таал – батангуэно диалектісіндегі тагалог тілінде «шын», «нағыз» және «таза» деген мағына беретін сөз.
География
Таал жанартауы – Лусон аралының батыс жағалауын бойлай орналасқан жанартаулар тізбегінің бір бөлігі. Олар Филиппин жылжымалы белдеуінің астында Еуразиялық плитаның шөгуі нәтижесінде пайда болған. Таал көлі 140 000 мен 5380 жылдар аралығындағы жарылыстардан пайда болған кальдераның ішінде жатыр. Таал жанартауы мен көлі толығымен Батангас провинциясының аумағында орналасқан. Вулкан аралының солтүстік жартысы көл жағасындағы Талисай қаласының, ал оңтүстік жартысы Сан-Николас қаласының әкімдігінде. Таал көлін қоршаған басқа да елді мекендерге Танауан және Липа қалалары, сондай-ақ Талисай, Лорел, Агонцильо, Санта-Терезита, Сан-Николас, Алитагтаг, Куэнка, Балете және Матааснакахой муниципалитеттері кіреді. Филиппин вулканология және сейсмология институты (PHIVOLCS) бүкіл Вулкан аралын жоғары тәуекел аймағы және тұрақты қауіпті аймақ (PDZ) деп жариялап, онда тұрақты қоныстануға тыйым салды. Ескертулерге қарамастан, кейбір отбасылар аралда қалып, құнарлы жанартау топырағында балық аулау және егін өндіру арқылы күнкөріс табады. Кальдераның қалыптасуынан кейін болған кезекті жарылыстар кальдера ішінде Вулкан аралы деп аталатын жанартау аралдарын құрады. Бұл аралдың ауданы шамамен алғанда ... құрайды, ал орталық бөлігінде 1911 жылғы жарылыстан пайда болған бір кратерлік көлмен ұсталған Басты Кратер орналасқан. Арал әртүрлі бірімен-бірі үйлесетін конустар мен кратерлерден тұрады, олардың қырық жетісі анықталған. Олардың 26-сы туф конустары, бесеуі – шлак конустары, ал төртеуі – маарлар.
Жаңбырлы өрттің
2024 жылдың 6 мамырында Хермиландо Манданас TVI-ді, 1-деңгейлі дағдарыл жағдай (төменгі деңгейдегі аласқұру) жариялап, 2 мамырда TVI-дің оңтүстік-батыс ұшындағы өрт салдарынан туған қиратуларға байланысты "ешкімнің жері" деп мәлімдеді, бұл Биндинтайнг Мунти бақылау станциясына жақын жерде болған.
ХХ ғасырдан бұрын
Таалда 1572 және 1977 жылдар аралығында 54 рет жарылыс тіркелген. Алғашқы жарылыс 1572 жылы болған, сол жылы августин монахтары көл жағасында Таал қаласын (қазіргі Сан-Николас, Батангас) құрған. 1591 жылы тағы бір шағын жарылыс болды, оның нәтижесінде кратерден көп мөлшерде түтін шықты. 1605-1611 жылдары жанартаудың активтігі соншалықты күшті болды, сондықтан әйгілі Томас де Абреу кратер жиегінде анубинг ағашынан жасалған үлкен крест орнатты. 1707 мен 1731 жылдар аралығында жанартаулық активтіліктің орталығы Бас кратерден жанартау аралының басқа бөліктеріне ауысты. 1707 және 1715 жылдарғы жарылыстар Тагайтай қырқасынан көрінетін Бининтиан Малаки (Жоңғар аяқ) кратерінде болды, олармен бірге күркіреу мен найзағай да болды. 1709 және 1729 жылдары аралдың батыс шетіндегі Бининтиан Мунти кратерінде ұсақ жарылыстар тіркелді. Күштірек оқиға 1716 жылдың 24 қыркүйегінде болды, ол Маколод тауының қарсы жағындағы Калауит кратерінің оңтүстік-шығыс бөлігін қиратты. Әйгілі Мануэль де Арсе 1716 жылғы жарылыс "барлық балықтарды пісіргендей өлтіргенін, себебі су қайнап тұрған қазаннан алынғандай ысып кеткен" деп жазды. 1731 жылғы жарылыс аралдың шығыс шетіндегі Пира-Пирасода жаңа аралдың пайда болуына себеп болды. Манила қаласында 30 қаңтардың таңғы сағаттарында адамдарды қатты күркіреу естіліп ояртты. Оңтүстік аспандағы найзағайдың жарқырауы бұл сезімді күшейтті. Қара түтіннен тұратын үлкен, желкен тәрізді бұлт биікке көтеріліп, жанартаулық жарқын найзағаймен тілсізденді. Бұл бұлт соңында жоғары көтеріліп, таралып, шамамен сағат 2:30-да жарылыстың шыңына жетті. Жарылыс Таал көлінен бірнеше шақырым жерге дейін жетіп, көл жағалауындағы елді мекендерді қиратты және шамамен жүз адамның өмірін қиды. 1965 жылғы жарылыстан кейін бір американдық геолог, бұрын атом бомбасының жарылысын көрген солдат, жанартауға сапар шекті және "негізгі толқынды" (қазір пирокластикалық толқын деп аталады) жанартау жарылысының бір процесі ретінде анықтады. Жарылысқа дейін болған белгілер дұрыс түсіндірілмеді, арал тұрғындары жарылыс басталғаннан кейін ғана эвакуацияланды. Тоғыз ай тыныштанғаннан кейін Таал 1966 жылдың 5 шілдесінде Табаро тауынан тағы бір фреатомагматикалық жарылыс жасады, одан кейін 1967 жылдың 16 тамызында осыған ұқсас жарылыс болды. 1968 жылдың 31 қаңтарында бес айдан кейін басталған Стромболиялық жарылыстар Таалдан тарихи тұрғыдан алғашқы лава фонтанының пайда болуына себеп болды. 1969 жылдың 29 қазанында тағы бір Стромболиялық жарылыс болды. Екі жарылыстан шыққан үлкен лава ағындары 1965 жылғы жарылыстан пайда болған шығанақты жауып, Таал көлінің жағалауына жетті. Бұл кезеңдегі жанартаудағы соңғы ірі белсенділік 1976 және 1977 жылдардағы фреатикалық жарылыстар болды.
2008 жыл
28 тамызда PHIVOLCS жұртшылықты және тиісті органдарды Таал сейсмикалық желісі сағат 05:30-дан 15:00-ге дейін 10 вулканизмдік жер сілкінісін тіркегенін мәлімдеді.
2010 жыл
8 маусымда PHIVOLCS жанартаудың статусын 2-ші деңгейге көтерді (мөлшері 0–5, 0 – ескерту жоқ екенін білдіреді), бұл жанартауда магмалық ену процесі жүріп жатқанын, жарылысқа дейінгі белгіні көрсетеді. PHIVOLCS халықты ескертіп, қауіпті бумен болатын жарылыстар мен улы газдардың жиналу мүмкіндігіне байланысты Басты кратерге кіруге тыйым салынғанын мәлімдеді. Даанг Кастила жолының бөліктері сияқты ыстық жерлер мен бу шығаратын аймақтар қауіпті деп есептеледі. 11–24 мамыр аралығында Басты кратер көлінің температурасы артты. Басты кратер көлі суының құрамында MgCl, SO4Cl және жалпы еріген заттардың мөлшері қалыпты деңгейден жоғары болды. Басты кратердің солтүстік және солтүстік-шығыс жағында жерден бу шығу және сызылу дыбыстары естілді. 26 сәуірде вулканның сейсмикалық активтілігі күшейгені хабарланды.
2011 жыл
9 сәуір мен 5 шілде аралығында Таал жанартауындағы дабыл деңгейі 1-ден 2-ге көтерілді, себебі жанартау аралының сейсмикалық активтігі күшейді. 30 мамырда дірілдердің саны шамамен 115-ке жетті, олардың ең жоғары қарқындылығы IV болды және олар дүркіреген дыбыстармен бірге байқалды. Магма жер бетіне қарай жылжып бара жатыр, бұл негізгі кратер көлінен CO2 эмиссиясының жоғары деңгейімен және сейсмикалық активтіліктің үздірілмейтіндігімен расталды. 24 мамырдағы өлшемдер көрсеткендей, көл суының температурасы сәл ғана көтерілді, pH көрсеткіші аздап қышқылданды және су деңгейі жоғарылады. 26 сәуірден 3 мамырға дейін жанартау аралының маңында жүргізілген деформациялық зерттеулер, 5-11 сәуірдегі зерттеулермен салыстырғанда, жанартаудың денесінің сәл көтерілгенін көрсетті.
2019 жыл
Наурыз айынан бері вулканның белсенділігінің жиілеуіне байланысты вулканға 1-ші деңгейдегі ескерту жарияланды. Таал жанартауының сейсмикалық желісін тәулік бойы бақылау нәтижесінде, 11 қарашаның таңынан 12 қарашаның таңына дейін 57 жанартаулық жер сілкінісі тіркелді.
2020 жыл
12 қаңтар күні түстен кейін жанартау жарылып, Филиппиннің вулканология және сейсмология институтының (PHIVOLCS) ескерту деңгейі 2-ден 4-ке дейін көтерілді. Жарылыс вулкан аралындағы негізгі кратерден болды. Жанартаудың лақтыруынан Калабарзон, Метро Манила, Орталық Лузонның бір бөлігі және Илокос аймағындағы Пангасинанға күл жауды, нәтижесінде сабақтар, жұмыс кестелері мен рейстер тоқтатылды. Күлдің жаууы және жанартаулық найзағайлар тіркелді, сондай-ақ аралдан міндетті түрде эвакуация жүргізілді. Вулкандық цунами қаупі туралы ескертулер де жасалды. Жанартау кратерінің үстінде күл бұлттарымен бірге жанартаулық найзағай пайда болды. Жарылыс магмалық жарылысқа айналды, ол лава фонтанымен, орақай және найзағаймен сипатталады. 2020 жылдың 26 қаңтарында PHIVOLCS Таалдағы өзгермелі, бірақ азайып бара жатқан жанартау активтігін байқады, бұл институтты ескерту деңгейін 3-ке төмендетуге итермеледі. 14 ақпанда PHIVOLCS жанартау активтігінің тұрақты түрде төмендеуіне байланысты ескерту деңгейін 2-ге төмендетті. Жарылыстан барлығы 39 адам қаза тапты, олардың көпшілігі үйлерін тастап кетуден бас тартқандықтан немесе эвакуация кезінде денсаулық мәселелеріне тап болғандықтан көз жұмды.
2021 жыл
Ақпан айында Таал жанартауы аралының тұрғындары жанартаудың белсенділігінің артуына байланысты алдын ала эвакуацияланды. 2021 жылдың 9 наурызында PHIVOLCS ескерту деңгейін 1-ден 2-ге көтерді. Маусым айында жанартаудың күкірт диоксиді газын шығаруы салдарынан жақын маңдағы провинцияларда және тіпті Метро Маниланың үстінде түтін пайда болды. 1 шілдеде вулкан сағат 15:16-да атылып, ескерту деңгейі 2-ден 3-ке көтерілді. 7 шілдеде 5 атылыс тіркелді. 23 шілдеде PHIVOLCS ескерту деңгейін 3-тен 2-ге төмендетті.
2022 жыл
29-30 қаңтар аралығында вулканның негізгі кратерінде тоғыз фреатомагматикалық жарылыс болды. 26 наурызда PHIVOLCS вулканның қысқа мерзімді фреатомагматикалық атылуына байланысты қауіптілік деңгейін 3-ші деңгейге көтерді, соның салдарынан аймақ және айналасындағы қалалардағы шамамен 1100 тұрғын эвакуацияланды. Фреатомагматикалық екі оқиға тіркелді, олар 800 метрлік және 400 метрлік уытты буларды шығарды. Жергілікті тұрғындар сағат 13:00 шамасында (Филиппин уақыты бойынша) кратер маңында жарылыс болғанын және көл үстінде күлдің таралуын хабарлады. Жоғары деңгейдегі уытты эмиссиялар, сондай-ақ күні ішінде 14 жанартаулық жер сілкінісі және 10 жанартаулық діріл тіркелді. 27 наурызда вулкандық белсенділік салыстырмалы түрде тыныш болды, тіркелген жер сілкінісі жоқ, бірақ күкірт диоксидінің эмиссиясы 1140 тоннаны құрады. Ұлттық апаттарды азайту және басқару кеңесі (NDRRMC) 28 наурызда шамамен 3850 адамның көшірілгенін хабарлады. 9 сәуірде PHIVOLCS қауіптілік деңгейін 3-ші деңгейден 2-ші деңгейге төмендетті. Ал үш айдан кейін, 11 шілдеде ол 1-ші деңгейге дейін төмендетілді. 3 тамызда PHILVOLCS вулканның белсенділігінің төмен деңгейде қозғалысын, күкірт диоксиді (SO2) эмиссиясының артуын тіркеді. Сол күні атмосферадағы күкірттің қалыптан тыс өсуі 12125 тоннаға дейін өлшенді. Салыстыру үшін, 15 шілдеден бастап күкірт диоксидінің тәуліктік және қалыпты эмиссиясы 4952 тоннаны құрады. 2 тамыздан бастап Батангас және айналасындағы қалаларда вулкандық тұман (vog) және улы газдар байқалды.
2023 жыл
Маусым айында жанартаудың айналасындағы күкірт диоксиді деңгейі күрт өсті, нәтижесінде Лаурел және Талисейде, сондай-ақ Агонцильоның бір бөлігінде сабақтар тоқтатылды. 29 маусымда PHIVOLCS бір минут сегіз секундқа созылған фреатиялық жарылысты тіркеді. Қыркүйек айының ортасында жанартау маусымдағыдай вог шығарды, бұл Батангаста ғана емес, көршілес қалалар мен облыстарда да сабақтарды тоқтатуға себеп болды. Вог күніне орташа есеппен 3402 тонна көлемде шығарылды.
Басқа мүмкін прекурсорлар
1994 жылы қазан айында вулканологтар Вулкан аралындағы топырақтағы радон газының концентрациясын өлшегенде, радон концентрациясы алты есеге артуын анықтады. Бұл артудан 22 күн өткен соң, 15 қарашада 7,1 магнитудалы Миндоро жер сілкінісі болды, оның ошағы Лусон жағалауындағы Таалдың оңтүстігінде орналасқан. Радон концентрациясының күрт өсуі өлшенгенге дейін бірнеше күн бұрын аймақтан тайфун өткен, бірақ бір жылдан кейін, соңғы он жылдағы ең күшті тайфунның бірі – Анжела тайфуны Лусонды шамамен сол жолмен кесіп өткенде, радон концентрациясының күрт өсуі байқалмады. Осылайша, тайфун себеп емес деп саналды, және радонның жер сілкінісі алдындағы кернеудің жиналуынан пайда болғанына күшті дәлелдер бар.