Солтүстік Ирландия тарихы: 1920 жылдан бүгінге дейін

Солтүстік Ирландия тарихы: 1920 жылдан бүгінгі күнге дейінгі құрылуы, саяси дамуы, және Ұлыбритания құрамындағы орны. Юнионистер мен националистер.

27 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Northern Ireland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Солтүстік Ирландия 1920 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Солтүстік Ирландия – Ирландия аралының солтүстік-шығысында орналасқан Ұлыбританияның төрт құрамының бірі (ресми дереккөздер оны провинция немесе аймақ деп те сипаттайды). Ол 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес 1921 жылдың 3 мамырында жеке заңды бірлік ретінде құрылды. Жаңа тәуелді Солтүстік Ирландия Ольстердің тоғыз графтығының алтысынан құрылды: төрт графтықта одақтастар басымдыққа ие болды – Антрим, Армаг, Даун және Дерри/Лондондерри, ал екі графтықта – Ферманаг және Тирон 1918 жылғы жалпы сайлауда ирланд ұлтшылдары аз ғана басымдыққа ие болды. Ұлтшылдардың үлкен басымдылығы болған қалған үш Ольстер графтығы қосылмады. Кем дегенде солтүстік-шығыста одақтастар оның құрылуын қолдады, ал ұлтшылдар қарсы болды. Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар (1920–1922) Ольстер одағы партиясы басқарған Солтүстік Ирландия үкіметінің салыстырмалы түрде бейбіт билігімен (1921–1972) ұзақ он жылдықтар бойы жалғасты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Люфтваффе шабуылдарымен тоқтатылды. Үкімет тарапынан католиктерге жасалған жүйелі дискриминация олардың эмиграция деңгейін жоғарылатты және Ирландияның бөлінуіне наразылықтарын күшейтті. 1960 жылдардың соңында жағдай шиеленісіп, 1998 жылғы Белфаст келісіміне дейін созылды.

Автономияға қарсылық

XIX ғасырдың соңында Ирландияда тұратын адамдардың көпшілігі Ұлыбритания үкіметінің Ирландияға өзін-өзі басқарудың кейбір нысанын беруін қалаған. Ирландия парламенттік партиясы (IPP) 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Өкілдер палатасындағы билік тепе-теңдігін кейде ұстады, осы позициядан ол Ирландияға ішкі істерде автономия беретін, бірақ Ұлыбританияны бөлмейтін Үйдегі басқаруды алуға тырысты. 1886 және 1893 жылдары Өкілдер палатасы Ирландияға Үйдегі басқаруды беру туралы екі заң жобасын қабылдады, бірақ Лордтар палатасы оларды қабылдамады. Либералдық партия үкіметі 1911 жылғы Парламент Актісін қабылдағаннан кейін (ол Лордтардың парламенттік заң жобаларын тоқтату өкілеттігін екі жылға кейінге қалдырумен шектеді), алдағы бес жылда Үйдегі басқару күшіне енуі мүмкін екені анық болды. IPP және оның алдыңғысы, Home Rule League, осы мақсатқа шамамен елу жыл бойы жұмыс істеді. Дегенмен, маңызды азшылық бұл идеяға қарсы болды және Одақты қазіргі күйінде сақтап қалуды қалады. Ирландиялық унионистер 1880 жылдардан бері Үйдегі басқаруға қарсы сәтті күресіп келді және 1912 жылдың 28 қыркүйегінде олардың жетекшісі Эдвард Карсон Белфастта Ульстер келісімін ұсынды, ол Ульстерді Үйдегі басқарудан шығаруға міндеттенді. Келісімге 450 мың адам қол қойды. Оңтүстік және батыстағы унионистермен (Дублиндегі айқын үлкен қауымды қоса алғанда) ажырасуға себеп болғанмен, ол солтүстік унионистеріне жетуге болатын мақсатты берді. 20 ғасырдың басында Белфаст, Ульстердің ең ірі қаласы, Ирландияның ең ірі қаласына айналды. Оның инженерлік және кеме жасау салаларындағы мықты өнеркәсіптік экономикасы Ұлыбританиямен тығыз байланысты болды. Белфаст негізінен Ульстер протестант қаласы болды, қаланың батысында 30 пайыздан аз католиктер тұрды. 1912 жылы либералдық азшылық үкіметі үшінші Үйдегі басқару туралы заң жобасын ұсынды. Алайда консервативтік партия унионистердің ұстанымын жақтады, сондықтан Ирландиялық унионистердің парламенттегі дауысы күшейді. Лордтар палатасы ауыр түзетулер енгізгеннен кейін, Өкілдер палатасы 1914 жылы Ульстердің төрт округіне алты жылға оның ережелерінен шығуға рұқсат беруге келісті. 1913 және 1914 жылдары жарымәскери жасақтар, біріншіден, унионистік Ульстер еріктілері (UVF), ал жауап ретінде ұлттық Ирландия еріктілері жұмылдырылды және қаруланды. UVF қару-жарақтарды басып алу мүмкіндігіне жауап ретінде Ирландиядағы британдық әскер бөлімшелеріне үкіметтік ғимараттарды басып алуға, UVF шабуылдарын тойтаруға және қару-жарақ қоймаларын күзетуге бұйрық берілді. 1914 жылдың наурызында Курадағы негізгі әскер базасынан Солтүстік Ирландияға офицерлерді ауыстыру туралы бұйрық шыққанда, көптеген офицерлер мойынсұнудың орнына қызметтен кетуді таңдады. Қараңыз: Кура оқиғасы. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Еуропадағы оқиғалар басымдыққа ие болды. Үйдегі басқару күтілген қысқа соғысқа дейін кейінге қалдырылды, ал унионист және националист басшылары өз еріктілерін британдық әскерге қосылуға шақыруға келісті.

From the late 19th century, the majority of people living in Ireland wanted the British government to grant some form of self rule to Ireland. The Irish Parliamentary Party (IPP) sometimes held the balance of power in the House of Commons in the late 19th and early 20th centuries, a position from which it sought to gain Home Rule, which would have given Ireland autonomy in internal affairs, without breaking up the United Kingdom. Two bills granting Home Rule to Ireland were passed by the House of Commons in 1886 and 1893, but rejected by the House of Lords. With the passing of the Parliament Act 1911 by the Liberal Party government (which reduced the powers of the Lords from striking down parliamentary Bills to delaying their implementation for two years), it was apparent that Home Rule would probably come into force in the next five years. The IPP and its predecessor, the Home Rule League, had been campaigning for this for almost fifty years. However, a significant minority was vehemently opposed to the idea and wished to retain the Union in its existing form. Irish unionists had been agitating successfully against Home Rule since the 1880s, and on 28 September 1912, their leader, Edward Carson, introduced the Ulster Covenant in Belfast, pledging to exclude Ulster from home rule. The Covenant was signed by 450,000 men. Whilst precipitating a split with unionists in the south and west (including a particularly sizeable community in Dublin), it gave northern unionists a feasible goal to aim for. By the early 20th century, Belfast, the largest city in Ulster, had become the largest city in Ireland. Its industrial economy, with strong engineering and shipbuilding sectors, was closely integrated with that of Great Britain. Belfast was a substantially Ulster Protestant city with a Catholic minority of less than 30 per cent, concentrated in the west of the city. A third Home Rule Bill was introduced by the Liberal minority government in 1912. However, the Conservative Party was sympathetic to the unionist case, and so the political voice of Irish unionism was amplified in Parliament. After heavy amendment by the House of Lords, the Commons agreed in 1914 to allow four counties of Ulster to vote themselves out of its provisions for six years. Throughout 1913 and 1914, paramilitary militias were recruited and armed, firstly the unionist Ulster Volunteer Force (UVF), and in response, the nationalist Irish Volunteers. In reaction to the possibility of the UVF seizing weapons, units of the British army stationed in Ireland were ordered to occupy government buildings, to repel any assaults by the UVF and to guard armories. When (March 1914) orders were issued transferring officers from the main army base at the Curragh to the north of Ireland, numerous officers chose to resign their commissions rather than obey. See: Curragh incident. Events in Europe were to take precedence after the outbreak of World War I. Home rule was delayed for the duration of what was expected to be a short war, and unionist and nationalist leaders agreed to encourage their volunteers to join the British army.

1916: Пасхалық көтеріліс, Сомма шайқасы және оның салдары

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ирландиядағы жағдай шиеленісіп, қақтығыстар күшейе түсті. Ирландия сепаратистері (сол кезде Ирландия ұлтшылдары, кейін республикашылар деп аталды) Ұлыбританиямен байланысты сақтауды көздейтін «Үйдегі басқару» жобасын толығымен қабылдамады. Олар Ирландия еріктілерінің бір тобын бақылауда ұстады және 1916 жылғы сәуір айында Томас Кларк, Джеймс Коннолли және басқалар Дублинде көтеріліс ұйымдастыруға тырысты. Британ үкіметі көтерілісшілерді қысқа соттан кейін мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесті. Үкімет кінәні шағын «Синн Фейн» партиясына таңды, бірақ оның көтеріліске тікелей қатысы болмады. Көтеріліс басшыларының өлім жазасы радикал республикашылдыққа үгіт жасауға мүмкіндік берді, ал «Синн Фейн» партиясының халық арасындағы қолдауы арта түсті. Ирландия еріктілерінің аман қалған басшылары 1917 жылы партияға еніп, оның жетекшілігін өз қолына алды. (Ирландия еріктілері кейін 1919 жылы Ирландия республикалық армиясы – ИРА болып қайта құрылды.) Республикашылар 1918 жылы британ үкіметі Ирландияда әскерге шақыруды енгізуге тырысқанда одан да көп қолдау тапты. «Синн Фейн» партиясы әскерге шақыруға қарсы науқанды ұйымдастырудың алдына шықты. 1916 жылдың шілдесінен бастап Соммаға британ армиясының бірінші бөлімдерінің қатарында 36-шы (Ульстер) дивизиясы аттанды. Мақсаттарына жеткен аз дивизиялардың бірі болғанына қарамастан, ульстерліктер шамамен 85% қаза тапты. 36-шы дивизияның құрамына солтүстіктен келген католиктер мен протестанттар кіргенімен, Соммадағы ауыр шығындардың салдарынан юнионистер Ұлыбритания құрамында қалуға бекінді, өйткені олар өз ұлдарын тәждің бұйрығымен құрбан еткендерін сенді. Ұлтшылдар да көптеп қатарына қосылды, Мюнстер мен Ленстердің «ескі» ирланд полктері осы қосымша сарбаздардың арқасында күшейді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан екі тараптың да саяси көзқарасын ұстанатын ардагерлер 1918 және 1919 жылдары майданнан оралып, соғысқа тозған сарбаздар болып келді. 1918 жылғы жалпы сайлауда Ирландия парламенттік партиясы өзінің көптеген орындарын «Синн Фейн» партиясына жоғалтты. Солтүстік Ирландия болып біріккен алты округтегі 30 орынның 23-і юнионистерге бұйырды, оның ішінде үш лейборист юнионисі және Ирландияда сайланған алты IPP мүшесінің бесеуі «Синн Фейнмен» жергілікті сайлау келісімдерінің нәтижесінде Ульстерде сайланды. Сайлаудан кейін Ирландияда партизандық соғыс күшейді, бұл ағылшын-ирланд соғысына әкелді. Ольстердегі қақтығыс Ирландияның басқа аймақтарына қарағанда азырақ болғанымен, ол ИРА, британ армиясы, Корольдік ирланд полициясы және Ольстер ерікті күштерінің (UVF) қатысуымен күрделіленді.

During World War I, tensions continued to mount in Ireland. Hardline Irish separatists (known at the time as Irish Nationalists and later as Republicans) rejected Home Rule entirely because it involved maintaining the connection with Britain. They retained control of one faction of the Irish Volunteers, and in Easter 1916, led by Thomas Clarke, James Connolly and others attempted a rebellion in Dublin. After summary trials, the British government had the leaders executed for treason. The government blamed the small Sinn Féin party, which had little to do with it. The execution of the leaders of the rebellion turned out to be a propaganda coup for militant republicanism, and Sinn Féin's previously negligible popular support grew. The surviving leaders of the Irish Volunteers infiltrated the party and assumed its leadership in 1917. (The Irish Volunteers would later become the Irish Republican Army (IRA) in 1919.) Republicans gained further support when the British government attempted to introduce conscription to Ireland in 1918. Sinn Féin was at the forefront of organising the campaign against conscription. The 36th (Ulster) Division was one of the first units in the British Army to be sent into the Somme beginning in July 1916. Despite being one of the few divisions to achieve their objectives, the Ulstermen suffered nearly 85% casualties. Though the 36th Division was made up of both Catholics and Protestants from the north, one result from the heavy losses at the Somme was that the Unionist community became evermore determined to remain in the United Kingdom, believing themselves to have sacrificed their sons at the behest of the Crown. Nationalists joined in great numbers as well, with "old" Irish regiments from Munster and Leinster being greatly strengthened by these recruits. When the veterans of World War I, on both sides of the political divide, returned from the Front in 1918 and 1919, they came back as battle hardened soldiers. In the general election of 1918, the Irish Parliamentary Party lost almost all of its seats to Sinn Féin. Of the 30 seats in the six counties that would become Northern Ireland, 23 were won by Unionists, including three Labour Unionists and five of the six IPP members returned in Ireland were elected in Ulster as a result of local voting pacts with Sinn Féin. Guerrilla warfare gathered pace in Ireland in the aftermath of the election, leading to the Anglo Irish War. Although lower in intensity in Ulster than the rest of Ireland, the conflict was complicated there by involving not only the IRA, British Army and Royal Irish Constabulary, but the Ulster Volunteer Force (UVF) as well.

Автономияның алғашқы жылдары

Солтүстік Ирландия, Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес, Ұлыбритания құрамында өзін-өзі басқару құқығын алғандықтан, белгілі бір жағынан өз күшімен қалдырылды. Жаңа автономиялық аймақтың алғашқы жылдары, әсіресе Белфаста, қатты зорлық-зомбылықпен сипатталды. IRA Ирландияның бөлінуіне қарсы күресуге бекінді, сондықтан биліктер Корольдік Ирландия полициясына (RIC) көмектесу үшін (көбінесе бұрынғы UVF мүшелерінен құралған) Ольстер арнайы констебльдігін құрды және IRA-ға қарсы күресу үшін төтенше жағдайлар режимін енгізді. 1920-1923 жылдар аралығындағы саяси зорлық-зомбылықта көптеген адам қаза тапты, Белфаст тарихындағы ең қатты зорлық-зомбылыққа тап болды. Қараңыз: Қанды жексенбі (1921) және Солтүстік Ирландиядағы Қиындықтар (1920–1922). 1922 жылы Англия-Ирландия шарты қол қойылғаннан кейін 1923 жылы адам өлтірулер азайды. Ұдақтап келе жатқан зорлық-зомбылық жаңа аймақта үрей атмосферасын құрды және жаңа шекара арқылы көші-қонға әкелді. Протестанттардың еркін мемлекеттен Солтүстік Ирландияға қоныс аударуымен қатар, кейбір католиктер оңтүстікке қашып кетті, ал қалғандарының біразы оқшауланған сезімде болды. Ескі Корольдік Ирландия полициясының діни құрамының әртүрлілігіне және көптеген католик RIC полицейлерінің жаңадан құрылған Корольдік Ольстер полициясына (1922) ауысуына қарамастан, солтүстік католиктері жаңа күшке көптеп қосылмады. Көптеген ұлтшылдар жаңа полиция күшін секталық деп қарастыра бастады, бұл мемлекеттен алшақтау сезімін күшейтті.

1925-1965 жылдар

Сэр Джеймс Крейгтен (кейін Лорд Крейгвон) бастап бірінен соң бірі келген унионисттік премьер-министрлер кезінде унионисттік мекеме жалпы ұлттық/католик азшылығына қатысты кемсіту саясатын жүзеге асырды. Бұл үрдіс жергілікті билік деңгейінде берік орнатылды, онда жергілікті сайлау округтерінің шекаралары манипуляцияланып, ұлттық көпшілікке ие болған кейбір жергілікті кеңестерде унионисттік бақылауды қамтамасыз етті. Көптеген жағдайларда, ең айқын мысалдары – Дерри қалалық кеңесі, Омаг қалалық округі және Ферманаг округі кеңесі болды, сайлау округтерінің шекаралары мүмкіндігінше көп католиктерді ұлтшыл көпшілікке ие округтерге шоғырландыру үшін тартылды, ал қалған округтерде унионисттердің шағын, бірақ сенімді көпшілігі құрылып, олардың өкілдігін барынша арттырды. Дауыс беру ережелері коммерциялық компанияларға олардың мөлшеріне сәйкес бірнеше дауыс беруге мүмкіндік берді және дауыс беру құқығын жылжымайтын мүлік иелерімен, негізгі жалға алушылармен және олардың әйелдерімен шектеді. Бұл жүйе (көп дауыс беру) Ұлыбританияда 1940 жылдары тоқтатылды, бірақ Солтүстік Ирландияда 1969 жылға дейін сақталды және оған наразылық күшейді. Жергілікті биліктегі округтердің шекараларын бұрмалауға байланысты даулар 1960 жылдардағы Солтүстік Ирландиядағы азаматтық құқық қозғалысының негізгі мәселесі болды. Бұған қоса, жұмысқа орналастыруда, әсіресе мемлекеттік сектордың жоғары лауазымдарында және экономиканың кеме жасау және ауыр өнеркәсіп сияқты салаларында кең таралған кемсітушілік байқалды. Католик халқы арасында жұмыс іздеу үшін эмиграция жиірек кездесті. Нәтижесінде Солтүстік Ирландияның демографиясы протестанттардың пайдасына өзгерді, олардың үстемдігі 1950 жылдардың соңына қарай бұзылмас сияқты көрінді. 1929 жылы пропорционалды өкілдікті жою партиялық саясаттың құрылымын өзгертіп, Ольстер Юнионист партиясына Солтүстік Ирландия Парламентінде тұрақты үлкен көпшілікті қамтамасыз етті, бұл елу жылдық бір партиялық билікке әкелді. Ұлттық партиялар пропорционалды өкілдік кезінде болған орын санын сақтап қалды, бірақ Солтүстік Ирландияның Еңбек партиясы және әртүрлі кіші солшыл унионисттік топтар ығысып, Ольстер Юнионист партиясына қарсы тұруға ешқандай күштің жетпеді. 1935 жылы Белфастқа бөліністен кейінгі ең қатты зорлық-зомбылық оқиғасы келді. Оранжевый орден шеруі қала орталығына әдеттегі маршрутынан өзгеше, католик ауданы арқылы қайтуға шешім қабылдағаннан кейін, одан кейін болған зорлық-зомбылық салдарынан тоғыз адам қаза тапты. Солтүстік Ирландияда 2000-нан астам католик үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Он жылдар бойы дау-дамайлар болғанымен, көптеген унионисттік көшбасшылар қазір 1922-1972 жылдар аралығында Солтүстік Ирландия үкіметі кемсітушілікке ұшырағанын мойындайды, бірақ Демократиялық унионисттік партияның көрнекті өкілдері оны немесе оның ауқымын жоққа шығаруды жалғастыруда. Бір унионисттік көшбасшы, Нобель сыйлығының лауреаты, бұрынғы UUP көшбасшысы және Солтүстік Ирландияның бірінші министрі Дэвид Тримбл Солтүстік Ирландияны "католиктер үшін суық үй" деп сипаттады. Осыған қарамастан, Солтүстік Ирландия 1924 жылдан 1960 жылдардың соңына дейін, ИРА-ның кейбір шабуылдарынан басқа, 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Белфастқа жасалған (Luftwaffe) бомбалау шабуылы мен 1956 жылдан 1962 жылға дейінгі шекаралық науқанынан басқа, салыстырмалы түрде бейбіт болды. Ол ұлтшылдардың арасында аз қолдау тапты. Алайда көптеген католиктер мемлекетке наразылық білдірді, ал ұлтшыл саясат фаталистік сипатта болды. Бұл кезеңде Ольстер Юнионист партиясы мен лоялисттік Оранжевый орден арасында толыққанды бірігу байқалды, католиктер (тіпті унионист католиктер) ұлттық бақылаудағы кеңестерден басқа, кез келген саяси немесе азаматтық билік лауазымынан шеттетілді. Осы уақыт ішінде католиктердің туу көрсеткіші протестанттарға қарағанда жоғары болғанымен, халықтың католик үлесі азайды, өйткені нашар экономикалық жағдайлар, әсіресе Банн өзенінің батысында, католиктердің шамадан тыс саны эмиграцияға көшті. Ұлттық саяси институттар құлдырады, Ұлттық партия бұл кезеңнің көп бөлігінде Стормонт Парламентіне бойкот жариялады және оның сайлау округтері ұйымдары тек қабықтарға айналды. Синн Фейнге тыйым салынды, бірақ ол көбінесе Республикалық клубтар немесе ұқсас құралдар арқылы жұмыс істеді. Партия әр түрлі уақытта сайлауда дауыс беруден бас тарту платформасымен жеңіп шықты. Солтүстік Ирландияда еңбекке негізделген саясат Ұлыбританиямен салыстырғанда әлсіз болды. Кішкентай Солтүстік Ирландия Еңбек партиясы болды, бірақ ол ұлтшыл және унионисттік фракцияларға бөлініп, көптеген жарылыстарға ұшырады.

Under successive unionist Prime Ministers from Sir James Craig (later Lord Craigavon) onwards, the unionist establishment practised what is generally considered a policy of discrimination against the nationalist/Catholic minority. This pattern was firmly established in the case of local government, where gerrymandered ward boundaries rigged local government elections to ensure unionist control of some local councils with nationalist majorities. In a number of cases, most prominently those of the Corporation of Derry, Omagh Urban District, and Fermanagh County Council, ward boundaries were drawn to place as many Catholics as possible into wards with overwhelming nationalist majorities while other wards were created where unionists had small but secure majorities, maximising unionist representation. Voting provisions gave commercial companies multiple votes according to size and restricted the voting franchise to property owners, primary tenants and their spouses. This system (Plural voting) ended in Britain in the 1940s but continued in Northern Ireland until 1969. and became increasingly resented. Disputes over local government gerrymandering were at the heart of the Northern Ireland civil rights movement in the 1960s. In addition, there was widespread discrimination in employment, particularly at senior levels of the public sector and in certain sectors of the economy, such as shipbuilding and heavy engineering. Emigration to seek employment was significantly more prevalent among the Catholic population. As a result, Northern Ireland's demography shifted further in favour of Protestants, leaving their ascendancy seemingly impregnable by the late 1950s. The abolition of proportional representation in 1929 meant that the structure of party politics gave the Ulster Unionist Party a continual sizeable majority in the Parliament of Northern Ireland, leading to fifty years of one party rule. While nationalist parties continued to retain the same number of seats that they had under proportional representation, the Northern Ireland Labour Party and various smaller leftist unionist groups were smothered, meaning that it proved impossible for any group to sustain a challenge to the Ulster Unionist Party from within the unionist section of the population. In 1935, the worst violence since partition convulsed Belfast. After an Orange Order parade decided to return to the city centre through a Catholic area instead of its usual route; the resulting violence left nine people dead. Over 2,000 Catholics were forced to leave their homes across Northern Ireland. While disputed for decades, many unionist leaders now admit that the Northern Ireland government in the period 1922–72 was discriminatory, although prominent Democratic Unionist Party figures continue to deny it or its extent. One unionist leader, Nobel Peace Prize joint winner, former UUP leader and First Minister of Northern Ireland, David Trimble, described Northern Ireland as having been a "cold house for Catholics". Despite this, Northern Ireland was relatively peaceful for most of the period from 1924 until the late 1960s, except for some brief flurries of IRA activity, the (Luftwaffe) Belfast blitz during the Second World War in 1941 and the Border Campaign from 1956 to 1962. It found little support among nationalists. However, many Catholics were resentful towards the state, and nationalist politics was fatalist. Meanwhile, the period saw an almost complete synthesis between the Ulster Unionist Party and the loyalist Orange Order, with Catholics (even unionist Catholics) being excluded from any position of political or civil authority outside of a handful of nationalist controlled councils. Throughout this time, although the Catholic birth rate remained higher than for Protestants, the Catholic proportion of the population declined, as poor economic prospects, especially west of the River Bann, saw Catholics emigrate in disproportionate numbers. Nationalist political institutions declined, with the Nationalist Party boycotting the Stormont Parliament for much of this period and its constituency organisations reducing to little more than shells. Sinn Féin was banned although it often operated through the Republican Clubs or similar vehicles. At various times the party stood and won elections on an abstentionist platform. Labour based politics were weak in Northern Ireland in comparison with Britain. A small Northern Ireland Labour Party existed but suffered many splits to both nationalist and unionist factions.

Белфаст

Белфаст – британдық қаланың көрнекті бір үлгісі болды, оны тарихшылар жақсы зерттеген. Қала кемелер, танктер, ұшақтар, инженерлік құрылыстар, қару-жарақ, форма киімдері, парашюттер және тағы да көптеген өнеркәсіптік тауарларды өндіретін маңызды өнеркәсіптік орталық еді. 1930 жылдары үнемі байқалған жұмыссыздық жойылды, ал еңбек күшінің жетіспеушілігі сезілді. 1944 жылы ірі оқ-дәрілерге қатысты ереуіл болды. Белфаст маңызды өнеркәсіптік қала болғандықтан, неміс бомбалау миссияларының нысанына айналды, бірақ қала нашар қорғалған еді; қалада бар болғаны 24 әуе шабуылына қарсы зеңбірек болды. Ричард Доусон Бейтс (Ішкі істер министрі) басқарған Солтүстік Ирландия үкіметі Белфаст қауіпсіз болу үшін тым алыс деп есептегендіктен, дайындыққа кеш кірісті. 1940 жылдың көктемінде Германия Францияны басып алғаннан кейін, немістерге әуежайлар жақын болды. Қаланың өрт сөндіру бригадасы жеткіліксіз болды, Солтүстік Ирландия үкіметі оларға қаржы жұмсауға құлық танытпағандықтан, халыққа арналған бомбалаудан қорғаныш алаңдары болмады, сондай-ақ қалада жарық шамдары да болмады, бұл жаудың бомбалаушы ұшақтарын түсіруді қиындатты. 1940 жылдың күзінде Лондондағы бомбалаудан кейін үкімет бомбалаудан қорғаныш алаңдарын салуға кірісті. 1941 жылдың басында Люфтваффе барлау миссияларын жүргізіп, доктар мен өнеркәсіптік аймақтарды анықтады. Қаланың солтүстігі мен шығысындағы жұмысшы табының тұратын аудандары ерекше зардап шекті, одан 1000-нан астам адам қаза тауып, жүздеген адам ауыр жарақат алды. Көптеген адамдар болашақ шабуылдардан қорқып, қаланы тастап кетті. Бомбалау қаладағы өте жағдайдың нашарлығын көрсетті. 1941 жылдың мамырында Белфастқа жасалған соғыстың соңғы бомбалау шабуылында Люфтваффе бомбалары доктарға және Харланд пен Вольф кеме құрылыс шебіне ауыр зақым келтіріп, оны алты айға жапты. Белфаст бомбалау салдарынан қаланың жартысына жуық үйлер қирады. Шамамен 20 миллион фунт стерлинг сомасындағы зиян келтірілді. Солтүстік Ирландия үкіметі дайындықтарының жетіспеушілігі үшін қатты сынға ұшырады, ал Солтүстік Ирландияның премьер-министрі Дж.М. Эндрюс отставкаға кетті.

Дерри

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Атлантика шайқасы күшейгенде, Адмиралтейство Солтүстік Ирландияда үлкен жаңа теңіз базасын салуға шешім қабылдады. Бұл база конвойларды сүйемелдеуші кемелерге база ретінде қызмет етуі және жөндеу мен жанармаймен қамтамасыз ету мүмкіндігін беру үшін қажет болды. Дерри, Лондондерри порты Ұлыбританияның ең батыс порты болғандықтан, Атлантикаға ең жылдам қол жеткізуді қамтамасыз ететін орын ретінде таңдалды. "HMS Ferret" деп аталған теңіз базасы жағажайдағы нысан болды және оған кеме атауы берілді – "тас фрегат". Соғыс аяқталғаннан кейін, көптеген неміс суасты қайықтары (U-boat) Шотландия және Ирландия жағалауларында британдық күштерге берілді және Лисахаллиге жеткізілді.

Басталуы

Түйткілдер Солтүстік Ирландиядағы этносаяси қақтығыстардың кезеңі болды, ол әр түрлі уақытта Англияға, Ирландия Республикасына және Еуропаның материгіне тарады. Түйткілдердің басталуы дәстүрлі түрде 1960-шы жылдардың соңына жатқызылады, ал көптеген адамдар оның 1998 жылғы Белфаст "Жұма келісімімен" аяқталғанын санайды. Дегенмен, зорлық-зомбылық эпизодтық түрде жалғасуда. 1960-шы жылдары, орташа жол ұстанымындағы унионист премьер-министрі Теренс О'Нилл (кейіннен Мэн лорды О'Нилл) реформалар енгізуге тырысты, бірақ Иан Пейсли сияқты фундаменталистік протестант көшбасшыларынан және өз партиясынан күшті қарсылыққа тап болды. Ирланд ұлтшылдарының реформа талаптары мен Ольстер лоялистерінің келісімге келуге қарсылығы Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығының құрылуына әкелді, оның ішінде Остин Кьюри және Джон Юм сияқты жетекші тұлғалар болды. Қауымдастыққа бірқатар орташа протестанттар мүше болып кірді және 1968 жылғы әлемдік наразылықтардың әсерінен кейін студенттік радикализмнің күшті өкілдігі болды. Шерушілер мен RUC арасындағы қақтығыстар қауымдық шиеленісті күшейтті, нәтижесінде 1969 жылдың 4 қаңтарында Дерридің жанындағы Бернтолет көпірі оқиғасы болды, онда одақтас топ (полиция резервистері де бар) шеруге шабуыл жасады. 1969 жылдың 12 тамызында RUC Дерри қаласының Богсайд ауданы арқылы "Апрентіс ұлдары" шеруін күшпен өткізгеннен кейін кең ауқымды тәртіпсіздіктер басталды, бұл "Богсайд шайқасы" деп белгілі болды. Қақтығыстар 14 тамызға дейін жалғасты, осы кезеңде RUC 12,5 г CS газы бар 1091 және 50 г бар 14 канистраны қолданды. Дерридегі оқиғаларға жауап ретінде Белфаст және басқа да қалаларда одан да ауыр тәртіпсіздіктер болды (қ. Солтүстік Ирландиядағы 1969 жылғы тамыз айының тәртіпсіздіктері). Одан кейінгі отыз жылғы азаматтық қақтығыс "Түйткілдер" деп аталды. Солтүстік Ирландияның унионисттік үкіметінің өтініші бойынша, Ұлыбританияның ішкі істер министрі Джеймс Каллаган 1969 жылдың 14 тамызында британдық әскерді орналастырды. Екі аптадан кейін, қауіпсіздікті бақылау Стормонт үкіметінен генерал-лейтенант Ян Фриландқа (GOC) берілді. Бастапқыда әскерге ирланд ұлтшылдары жылы қабылдады, олардың лоялисттік шабуылдардан қорғайтынына үміттенді (бірақ ИРА идеологиялық себептермен тиімді түрде орындамады). Алайда, келесі жылдары шиеленіс күшейді, британдық армия мен ирланд ұлтшылдары арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының маңызды кезеңі 1970 жылдың 3 шілдесіндегі Фолс коменданттық сағаты болды, онда 3000 британдық әскер Батыс Белфасттың Төменгі Фолс ауданында үш күндік коменданттық сағат орнатты. 1971 жылдың 9 тамызында күдікті ИРА мүшелерін сотсыз қамауға алудан кейін, тіпті ең орташа ирланд ұлтшылдары да мемлекетпен ынтымақтастықты толығымен тоқтатты. Солтүстік Ирландия парламентінің мүшелері Социал-демократиялық және Еңбек партиясы (СДЛП) 15 тамызда осы органнан шығып, азаматтық мойынсұнбаушылықтың кең ауқымды науқаны басталды.

The Troubles were a period of ethno political conflict in Northern Ireland which spilled over at various times into England, the Republic of Ireland, and mainland Europe. The duration of the Troubles is conventionally dated from the late 1960s and considered by many to have ended with the Belfast "Good Friday" Agreement of 1998. Violence nonetheless continues on a sporadic basis. In the 1960s, moderate unionist prime minister Terence O'Neill (later Lord O'Neill of the Maine) tried to introduce reforms, but encountered strong opposition from both fundamentalist Protestant leaders like Ian Paisley and within his own party. The increasing pressures from Irish nationalists for reform and opposition by Ulster loyalists to compromise led to the appearance of the Northern Ireland Civil Rights Association, under figures such as Austin Currie and John Hume. It had some moderate Protestant support and membership, and a considerable dose of student radicalism after Northern Ireland was swept up in the worldwide protests of 1968. Clashes between marchers and the RUC led to increased communal strife, culminating in an attack by a unionist mob (which included police reservists) on a march, known as the Burntollet bridge incident, outside Derry on 4 January 1969. Wholescale violence erupted after an Apprentice Boys march was forced through the Irish nationalist Bogside area of Derry on 12 August 1969 by the RUC, which led to large scale disorder known as the Battle of the Bogside. Rioting continued until 14 August, and in that time 1,091 canisters, each containing 12.5g of CS gas and 14 canisters containing 50g, were released by the RUC. Even more severe rioting broke out in Belfast and elsewhere in response to events in Derry (see Northern Ireland riots of August 1969). The following thirty years of civil strife came to be known as "the Troubles". At the request of the unionist controlled Northern Ireland government, the British army was deployed by the UK Home Secretary James Callaghan two days later on 14 August 1969. Two weeks later, control of security in Northern Ireland was passed from the Stormont government to Lieutenant General Ian Freeland (GOC). At first the soldiers received a warm welcome from Irish nationalists, who hoped they would protect them from loyalist attack (which the IRA had, for ideological reasons, not done effectively). However, tensions rose throughout the following years, with an important milestone in the worsening relationship between the British Army and Irish nationalists being the Falls Curfew of 3 July 1970, when 3,000 British troops imposed a three day curfew on the Lower Falls area of West Belfast. After the introduction of internment without trial for suspected IRA men on 9 August 1971, even the most moderate Irish nationalists reacted by completely withdrawing their co operation with the state. The Social Democratic and Labour Party (SDLP) members of the Parliament of Northern Ireland withdrew from that body on 15 August and a widespread campaign of civil disobedience began.

1972-1974 жылдар

1972 жылдың 30 қаңтарында Дерриде 1-ші парашют полкінің батальоны қарусыз он төрт азаматты өлтіргеннен кейін жағдай шиеленісті күшейді. Бұл оқиға Қанды жексенбі деп аталды. Көптеген азаматтар қаза тапты және жарақат алды, көбінесе Уақытша ИРА жүргізген ерекше бомбалау науқандарынан. Осы кезеңде негізгі жарымәскери ұйымдар құрыла бастады. 1970 жылы Уақытша ИРА, сол кездегі Ресми ИРА деп белгілі болған ұйымнан бөлініп шықты. Уақытша ИРА түрлі саяси көзқарастардан құралған, бірақ көпшілігі Ресми ИРА-ның марксистік бағытын қабылдамады және физикалық күшпен ғана бөлінуді тоқтату мүмкін емес деген Ресми ИРА-ның пікірімен келіспеді. Ольстер қорғаныс қауымдастығы (различные лоялистік жасақтарды үйлестіру үшін құрылған) және басқа да лоялистік жарымәскери топтардың сектанттық шабуылдары Солтүстік Ирландияны азаматтық соғысқа жеткізді. 1972 жылдың 30 наурызында британ үкіметі, Солтүстік Ирландияның юнионист үкіметіне қосымша өкілеттік беруге дайын болмағандықтан және тәртіпті қалпына келтіре алмайтынына көз жеткізгеннен кейін, Солтүстік Ирландия Парламентін таратып, Лондоннан тікелей басқаруды енгізетін шұғыл заңдарды қабылдады. 1972 жыл қақтығыстың ең қанағатсыз жылы болды. 1973 жылы Ұлыбритания үкіметі Солтүстік Ирландияның Парламенті мен үкіметін 1973 жылғы Солтүстік Ирландия Конституциялық заңына сәйкес таратып жіберді. 1972 және 1973 жылдары британ үкіметі түрлі партиялармен, соның ішінде Уақытша ИРА-мен келіссөздер жүргізді. 1972 жылы Ресми ИРА атысты тоқтату туралы мәлімдеме жасады және ақырында британдықтарға қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатты, бірақ оқшауланған топ – Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы (INLA) қызметін жалғастырды. Уақытша ИРА ең ірі және ең тиімді ұлтшыл жарымәскери ұйым болып қала берді. 1973 жылдың 9 желтоқсанында Саннингдейлде (Беркшир) өткен келіссөздерден кейін UUP, SDLP және Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы, сондай-ақ екі үкімет Солтүстік Ирландия үшін көптеген қауымдастық үкімет құру туралы Саннингдейл келісіміне қол қойды, ол 1974 жылдың 1 қаңтарында қызметке кірді. Уақытша ИРА әсер етпеді және науқанының қарқынын арттырды, ал көптеген юнионистер Ирландия ұлтшылдарының Солтүстік Ирландия үкіметіне және Ирландияның шекарадан тыс кеңесіне қатысуына наразылық білдірді. Саннингдейлді қолдайтын партиялар жаңа Солтүстік Ирландия Ассамблеясында айқын көпшілікке ие болғанымен, келісімді қолдайтын партиялардың 28 ақпандағы жалпы сайлауда күш-жігерін үйлестіре алмауы және IRA-ның қатал республикашылдар қолдаған бойкоты Саннингдейлге қарсы юнионистерге дауыс берудің 51,1% және Ұлыбритания Парламентінің Солтүстік Ирландиядан сайланатын 12 орынның 11-ін жеңіп алуға мүмкіндік берді. Осыдан жігер алған келісімге қарсы юнионист саясаткерлер мен жарымәскерилердің коалициясы 15 мамырда Ольстер жұмысшылар кеңесінің ереуілін ұйымдастырды. Ереуілшілер Солтүстік Ирландияны электр станцияларын жауып, тоқтатты, ал премьер-министр Гарольд Уилсон ереуілшілерді алмастыру үшін әскер жіберуден бас тартқаннан кейін, 28 мамыр 1974 жылы билікті бөлісу атқарушы органы құлап кетті. Кейбір британдық саясаткерлер, әсіресе бұрынғы британдық Еңбек партиясының министрі Тони Бенн, британдықтардың Ирландиядан кетуін жақтады, бірақ көптеген адамдар бұл саясатқа қарсы болды және британдықтардың кетуінің ықтимал салдарының «Ақырет сценарийі» деп атады, бұл кең таралған қауымдық қақтығысты болжады. Ең қорқыныштысы – Солтүстік Ирландияны ғана емес, сонымен қатар Ирландия Республикасы мен Шотландияны қамтитын азаматтық соғыс. Кейіннен британдықтардың кетуі Солтүстік Ирландияны «балқандастыруға» әкелуі мүмкін деп қорқынышты. 1972 жылдан бастап зорлық-зомбылық деңгейі төмендеді, 1976 жылдан кейін жылына 150-ден аз, ал 1988 жылдан кейін 100-ден аз адам қаза тапты. Уақытша ИРА АҚШ, Ирландия Республикасы және Ливиядан контрабандалық түрде әкелінген қару-жарақ пен жарылғыш заттарды қолдана отырып, Англияны және континенттік Еуропадағы әртүрлі британдық әскер базаларын бомбалады, сондай-ақ Солтүстік Ирландияда да шабуылдар жасады. Бұл шабуылдар тек қауіпсіздік нысандарын ғана емес, сонымен қатар коммерциялық нысандар мен түрлі қала орталықтарын да қамтыды. Оның ең танымал шабуылдары жарылғыш заттар салынған көліктерді қолдану болды. Сонымен қатар, лоялистік жарымәскери ұйымдар өздерінің науқанын көбінесе (бірақ тек қана емес) Солтүстік Ирландияға бағыттады, Ирландия Республикасының қатысы жоқ әскерлерін елемеді, және оның орнына республикалық жарымәскери ұйымдардың өте аз шығындарын мәлімдеді. Республикалықтар да бөлінуден бері құрылған жалғыз маңызды жалпыирландиялық құрылымдарды қабылдаудан бас тартуға мәжбүр болды. 1990 жылдарға қарай ИРА мен британдық қауіпсіздік күштері арасындағы соңғы қақтығыс, сондай-ақ Sinn Féin-нің саяси табыстары республикалық қозғалыстың көпшілігін осы кезеңде зорлық-зомбылыққа қарағанда келіссөздер арқылы республикалық мақсаттарға жетуге болатынына көндірді. Жарымәскери ұйымдардан саяси құралдарға көшу Солтүстік Ирландиядағы бейбіт процестің бір бөлігі болды, ол Лондон (Джон Мейджор) және Дублин (Альберт Рейнольдс) қалаларында жаңа басшылар пайда болғаннан кейін басталды.

Tensions rose higher after the killing of fourteen unarmed civilians in Derry by the 1st Battalion, Parachute Regiment on 30 January 1972, an event dubbed Bloody Sunday. Many civilians were killed and injured by the indiscriminate bombing campaigns carried out, mainly by the Provisional IRA. Throughout this period, the main paramilitary organisations began to form. In 1970 the Provisional IRA, was created as a breakaway from what then became known as the Official IRA. The Provisionals came from various political perspectives, though most rejected the increasingly Marxist outlook of the Officials and were united in their rejection of the Official's view that physical force alone would not end partition. A campaign of sectarian attacks by loyalist paramilitary groups like the Ulster Defence Association (formed to co ordinate the various Loyalist vigilante groups that sprung up) and others brought Northern Ireland to the brink of civil war. On 30 March 1972, the British government, unwilling to grant the unionist Northern Ireland government more authoritarian special powers, and now convinced of its inability to restore order, pushed through emergency legislation that prorogued the Northern Ireland Parliament and introduced direct rule from London. 1972 was the most violent year of the conflict. In 1973 the British government dissolved the Parliament of Northern Ireland and its government under the Northern Ireland Constitution Act 1973. The British government held talks with various parties, including the Provisional IRA, during 1972 and 1973. The Official IRA declared a ceasefire in 1972, and eventually ended violence against the British altogether, although a breakaway group, the Irish National Liberation Army, continued. The Provisional IRA remained the largest and most effective nationalist paramilitary group. On 9 December 1973, after talks in Sunningdale, Berkshire, the UUP, SDLP and Alliance Party of Northern Ireland and both governments reached the Sunningdale Agreement on a cross community government for Northern Ireland, which took office on 1 January 1974. The Provisional IRA was unimpressed, increasing the tempo of its campaign, while many unionists were outraged at the participation of Irish nationalists in the government of Northern Ireland and at the cross border Council of Ireland. Although the pro Sunningdale parties had a clear majority in the new Northern Ireland Assembly, the failure of the pro Agreement parties to co ordinate their efforts in the general election of 28 February, combined with an IRA sponsored boycott by hardline republicans, allowed anti Sunningdale unionists to take 51.1% of the vote and 11 of Northern Ireland's 12 seats in the UK House of Commons. Emboldened by this, a coalition of anti Agreement unionist politicians and paramilitaries organised the Ulster Workers' Council strike which began on 15 May. The strikers brought Northern Ireland to a standstill by shutting down power stations, and after Prime Minister Harold Wilson refused to send in troops to take over from the strikers, the power sharing executive collapsed on 28 May 1974. Some British politicians, notably former British Labour minister Tony Benn, advocated British withdrawal from Ireland, but many opposed this policy, and called their prediction of the possible results of British withdrawal the 'Doomsday Scenario', anticipating widespread communal strife. The worst fear envisaged a civil war which would engulf not just Northern Ireland, but also the Republic of Ireland and Scotland, both of which had major links with the people of Northern Ireland. Later, the feared possible impact of British withdrawal was the 'Balkanisation' of Northern Ireland. The level of violence declined from 1972 onwards, decreasing to under 150 deaths a year after 1976 and under 100 after 1988. The Provisional IRA, using weapons and explosives smuggled from the United States, the Republic of Ireland, and Libya, bombed England and various British army bases in continental Europe, as well as conducting ongoing attacks within Northern Ireland. These attacks were not only on security targets but also on commercial properties and various city centres. Arguably its signature attack would involve cars packed with high explosives. At the same time, loyalist paramilitaries largely (but not exclusively) focused their campaign within Northern Ireland, ignoring the uninvolved military of the Republic of Ireland, and instead claiming a (very) few republican paramilitary casualties. They usually Republicans were also left in the position of rejecting the only significant all Ireland structures created since partition. By the 1990s, the perceived stalemate between the IRA and British security forces, along with the increasing political successes of Sinn Féin, convinced a majority inside the republican movement that greater progress towards republican objectives might be achieved through negotiation rather than violence at this stage. This change from paramilitary to political means was part of a broader Northern Ireland peace process, which followed the appearance of new leaders in London (John Major) and Dublin (Albert Reynolds).

Белфаст келісімі / Ұлы жұма келісімі

Солтүстік Ирландия мәселелеріне үкіметтің күшейтілген назары 1993 жылы екі премьер-министрдің Даунинг-стрит декларациясына қол қоюына әкелді. Сонымен қатар, Синн Фейннің жетекшісі Джерри Адамс және Социал-демократиялық және лейбористік партияның жетекшісі Джон Хьюм келіссөздер жүргізді. 1997 жылғы жалпы сайлауда премьер-министр Тони Блэр басқаратын Лейбористік үкіметтің қайта оралуымен Ұлыбританияның саяси ландшафты күрт өзгерді, парламентте үлкен көпшілікке ие болды. Ulster Unionist Party-дің жаңа жетекшісі Дэвид Тримбл, бастапқыда қатал саясаткер ретінде қарастырылған, өз партиясын 1998 жылы Белфаст келісімін ("Good Friday Agreement") тудырған көп партиялық келіссөздерге қатыстырды, оған 1998 жылдың 10 сәуірінде сегіз партия қол қойды, бірақ Иан Пейслидің Демократиялық юнионисттік партиясы мен Ұлыбританияның юнионисттік партиясы қатыспады. Солтүстік Ирландиядағы екі қауымның көпшілігі осы Келісімді, сондай-ақ Ирландия Республикасы халқы да 1998 жылғы 22 мамырда өткен референдум арқылы мақұлдады. Республика конституциясын өзгертті, Солтүстік Ирландия аумағына қатысты талабын Ирландия халқының барлығының ирланд ұлтының бір бөлігі болу құқығын растауымен және Біріккен Ирландияға ұмтылу туралы мәлімдемемен алмастырды (Ирландия Конституциясының Он тоғызыншы түзетуіне қараңыз). "Good Friday Agreement" негізінде, сайлаушылар Солтүстік Ирландияның жаңа парламентін құру үшін жаңа Ассамблеяны сайлады. Кез келген партия белгілі бір деңгейде қолдауға жетсе, өз партиясының мүшелерін үкіметке тағайындау және бір немесе бірнеше министрліктерді иелену құқығына ие болады. Ulster Unionist Party-дің жетекшісі Дэвид Тримбл Солтүстік Ирландияның бірінші министрі болды. SDLP-нің жетекшісінің орынбасары Сеймус Маллон Солтүстік Ирландияның бірінші вице-министрі болды, бірақ оның партиясының жаңа жетекшісі Марк Дюркан кейіннен оны алмастырды. Ulster Unionists, Социал-демократиялық және лейбористік партия, Синн Фейн және Демократиялық юнионисттік партияның әрқайсысы билікті бөлісу жиналысында министрлікке ие болды. Ассамблея мен оның атқарушы органы тоқтап-қосылу режимінде жұмыс істеді, IRA-ның қарусыздану міндеттемелерін орындауына қатысты қайта-қайта туындаған келіспеушіліктер болды, сондай-ақ Солтүстік Ирландия полиция қызметінің арнайы бөлімінен азаматтық қызметте IRA-ның тыңшылар желісі бар деген айыптаулар түсті. Кейіннен тыңшылар желісін MI5 (Денис Дональдсонды қараңыз) басқарғаны белгілі болды. Содан кейін Солтүстік Ирландияны тағы бір рет тікелей басқарумен Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Питер Хейн және оған жауап беретін британдық министрлер тобы айналысты. Хейн тек Кабинетке жауапты болды. Солтүстік Ирландияға қатысты британдық позицияның өзгеруі Елизавета II-нің Стормонтқа жасаған сапарында көрінді, онда ол SDLP-нің ұлтшыл министрлерімен және юнионист министрлерімен кездесіп, өзін ирланд деп санайтын адамдардың британдықтармен тең құқыққа ие екенін айтты. Сол сияқты, Солтүстік Ирландияға келген Ирландия президенті Мэри МакАлизе юнионист министрлерімен және әр округтің лорд-лейтенанттарымен – патшайымның ресми өкілдерімен кездесті. "Good Friday Agreement"-ті мойындаудан бас тартқан Provisional IRA-дағы диссидент республикашылар негізгі ұйымнан бөлініп, "Real IRA" деп аталатын жеке ұйым құрды. Осы жарымәскери топ 1998 жылдың тамызында Омаг қаласында жасалған бомбалық шабуылға жауапты болды, нәтижесінде 29 адам қаза тапты, оның ішінде анасы мен туа біткен егіздері де болды. Дәстүрлі республикалық саясаттан айырылып, Мартин МакГиннес "Real IRA"-ның әрекеттерін ресми түрде айыптады, бұл республикалық қозғалыстағы диссиденттік топтардың шеттетілуіне және қолдаудың азаюына әкелді.

Increased government focus on the problems of Northern Ireland led, in 1993, to the two prime ministers signing the Downing Street Declaration. At the same time Gerry Adams, leader of Sinn Féin, and John Hume, leader of the Social Democratic and Labour Party, engaged in talks. The UK political landscape changed dramatically when the 1997 general election saw the return of a Labour government, led by prime minister Tony Blair, with a large parliamentary majority. A new leader of the Ulster Unionist Party, David Trimble, initially perceived as a hardliner, brought his party into the all party negotiations which in 1998 produced the Belfast Agreement ("Good Friday Agreement"), signed by eight parties on 10 April 1998, although not involving Ian Paisley's Democratic Unionist Party or the UK Unionist Party. A majority of both communities in Northern Ireland approved this Agreement, as did the people of the Republic of Ireland, both by referendum on 22 May 1998. The Republic amended its constitution, to replace a claim it made to the territory of Northern Ireland with an affirmation of the right of all the people of Ireland to be part of the Irish nation and a declaration of an aspiration towards a United Ireland (see the Nineteenth Amendment of the Constitution of Ireland). Under the Good Friday Agreement, properly known as the Belfast Agreement, voters elected a new Northern Ireland Assembly to form a parliament. Every party that reaches a specific level of support gains the right to name members of its party to government and claim one or more ministries. Ulster Unionist party leader David Trimble became First Minister of Northern Ireland. The Deputy Leader of the SDLP, Seamus Mallon, became Deputy First Minister of Northern Ireland, though his party's new leader, Mark Durkan, subsequently replaced him. The Ulster Unionists, Social Democratic and Labour Party, Sinn Féin and the Democratic Unionist Party each had ministers by right in the power sharing assembly. The Assembly and its Executive operated on a stop start basis, with repeated disagreements about whether the IRA was fulfilling its commitments to disarm, and also allegations from the Police Service of Northern Ireland's Special Branch that there was an IRA spy ring operating in the heart of the civil service. It has since emerged that the spy ring was run by MI5 (see Denis Donaldson). Northern Ireland was then, once more, run by the Direct Rule Secretary of State for Northern Ireland, Peter Hain, and a British ministerial team answerable to him. Hain was answerable only to the Cabinet. The changing British position to Northern Ireland was represented by the visit of Queen Elizabeth II to Stormont, where she met nationalist ministers from the SDLP as well as unionist ministers and spoke of the right of people who perceive themselves as Irish to be treated as equal citizens along with those who regard themselves as British. Similarly, on visits to Northern Ireland, the President of Ireland, Mary McAleese, met with unionist ministers and with the Lord Lieutenant of each county – the official representatives of the Queen. Dissident Republicans in the Provisional IRA who refused to recognize the Good Friday Agreement split from the main body and formed a separate entity known as the Real IRA. It was this paramilitary group that was responsible for the Omagh Bombing in August 1998 that claimed the lives of 29 including a mother and her unborn twins. In a break from traditional Republican policy, Martin McGuinness officially condemned the actions of the Real IRA, setting a precedent that resulted in the alienation and minuscule support for dissident groups within the Republican movement.

2002-2007 жылдардағы үкімет құлдырауы

Алайда, 2003 жылғы 30 қарашадағы Ассамблея сайлауында «Синн Фэйн» және Демократиялық юнионисттік партиясы (DUP) әрбір қауымдастықтағы ең ірі партиялар болып қалыптасты, бұл децентрализацияланған институттарды қайта құруды қиындатады деп есептелді. Дегенмен, саяси партиялар мен Ұлыбритания және Ирландия үкіметтері арасындағы ауқымды келіссөздер 2004 жыл бойы тұрақты, бірақ үзіліс-үзіліспен алға жылжуға мүмкіндік берді, әсіресе DUP жаңадан ашылған прагматизмімен көптеген сарапшыларды таң қалдырды. Алайда, 2004 жылдың желтоқсанында «Синн Фэйн» мен DUP арасындағы қаруды үкіметке беру жөніндегі келісім IRA-ның таратылуының фототүсірілімдік дәлелдері қажет пе, жоқ па деген дауға байланысты бұзылды, сондай-ақ IRA мұндай дәлелдерді ұсынудан бас тартты. 2005 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда поляризация одан әрі күшейді, DUP үлкен табысқа жетті, бірақ «Синн Фэйн» көптеген адамдар күткендей үлкен жетістікке қол жеткізе алмады. Атап айтқанда, «Синн Фэйннің» SDLP жетекшісі Марк Дюрканның Фойл округіндегі мандатын жеңіп алмауы республикалық партия үшін маңызды сәтсіздік болды. UUP тек бір мандатты иеленді, ал оның жетекшісі Дэвид Тримбл өзінің мандатын жоғалтып, кейіннен жетекші лауазымынан кетті. 2005 жылдың 28 шілдесінде IRA қарулы күресті тоқтатуға және өз мүшелеріне қаруды тастап, тек саяси бағдарламаларды іске асыруға бұйрық берді. Ұлыбритания және Ирландия үкіметтері бұл мәлімдемені жылы қарсы алды, бірақ Солтүстік Ирландиядағы саяси реакция жылдар бойы саяси және әлеуметтік қақтығыстар тудырған күдікке бейім екенін көрсетті. Тамыз айында Ұлыбритания үкіметі қауіпсіздік жағдайының жақсаруына және «Жұма келісімінің» ережелеріне сәйкес, «Баннер» операциясы 2007 жылдың 1 тамызына дейін аяқталады деп хабарлады. 2006 жылдың 13 қазанында Шотландиядағы Сент-Эндрюс қаласында үш күндік көппартиялық келіссөздерден кейін келісім ұсынылды, оны DUP-ті қоса алған барлық партиялар қолдады. Келісімге сәйкес, «Синн Фэйн» Солтүстік Ирландиядағы полицияны толық қолдайды, ал DUP «Синн Фэйнмен» билікті бөліседі. Солтүстік Ирландияның барлық негізгі партиялары, DUP және «Синн Фэйн» осы келісімді ресми түрде мақұлдады.

However, the Assembly elections of 30 November 2003 saw Sinn Féin and the Democratic Unionist Party (DUP) emerge as the largest parties in each community, which was perceived as making a restoration of the devolved institutions more difficult to achieve. However, serious talks between the political parties and the British and Irish governments saw steady, if stuttering, progress throughout 2004, with the DUP in particular surprising many observers with its newly discovered pragmatism. However, an arms for government deal between Sinn Féin and the DUP broke down in December 2004 due to a row over whether photographic evidence of IRA decommissioning was necessary, and the IRA refusal to countenance the provision of such evidence. The 2005 British general election saw further polarisation, with the DUP making sweeping gains, although Sinn Féin did not make the breakthrough many had predicted. In particular, the failure of Sinn Féin to gain the SDLP leader Mark Durkan's Foyle seat marked a significant rebuff for the republican party. The UUP only took one seat, with the leader David Trimble losing his and subsequently resigning as leader. On 28 July 2005, the IRA made a public statement ordering an end to the armed campaign and instructing its members to dump arms and to pursue purely political programmes. While the British and Irish governments warmly welcomed the statement, political reaction in Northern Ireland itself demonstrated a tendency to suspicion engendered by years of political and social conflict. In August the British government announced that due to the security situation improving and in accordance with the Good Friday Agreement provisions, Operation Banner would end by 1 August 2007. On 13 October 2006 an agreement was proposed after three days of multiparty talks at St. Andrews in Scotland, which all parties including the DUP, supported. Under the agreement, Sinn Féin would fully endorse the police in Northern Ireland, and the DUP would share power with Sinn Féin. All the main parties in Northern Ireland, including the DUP and Sinn Féin, subsequently formally endorsed the agreement.

2007-2017 жылдар аралығындағы басқару

2007 жылдың 8 мамырында, өкілеттіктер Солтүстік Ирландияға қайтарылды. ДЮП көшбасшысы Ян Пейсли және Синн Фэйннің Мартин МакГиннесс тиісінше бірінші министр және бірінші министрдің орынбасары болып қызметке кірісті (BBC). Олардың іс-шараларында Westlife тобының 2005 жылғы "You Raise Me Up" әні ойнатылды. 2008 жылдың 5 маусымында Питер Робинсон Ян Пейслиден кейін бірінші министр болып бекітілді. 2015 жылдың қараша айында ол 2016 жылдың қаңтар айында ресми түрде отставкаға кететінін жариялады. Оның Демократиялық унионисттік партиясының (ДЮП) көшбасшысы Арлин Фостер 2016 жылдың 11 қаңтарында жаңа бірінші министр болды. Ол бірінші министр лауазымын атқарған алғашқы әйел болды.

2017-2020 жылдардағы үкімет құлдырауы

2017 жылдың 9 қаңтарында жаңартылатын жылуға арналған жәрдемақыларға байланысты туындаған даудан кейін Мартин МакГиннес бірінші министрдің орынбасары лауазымынан кетті, бұл 2017 жылғы Солтүстік Ирландия Ассамблеясының сайлауын және Солтүстік Ирландияның атқарушы билігінің құлауын тудырды. Осы уақыттан бері атқарушы билік тоқтап тұр және қайта құрылмады. Бұл сайлау Солтүстік Ирландия саясатында маңызды өзгеріс болды, себебі 1921 жылы Ирландияның бөлінуінен бері өткен алғашқы сайлауда унионистік партиялар орындардың көпшілігін жеңіп ала алмады, ал унионисттік және ұлтшыл партиялар Ассамблеяда тең өкілдік алды (Синн Фейн мен SDLP арасында 39 мүше, DUP, UUP және TUV арасында 39 мүше). DUP орындарды жоғалтуы салдарынан, партия бұрын даулы түрде қолданған, мысалы, Солтүстік Ирландияға бір жынысты неке енгізу сияқты шараларды тоқтату үшін қолданылатын, петиция механизмін біржақты түрде қолдану мүмкіндігінен айырылды. UUP басшысы Майк Несбит партияның ешқандай үлкен жетістікке қол жеткізе алмағанына байланысты отставкаға кетті. Синн Фейн, RHI тергеуі аяқталғанға дейін Фостердің бірінші министр болмауы сияқты, DUP-тің ұстанымында маңызды өзгерістер болмаса, DUP-пен билікті бөлісуге қайта оралмайтынын мәлімдеді. Партиялар әкімшілікті құруға үш апта уақыт алды; әйтпесе, жаңа сайлау шақырылуы мүмкін еді. Юнионизм Ассамблеядағы жалпы көпшілігін жоғалтса да, саяси талдаушы Мэтью Уайтинг бұл нәтижені, бір біріккен Ирландияға қарай маңызды серпіліс емес, сайлаушылардың құзыретті жергілікті басшылық іздеуі және DUP-тің дәстүрлі сайлаушы базасын сайлауға ынталандыруда Синн Фейнге қарағанда нашар нәтиже көрсетуімен байланыстырды. Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Джеймс Брокеншир 27 наурыздағы мерзім өткеннен кейін саяси партияларға коалициялық келісімге қол жеткізу үшін қосымша уақыт берді. Синн Фейн келісімге қол жеткізілмесе, жаңа сайлау өткізуді талап етті. Пасхадан кейін келіссөздер тоқтап қалды, бірақ Брокеншир мамыр айының басына дейін келісімге қол жеткізілмесе, жаңа сайлау немесе тікелей басқару туралы ескертті. 18 сәуірде Консервативтік партиясының премьер-министрі Тереза Мэй 2017 жылдың 8 маусымына кезектен тыс жалпы сайлауды тағайындады. Билікті бөлісу туралы келіссөздер үшін 29 маусымға жаңа мерзім белгіленді. Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда DUP және Sinn Féin алға жылжыды, ал UUP және SDLP барлық депутаттарын жоғалтты. Нәтижесінде консерваторлар орындарды жоғалтып, парламентте ешбір партия көпшілік орындарға ие болмады. Мэй DUP-тің қолдауын алу арқылы азшылық үкіметін құруға тырысты. Әртүрлі сарапшылар бұл, Ұлы Жексенбі келісімінде талап етілгендей, Ұлыбритания үкіметінің Солтүстік Ирландиядағы бейтарап төреші рөліне қатысты мәселелер тудыратынын айтты. 2017 жылдың 12 маусымында келіссөздер қайта басталды, ал консервативтік-DUP келісімі 26 маусымда жарияланды. Жаңа мерзім 29 маусымға белгіленді, бірақ келісімге уақтылы қол жеткізілмейтіні анық болды, себебі басты дау Синн Фейннің ирланд тілі заңын қабылдауына байланысты болды, оны DUP қабылдаудан бас тартты, ал Синн Фейн Ольстер шотланд тілін де қамтитын гибридтік заңды қабылдауға қарсы болды. Мерзім аяқталды, бірақ ешқандай шешім қабылданбады. Брокеншир келіссөздерді ұзартты, бірақ Синн Фейн мен DUP кез келген жақын арадағы шешімге үмітсіздікпен қарады. Келіссөздер 2017 жылдың күзінде қайта басталды, бірақ сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Ұлыбритания Парламенті 2017-2018 қаржы жылына арналған бюджетті қабылдауға мәжбүр болды. 13 қарашада басталган заң жобасы қабылданса, Солтүстік Ирландияға бөлінген соңғы 5% қаржылық грантты босатуға мүмкіндік беретін еді.

On 9 January 2017, following the Renewable Heat Incentive scandal, Martin McGuinness resigned as deputy First Minister, triggering the 2017 Northern Ireland Assembly election and the collapse of the Northern Ireland Executive. Since then, the Executive has been in suspension and has not reformed. The election marked a significant shift in Northern Ireland's politics, being the first election since Ireland's partition in 1921 in which unionist parties did not win a majority of seats, and the first time that unionist and nationalist parties received equal representation in the Assembly (39 members between Sinn Féin and the SDLP, 39 members between the DUP, UUP, and TUV). The DUP's loss of seats also prevents it from unilaterally using the petition of concern mechanism, which the party had controversially used to block measures such as the introduction of same sex marriage to Northern Ireland. UUP leader Mike Nesbitt announced his resignation, following the party's failure to make any breakthrough. Sinn Féin reiterated that it would not return to a power sharing arrangement with the DUP without significant changes in the DUP's approach, including Foster not becoming First Minister until the RHI investigation is complete. The parties had three weeks to form an administration; failing that, new elections would likely be called. While unionism has lost its overall majority in the Assembly, the result has been characterised by political analyst Matthew Whiting as being more about voters seeking competent local leadership, and about the DUP having less success than Sinn Féin in motivating its traditional voter base to turn out, than about a significant move towards a united Ireland. Secretary of State for Northern Ireland James Brokenshire gave the political parties more time to reach a coalition agreement after the 27 March deadline passed. Sinn Féin called for fresh elections if agreement could not be reached. Negotiations were paused over Easter, but Brokenshire threatened a new election or direct rule if no agreement could be reached by early May. On 18 April, the Conservative Party Prime Minister, Theresa May, then called a snap general election for 8 June 2017. A new deadline of 29 June was then set for power sharing talks. The UK General Election saw both the DUP and Sinn Féin advance, with the UUP and SDLP losing all their MPs. The overall result saw the Conservatives losing seats, resulting in a hung parliament. May sought to continue as Prime Minister running a minority administration through seeking the support of the DUP. Various commentators suggested this raised problems for the UK government's role as a neutral arbiter in Northern Ireland, as is required under the Good Friday Agreement. Talks restarted on 12 June 2017, while a Conservative–DUP agreement was announced and published on 26 June. A new deadline was set for 29 June, but it appeared that no agreement would be reached in time, with the main sticking point over Sinn Féin's desire for an Irish language act, rejected by the DUP, while Sinn Féin reject a hybrid act that also covers Ulster Scots. The deadline passed with no resolution. Brokenshire extended the time for talks, but Sinn Féin and the DUP remained pessimistic about any quick resolution. Negotiations resumed in the autumn of 2017 but failed, leaving it in the hands of the UK Parliament to pass a budget for the ongoing financial year of 2017–18. The bill, which began its passage on 13 November, would if enacted release the final 5% of Northern Ireland's block grant.

Келіссөздер қайта басталды, 2018 жыл

DUP пен Sinn Féin арасындағы келіссөздер 2018 жылдың 6 ақпанында қайта басталды, бұл ақпан айының ортасы мерзімінен бірнеше күн бұрын болды, онда келісімге қол жеткізілмеген жағдайда Вестминстер өңірлік бюджетті міндетті түрде бекітуге тиіс болатын. Тереза Мэй мен Лео Варадкар қатысқанына қарамастан, келіссөздер сәтсіз аяқталды және DUP келіссөзшісі Саймон Гамильтон «біз бен Sinn Féin арасында маңызды және елеулі келіспеушіліктер сақталып тұр» деді. Бұл тұрқысыздық қыркүйекке дейін жалғасты, сол кезде Солтүстік Ирландия толыққанды жұмыс істейтін басқарусыз 590 күнге жетті, бұл 2010 жылдың сәуірінен 2011 жылдың желтоқсанына дейінгі Бельгиядағы рекордты көрсеткішті басып өтті. 18 қазанда Солтүстік Ирландия хатшысы Карен Брэдли «Солтүстік Ирландия (атқарушы билік құру және функцияларды жүзеге асыру)» заң жобасын ұсынды, ол Ассамблея сайлауының мерзімін 2019 жылғы 26 наурызға дейін жойды, оны Солтүстік Ирландия хатшысы бір рет қана кейінге жылдыруға құқылы, ал осы аралықта Солтүстік Ирландияның атқарушы органы кез келген уақытта құрылуы мүмкін, мемлекеттік қызметкерлерге халыққа пайдалы ведомстволық шешімдерді белгілі бір деңгейде қабылдауға мүмкіндік береді, сондай-ақ Корольдік министрлеріне Солтүстік Ирландиядағы бірнеше лауазымдарға тағайындалуға рұқсат береді. Заң жобасының үшінші оқылысы 24 және 30 қазанда Төменгі палатада және Лордтар палатасында қабылданды. Заң жобасы «Солтүстік Ирландия (атқарушы билік құру және функцияларды жүзеге асыру)» туралы 2018 жылғы заңға айналды және 1 қарашада Корольдік келісімге қол қойылғаннан кейін күшіне енді. 31 қазанда Солтүстік Ирландия хатшысына бағытталған сұрақтар кезінде Карен Брэдли келесі күні Белфаста басқарушы партиялармен заң жобасын (сол күні заң болмағандықтан) іске асыру және өкілеттік беруді қалпына келтірудің келесі қадамдары туралы кездесу өткізетінін, сондай-ақ Тереза Мэйдің іс жүзіндегі орынбасары Дэвид Лидингтонмен бірге Дублинге ұшып, Ирландия үкіметімен үкіметаралық конференция өткізетінін мәлімдеді. Ол кезде келісімге қол жеткізілмеді.

Гейлік некелер мен аборттар

Солтүстік Ирландияда 2019 жылдың 22 қазанында бір жынысты некелер мен абортты либералдау заңдастырылды. Заңдастыру 2019 жылғы 24 шілдеде Солтүстік Ирландияның (атқарушы құрам және басқа да мәселелер) 2019 жылғы заңына енгізілген түзету арқылы корольдық бекітілуді алды, бұл негізінен атқарушы орган болмаған жағдайда Солтүстік Ирландияда тұрақты басқаруды қамтамасыз ету үшін жасалды. Британ үкіметі заңдастырудың 22 қазанға дейін атқарушы билік жұмыс істемесе ғана күшіне енетінін мәлімдеді. 21 қазанда, көбінесе унионисттік партиялар Ассамблеяны қайта іске қосуға тырысты, бірақ Синн Фейн және Альянс партиялары Ассамблеяға қатысудан бас тартты. Заңдастыру күшіне енді және Стормонтты қайта іске қосу жұмыстары жаңа сайлау мүмкіндігі туғанша бірнеше ай бойы тоқтап тұрды.

2020-2022 жылдарға арналған басқару

2020 жылдың қаңтар айының басында британдық және ирландтық үкіметтер Солтүстік Ирландияда билікті бөлісуді және өкілеттік беруді қалпына келтіру туралы келісім мәтінін жариялады. Солтүстік Ирландия Ассамблеясы мен Атқарушы органы (үш жыл бұрын тарап кеткен) 2020 жылдың 11 қаңтарында «Жаңа онжылдық, жаңа тәсіл» деген келісімге DUP және Sinn Féin, сондай-ақ британдық және ирландтық үкіметтер қол қойғаннан кейін қайта жұмысын бастады, кейін басқа көптеген партиялар да қол қойды. 2021 жылдың сәуірінде Арлин Фостер 28 мамырда DUP жетекшісі лауазымынан кетіп, 2021 жылдың маусым айының соңында Бірінші министр қызметін аяқтайтынын мәлімдеді. 2022 жылдың 3 ақпанында Пол Гиван Бірінші министр лауазымынан кетті, бұл Мишель О’Ниллдің Бірінші министрдің орынбасары лауазымынан автоматты түрде кетуіне және Солтүстік Ирландияның Атқарушы органының тарауына әкеп соқты.

ДЮП NI протоколын бойкоттау және Стормонтты қалпына келтіру 2024- қазіргі

2024 жылдың 18 қаңтарында Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің, Translink NI және мұғалімдер кәсіподақтарының 100 мыңнан астам қызметкері Белфаст қаласының ішіндегі көптеген қалалар мен елді мекендерде жалақы үшін мемлекеттік сектордағы ереуілге шықты. 2024 жылдың 30 қаңтарында Демократиялық унионисттік партияның жетекшісі Джеффри Дональдсон Ұлыбритания парламенті жаңа заң қабылдаса ғана DUP атқарушы билікті қайта құралатынын мәлімдеді. Екі жылдық үзілістен кейін, NI Ассамблеясы 2024 жылдың 3 ақпанында өтіп, Мишель О'Ниллді бірінші министр, ал Эмма Литтл Пенгеллиді бірінші министрдің орынбасары етіп тағайындады. Солтүстік Ирландия тарихында республикалық идеологияны ұстанатын адамның бірінші министр болуы, сондай-ақ ең жоғары екі лауазымды әйелдердің атқаруы – бұл алғашқы рет.

Тарихнама

Адамсон, Иан. Ольстердің таныстырылуы, 2-ші басылым (Белфаст, 1987)
Лоутер, Шерил. Шындық, жоққа шығару және өту: Солтүстік Ирландия және даулы өткен шақ (Routledge, 2018). Миллер, Дэвид, ред. Солтүстік Ирландияны қайта қарастыру: мәдениет, идеология және колониализм (Routledge, 2014)
Паркер, Майкл. Тарихты өзгерту: Республика және Солтүстік Ирландия 1990 жылдан бері (Манчестер университетінің баспасы, 2017). онлайн
Смит, Джим, ред. Қиындықтарды еске алу: Солтүстік Ирландияның жақындағы өткені үшін күрес (U of Notre Dame Press, 2017).