Кіріспе

Глазгодағы Рим католиктері мен протестанттар арасындағы секталық бәсекелестік – Глазгодағы сектанттық алауыздық католиктер мен протестанттар арасындағы ұзақ жылдарға созылған діни және саяси бәсекелестік нысанында көрінеді. Бұл, әсіресе, Селтик Ф. К. және Рейнджерс Ф. К. арасындағы қаһарлы бәсекелестікпен күшейтіледі. Бұл екі ірі шотландтық футбол клубы кейде «Ескі фирма» деп аталады, олардың жанкүйерлері дәстүрлі түрде негізінен католик және протестант болып табылады. 2003 жылғы Глазго қалалық кеңесіне ұсынылған есепте адамдар «Глазгода сектанттық алауыздық әлі де кең таралған» деп есептейді, бірақ халықтың пікірі футбол мен сектанттық алауыздық арасындағы байланыс күші туралы бөлінген. Экономикалық қиындықтар, әсіресе Ұлы ашаршылықтан кейін және Шотландияның Орталық белдеуіндегі өнеркәсіптік қалалардың қарқынды өсу кезеңінде, көптеген ирландтық католик эмигранттары сол қалаларға қоныстанды, Глазго олардың көп бөлігін тартты. Бұл көші-қон жұмыс және тұрғын үй үшін бәсекелестікті күшейтті, ал кейбір жағдайларда бәсекелес топтар арасында антагонизм мен қақтығыстарға әкелді.

Оқиғалар

Өлім-жағдайлар мен қауырсын шабуылдар тікелей қаладағы діни шиеленістермен байланысты. Осы оқиғалардың көпшілігі «Олд Фирм» футбол матчтарынан бұрын немесе кейін болған. 1995 жылы Джейсон Кэмпбеллдің «Селтик» жанкүйері Марк Скотты өлтіруі «Nil By Mouth» сектантшылыққа қарсы қайырымдылық қорының құрылуына себеп болды. 2003 жылғы маусымда Шотландия үкіметінің Шотландиядағы сектантшылықпен күресу жөніндегі іс-қимыл жоспары жарияланғаннан кейін, 2003 жылғы Қылмыстық сот ісі (Шотландия) Заңының 74-бабы қолданысқа енгізілді. Бұл діни жеккөрушілікпен ауырлатылған қылмыстық құқық бұзушылықтардың қандай жағдайларда болатынын көрсетеді. 2004 және 2005 жылдары Шотландия полициясына хабарланған сектанттық оқиғалар 18 ай ішінде 50 пайызға өсіп, 440-қа жетті. Шотландия үкіметінің статистикасы көрсеткендей, осы кезеңдегі 726 оқиғаның 64%-ы католиктерге қарсы жеккөрушілікпен, ал қалған оқиғалардың көпшілігі (31%) протестанттарға қарсы жеккөрушілікпен жасалған. Бұл «діни» төзімсіздіктің католиктер мен протестанттар арасында тең бөлінгенін көрсетеді, себебі оқиғалардың екі бірге қатынасы Шотландия батысындағы осы екі топтың санымен шамамен сәйкес келеді. 2011 жылға дейінгі бес жыл ішінде Шотландияда жыл сайын 600 мен 700 аралығында діни жеккөрушілікпен ауырлатылған қылмыстық істер тіркелді.

Футбол

Глазгодағы сектанттық алауыздық ең айқын түрде Глазгодағы екі ірі футбол клубы – «Селтик» пен «Рейнджерс» жанкүйерлерінің арасындағы бәсекелестікте көрінеді, олар бірлесіп «Ескі фирма» деп аталады. Бір зерттеу көрсеткендей, «Селтик» жанкүйерлерінің 74%-ы өзін католик деп санайды, ал протестанттардың үлесі 10% ғана; ал «Рейнджерс» жанкүйерлері үшін көрсеткіштер тиісінше 2% және 65% құрайды. «Рейнджерс» клубының «Иброкс» стадионында жиі Ұлыбритания туы мен Ольстерлік ту көрсетіледі, ал «Селтик» клубының «Селтик Парк» стадионында ирландиялық үш түсті ту көтеріледі. 1920 жылдардан бастап «Рейнджерс» клубы католик ойыншыларын трансферлемеу немесе католиктерді басқа да лауазымдарға жұмысқа алмау саясатын ресми түрде жарияламаса да, іс жүзінде ұстанды. Әсіресе 1970 жылдардан бастап, клубтың бірқатар директорлары оның бар екенін жоққа шығарғанына қарамастан, «Рейнджерс» өз ұстанымын өзгертуге әлеуметтік және бұқаралық ақпарат құралдарының күшті қысымын сезінді. Оның трансфері діни нанымына және бұрын «Селтик» сапында ойнаған ойыншы болғанына байланысты кеңінен назар аударды, себебі «Рейнджерс» оған қаржылық жағынан жақсы ұсыныс жасап, қарсыластарынан басып өтті. Джонстон Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері клубқа қосылған ең танымал католик ойыншысы болды, бірақ осыған дейін де осындай сенімді бірнеше ойыншылар клуб сапында ойнаған. Джонстонның қосылуынан кейін, шетелден келген футболшылардың көптеп келуі «Рейнджерс» клубында католик ойыншылардың кеңінен таралғандығына ықпал етті. 1999 жылы Лоренцо Аморузо клубтың алғашқы католик капитаны атанды. «Рейнджерс» клубының бір өкілі жанкүйерлер арасындағы діни алауыздықтың себептерін түсіндіру үшін «90 минуттық фанат» терминін қолданды және бұл мәселені алдымен шешу қажет екенін ұсынды. «Селтик» жанкүйерлерінің көпшілігі католик болғанымен, клуб тарихындағы маңызды тұлғалардың (мысалы, Джок Стейн, Кенни Далглиш және Дэнни Макгрейн) протестанттық тегі бар. Соңғы жылдары «Ескі фирма» екі командасы да сектанттықпен күресу үшін шаралар қабылдады. Шотландия Парламентімен, шіркеулермен, «Nil by Mouth» сияқты қоғамдық қозғалыстармен, мектептермен және қоғамдық ұйымдармен бірлесіп жұмыс істеп, «Ескі фирма» сектанттық әндерге, туларды мақтан тұтуға және тәртіпсіз жанкүйерлерге қарсы күресу үшін полиция күштерін күшейтіп, қадағалауды арттырды. «Селтик» және «Рейнджерс» екі командасы да сектанттық зорлық-зомбылық пен әндерге қарсы науқандарды бастады. «Селтик» клубының «Бойз байсалдылыққа қарсы», «Рейнджерс» клубының «Мақтанышпен ілесіңдер» (бұрын «Предузийс үстемдігі») және екі клубты қамтитын «Сенім үстемдігі» науқандары «Ескі фирма» мен сектанттық алауыздық арасындағы байланысты азайтуға бағытталған. 2003 жылдың тамызында «Рейнджерс» клубы әлеуметтік интеграцияны нығайту мақсатымен «Предузийс үстемдігі» науқанын іске қосты, ол жанкүйерлерді дәстүрлі «Рейнджерс» түстерін киюге және қорлаушы әндерден, баннерлерден және салюттерден аулақ болуға шақырды. Бұл «Көк нұсқаулық» деп аталатын, қабылданатын әндердің тізімін қамтитын және 2007 жылдың тамызында 50 000 жанкүйерге таратылған құжатты жариялауды қамтыды. Алайда, зерттеулер футбол Глазгодағы сектанттық алауыздықтың негізгі себебі емес екенін көрсетеді. 2006 жылы Корольдік кеңсе Шотландияда 2004 жылдың қаңтары мен 2005 жылдың маусымы аралығындағы діни жек көруге байланысты қылмыстарды тексеру нәтижесінде, олардың 33%-ы футболмен байланысты екенін анықтады. Шотландиядағы діни жек көруге байланысты қылмыстардың 57%-ы Глазгода болғандықтан, осы кезеңде Глазгодағы діни жек көруге байланысты қылмыстардың шамамен жартысы футболмен байланысты болуы мүмкін. Кейіннен Эдинбург университетінің докторы Джон Келли «Жақындағы оқиғалар ирландиялық католиктерге қарсы жек көрудің енді жоқ деген мифті жоққа шығарды» деді.

Оранжизм және ирландтық республикашылдық

Глазголық оранжевиктер (протестанттық Оранжевтік институттың мүшелері) қалада 12-ші (12 шілде) тарихи күнге орай парад өткізеді, осы күні 1690 жылы Бойн шайқасында Оранжевтік Вильгельм патшасының әскері, тақтан тайдырылған король Джеймс Стюарттың Джейкобит әскерін жеңгенін еске алады. Бұл шайқас екі жыл бұрын болған Даңқты революцияның нәтижесінде болды. Ирландиялық республикашыл шерулер де ирландтық республикашылдық тарихындағы маңызды оқиғаларды, мысалы, 1798 жылғы Ирландия көтерілісі мен 1981 жылғы аштық ереуілін еске алу үшін осыған ұқсас форматты қолданады. Глазгодағы екі ірі ирландиялық республикалық ұйым – Cairde na hÉireann және West of Scotland Band Alliance, екеуі де Шотландиядағы ирландиялық республикашылдарды өкілдік етеміз деп мәлімдейді. Бұл шерулер көбінесе шиеленіс тудырады (соның салдарынан қатаң бақылауға алынды), әр тарап екіншісін Солтүстік Ирландиядағы Ирландиялық республикалық армиясы (IRA) және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы (INLA) немесе Ольстер еріктілері және Ольстер қорғаныс қауымдастығы сияқты жартылай әскери топтарды қолдайды деп айыптайды. Сэр Джон Оррдың «Шотландиядағы шерулер мен парадтарды қарастыру» еңбегінде 2003 жылы Глазгода өткен 338 тіркелген шерудің шамамен 85%-ы Оранжевтік ұйымдарға тиесілі болды (Orr 2005, 67-бет). 2009 жылдың қазан айында Стратклайд полициясы Глазгодағы оранжевиктер шерулері туралы баяндамасында, шерулермен байланысты жиі, ауыр және нәсілдік жеккөруге негізделген шабуылдардың көбейгенін атап өтті. Осы шабуылдардың ішінде полицияға жасалған шабуылдар да болды. Қару-жарақ ұстау, вандализм, қоғамдық тәртіпті бұзу және көшеде мас болу деректері де артты. 2010–2011 жылғы футбол маусымындағы бірқатар оқиғалар Шотландиядағы діни сектанттықтың мәні мен ауқымы туралы кең пікірталас тудырды. Шотландия Ұлттық партиясы (SNP) үкіметі бұл мәселеге жауап ретінде жаңа заң жобасын ұсынды, ол көп сынға ұшырады және кейбір сарапшыларды саяси «өз қақпасына гол соғу» мүмкіндігі туралы болжам жасауға итермеледі. Кейбір сарапшылар Шотландиядағы мәселенің ирландиялық тамырларын дұрыс мойындау қажет екенін және болашақтағы шешім Шотландия, Солтүстік Ирландия және Ирландия Республикасы арасындағы ынтымақтастықтан, Британдық-Ирландиялық кеңесінің (BIC) құрылымы мен тәртібінде іске асуы мүмкін екенін ұсынды.

Ауру таралуы

Батыс Еуропадағы діни сенімнің азаюын зерттеген Стив Брюс, адамдардың сектанттық туралы ойларын күнделікті өмірлік тәжірибелерімен салыстыратын сауалнамалардың нәтижесінде, сектанттыққа қатысты түсініктер шындықта одан гөрі әлдеқайда күшті екенін айтады. Сондай-ақ, қаланың денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік жаңғыру мәселелері көптеген Глазго тұрғындары үшін күнделікті алаңдаушылық тудырады. Брюс сондай-ақ, Шотландияда шамамен екі онжылдық ішінде жасалған қылмыстардың үштен бір пайызына жетпейтіні сектанттық себептермен жасалғанын, ал олардың ішіндегілері дін немесе ұлттық қатыстылығы емес, футболға адалдықтан туындағанын анықтады.