Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян жазушысы (1829–1866)
Armenian writer (1829–1866)
Микаел Налбандян. Балама жазылулары: Микаел, Налбандян, Налпантиан. Өмірінде Микаел Налбандянц (Միքայէլ Նալբանդեանց) деген атпен танымал болған. Орыс тілінде хаттарына өзінің есімінің орысшаланған түрін қол қойған: Михаил Налбандов (Михаил Налбандов, реформаға дейінгі жазу: Михаилъ Налбандовъ). Кейде ағылшын тілінде Михаил деп аударылады. Оның әкесі Газар (немесе Лазар, 1864 ж. қайтыс болған) және алдыңғы ата-бабалары темір ұстаған (немесе қара металл өңдеген), осыдан олардың тегі шыққан, ол парсы тіліндегі nalband сөзінен келген. 1837 жылдан 1845 жылға дейін қазіргі армян білімінің негізін қалаушы әке Габриэль Патканянның жеке мектебінде оқыған. Ол орыс және француз тілдерін үйреніп, батыс әдебиетімен және ғылымымен танысқан. Патканянның мектебі 1845 жылдың қазан айында Католикос Нерсес Аштаракеци тарапынан жабылды. Нерсес және Нахичеванның діни басшысы Харутюн Халибиан, Патканянның мектепте діни емес пәндерді насихаттау арқылы шектен шыққанын айтты. 1848 жылдың шілдесінен 1853 жылдың шілдесіне дейін Налбандян Кишиневте, қазіргі Молдавияда, Жаңа Нахичеван және Бессарабия епархиясының басшысы архиепископ Маттеос Вехапецианның хатшысы болып жұмыс істеді. Сол жылдары ол көбінесе Кишиневте тұрды, бірақ денсаулығын жақсарту үшін туған қаласына, Одессаға, Херсонға және Қырымға үнемі сапар шекті. Осы кезеңде ол армян шіркеуінде кеңсе қызметкері немесе диакон сияқты төменгі дәрежелі дпир ретінде танымал болды. Оның либералды жазбалары шіркеу басшыларының наразылығын тудырды. Католикос Нерсес Налбандянның оның әдепсіз жазбаларына байланысты озбырлығын көрсетті. Ол діни қуғын-сүргіннен қашу үшін Кишинев пен Жаңа Нахичеваннан қашуға мәжбүр болды.
Mikayel Nalbandianefn|Alternative spellings: Mikael, Nalbandyan, Nalpantian. He was known as Mikayel Nalbandiants (Միքայէլ Նալբանդեանց) during his lifetime. In Russian, he signed his letters in a Russified version of his name: Mikhail Nalbandov (Михаил Налбандов, pre reform spelling: Михаилъ Налбандовъ). Sometimes anglicized as Michael. His father, Ghazar (or Lazar, d. 1864), and earlier ancestors were farriers (and/or blacksmiths), from which they got their last name, which originates from Persian nalband. He first studied, from 1837 to 1845, at the private school of Father Gabriel Patkanian, a pioneer of modern Armenian education. He was taught Russian and French and was exposed to Western literature and science. Patkanian's school was shut down by Catholicos Nerses Ashtaraketsi in October 1845. Nerses and Harutiun Khalibian, the pro clerical mayor of Nakhichevan, believed Patkanian went too far by promoting secular subjects at his school. From July 1848 to July 1853 Nalbandian worked as the secretary of Archbishop Matteos Vehapetian, the primate of the diocese of New Nakhichevan and Bessarabia, seated in Kishinev, in modern Moldova. During those years he was mostly based in Kishnev, but regularly visited his hometown and Odessa, Kherson, and Crimea for health treatment. During this period, he was known as a dpir, a low level rank in the Armenian church akin to a clerk or deacon. For his liberal writings, he incurred the enmity of the church authorities. Catholicos Nerses developed an enmity towards Nalbandian for his alleged immoral writings. He was forced to flee Kishnev and New Nakhichevan to avoid religious persecution.
Мәскеу
Содан кейін Налбандян дін қызметкері болу жоспарынан бас тартып, 1853 жылдың шілдесінің соңында Мәскеуге көшіп келді. 1853 жылдың қазанында Санкт-Петербург императорлық университетінен сертификат алғаннан кейін Мәскеудегі Лазарев шығыс тілдері институтында армян тілін оқытуды бастады. Сол жерде ол Степанос Назарянмен танысты. Налбандян 1854 жылдың қаңтарында Мәскеуде Католикос Нерсестің шақыруымен «заңсыз қызметтері» үшін қысқа мерзімге қамауға алынды. 1854 жылдың қыркүйегінде Лазарев институтынан босатылды. Тұрақты студент ретінде екі рет қабылдауға тырысқаннан кейін, Налбандян 1854 жылдан 1858 жылға дейін Императорлық Мәскеу университетінде медицинаны тыңдаушы студент ретінде оқыды. 1858 жылы ол Степанос Назарянмен бірлесіп, 1864 жылға дейін Мәскеуде жарық көрген ай сайынғы «Hyusisapayl» («Հիւսիսափայլ», Солтүстік жарық немесе Aurora Borealis) журналын құрды. Бұл журнал радикалды, секулярлық және дін қызметкерлеріне қарсы бағытталған, армян халқы арасындағы либерализмнің алғашқы жария дауысы ретінде сипатталды. Журнал атына орыс радикалдары Герцен мен Огаревтің Лондонда жариялаған «Полиарная звезда» журналы әсер еткен. Ол 1859 жылдың күзінде журналдың редакциялық алқасынан кетіп қалды, бірақ оның еңбектері онда жариялануын жалғастырды. Кеткенге дейін Налбандян «Hyusisapayl» журналы үшін көптеген мақалалардың авторы және аудармашысы болды. 1859 жылдың наурыз айынан шілде айына дейін ол Еуропа бойынша саяхаттап, Варшава, Париж, Лондон және бірнеше неміс қалаларын аралады, онда ол белсенділермен (мысалы, Париждегі «Arevmutk» журналының редакторы Степан Восканмен) кездесіп, сол кездегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай туралы білім алды. 1860 жылдың маусымында Санкт-Петербург императорлық университетінің Шығыс факультетінде диссертациясын қорғады. Оның диссертациясы «Еуропада армян тілінің зерттелуі және армян әдебиетінің ғылыми маңызы» деп аталады. Кандидат болу үшін ол бұрын тарих, теология және келесі тілдер бойынша емтихан тапсырған: орыс, армян, грузин және түрік тілдері.
Nalbandian thereafter abandoned his plans to become a priest, and moved to Moscow in late July 1853. In October 1853 he began teaching the Armenian language at the Lazarev Institute of Oriental Languages in Moscow, after receiving a certificate from the Saint Petersburg Imperial University. There, he became acquainted with Stepanos Nazarian. Nalbandian was briefly arrested in Moscow in January 1854 for alleged "illegal activities", prompted by the Catholicos Nerses. He was fired from the Lazarev Institute in September 1854. After twice failing to enter as an regular student, Nalbandian attended the Imperial Moscow University from 1854 to 1858 as an auditing student of medicine. In 1858 he collaborated with Stepanos Nazarian to establish the monthly journal Hyusisapayl («Հիւսիսափայլ», Northern Lights or Aurora Borealis), which was published in Moscow until 1864. It has been characterized as a radical, secular, and anti clerical journal, which was the earliest public voice of liberalism among Armenians. The name was influenced by the journal Poliarnaia zvezda ("Northern Star"), published by Russian radicals Herzen and Ogarev in London. He left the editorial board of the monthly in the fall of 1859; however, his works continued to be published there. Until his departure, Nalbandian authored and translated most of the articles for Hyusisapayl. From March to July 1859 he traveled throughout Europe, visiting Warsaw, Paris, London, and several German cities, where he met activists (e. g. Stepan Voskan, editor of Paris based Arevmutk) and acquired knowledge about the socio economic and political conditions of the time. In June 1860 he defended his dissertation at the Faculty of Oriental (Eastern) Studies at the Saint Petersburg Imperial University. His dissertation was titled "On the Study of the Armenian Language in Europe and Scientific Significance of Armenian Literature". To become a candidate, he had earlier passed exams in history, theology and the following languages: Russian, Armenian, Georgian, and Turkish.
Саяхат
Кейін ол Калькуттаға (Үндістан) барып, армян саудакерінің өсиетімен Жаңа Нахичеван армян қауымына үлкен соманы аударуды ұйымдастырды. 1860 жылғы шілдеде Жаңа Нахичеванның 300-ге жуық қауым мүшелерінің жиналысында ол Үндістанға сапар шегуге өкіл болып сайланды. Оның саяхаттары 1860 жылдың тамызынан 1862 жылдың мамырына дейін созылды. Бұл сапарлар Налбандианның көзқарастарына елеулі әсер етті. Ол Тифлис қаласына барып, Газарос Ағайян және басқа армян зиялыларымен, Ресей (Шығыс) Армениясымен және Константинопольмен кездесті. Ресей Армениясына жасаған жалғыз сапарында ол Ереванға, Ечмиадзинге (армян шіркеуінің орталығы) және Ошақандағы V ғасырда армян әліпбиін ойлап тапқан Месроп Маштоцтың қабіріне барды. Константинопольде ол "Меғу" басылымының редакторы Харутюн Сваджиянмен және жергілікті армян интеллигенциясының басқа өкілдерімен кездесті. Лондонға сапарға ресми рұқсат алу үшін жолда, ол Италияға (Мессина, Сицилия, Неаполь, Рим және Генуя) барып, тәуелсіздік жақтастарымен – Джузеппе Гарибальдидің, итальян бірігу қозғалысының көшбасшысының ізбасарларымен байланыс жасады. Лондонда Ресей елшілігі мен Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі оны Жаңа Нахичеванның өкілі ретінде бекітті, ол Үндістаннан өсиеттің аударылуын ұйымдастыруға тиіс болды. Содан кейін ол Марсель, Александрия, Суэц, Аден, Цейлон және Мадрас арқылы Калькуттаға сапарлады. Мәсех Бабажанның ақшасын сәтті аударуды ұйымдастырғаннан кейін, Налбандиан 1861 жылдың қыркүйегінде Үндістаннан қайтып келді.
He subsequently left for Calcutta, India to arrange the transfer of a large amount willed by an Armenian merchant to the Armenian community of New Nakhichevan. In a July 1860 meeting of some 300 community members of New Nakhichevan, he was elected as the representative to travel to India. His travels lasted from August 1860 to May 1862. They had a significant impact on Nalbandian's views. He visited Tiflis, where he met Ghazaros Aghayan and other Armenian intellectuals, Russian (Eastern) Armenia and Constantinople. In his only visit to Russian Armenia, he traveled to Yerevan, Etchmiadzin (the center of the Armenian Church), and the grave of Mesrop Mashtots, the 5th century inventor of the Armenian alphabet, in Oshakan. In Constantinople he met with Harutiun Svadjian, the editor of Meghu, and other members of the local Armenian intelligentsia. On his way to London to obtain official permission for his journey, he visited Italy (Messina, Sicily, Naples, Rome, and Genoa), and contacted with independence activists—supporters of Giuseppe Garibaldi, the leader of the Italian unification movement. In London, he was confirmed by the Russian embassy and the British Foreign Office as New Nakhichevan's representative to arrange the transfer of the will from India. He thereafter traveled to Calcutta via Marseille, Alexandria, Suez, Aden, Ceylon, and Madras. After successfully arranging the transfer of the money of Maseh Babajan, Nalbandian left India in September 1861.
Тұтқындалу және өлім
Лондонда жүргенде ол «Лондон пропагандистерімен» тығыз байланыс орнатты: Александр Герцен және Николай Огарев реформашыл «Жер мен бостандық» (Земля и воля) ұйымының бағдарламасын құрастыруға қатысты. Михаил Бакунинмен бірге ол «Колоколды» Оңтүстік Ресейге, Кавказға және Осман империясына тарату жолдарын іздеді. Парижде ол Иван Тургеневпен кездесіп, екі саяси еңбек жариялады: «Екі жол» (Эрку тог, 1861) және «Ауыл шаруашылығы – нағыз жол» (Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ, 1862). 1862 жылғы мамыр айында Петербургке оралып, Николай Чернышевский мен Николай Серно-Соловьевичпен бірге «Жер мен бостандық» қозғалысының жұмысына қатысты. Ресейлік радикалдармен байланысы 1862 жылғы 14 маусымда Жаңа Нахичеванда тұтқындалуына әкелді. Ол алдымен Екатеринославқа, содан кейін Мәскеуге, ал 1862 жылғы 27 шілдеде Петербургтегі Петр мен Павел бекінісіне жеткізілді. Ол Николай Чернышевский, Николай Серно-Соловьевич және басқалармен бірге Алексеевский равелинінде қамауда болды. Түрмеде ол ревматизмге шалдықты. Түрме басшылығы оған кітап оқуға рұқсат берді. Ол энциклопедияларды, Хачатур Абовянның «Арменияның жаралары» еңбегін оқып, оған кеңінен түсініктемелер жазды, Генри Томас Баклдың «Англиядағы өркениет тарихы», Георг Колбтың «Салыстырмалы статистика туралы нұсқаулық», Дмитрий Менделеевтің «Органикалық химия» оқулығы және Алексис де Токвильдің «Америкадағы демократия» еңбегін оқыды. 1865 жылғы 10 желтоқсанда Басқарушы Сенат Налбандянды келесі қылмыстарда кінәлі деп тапты: «Лондон пропагандистерінің» қылмыстық ниеттерін білгені, оларды Оңтүстік Ресейде армян арасында тыйым салынған әдебиет таратуда қолдағаны және үкіметке қарсы қозғалыс ұйымдастыруға тырысқаны. 1865 жылғы мамырдан қараша айының соңына дейін Налбандян Санкт-Петербургте үй қамауында болды. Содан кейін ол Саратов облысының Камышин қаласына жер аударылды. Ол Камышинге «тірідей өлгендей» жеткен, өзінің сөздерінше. Бұрыннан туберкулезбен ауырып, ол жиі жоғары температураға шалдықты. Налбандян 31 наурызда (жаңа стиль бойынша 12 сәуірде) Камышинде қайтыс болды. Оның тілегі бойынша, екі бауыры оның денесін Жаңа Нахичеванға алып кетті. 13 сәуірде олар Жаңа Нахичеванға жетіп, оның денесін Арменияның Әулие Григорий Ағартушы соборына жеткізді. Оның жерлеу рәсімі 14 сәуірде өтті, оған мыңдаған адам қатысты. Ол Дондағы Ростовтағы Киелі Крест армян шіркеуінің ауласына, Жаңа Нахичеваннан солтүстікке қарай жерленді. Оның жерлеу рәсімі үкіметке қарсы демонстрацияға айналып, Ресей полициясының бір жылдық тергеуіне әкелді. 1902 жылы Жаңа Нахичеван армян қауымы оның қабірінің үстіне Налбандянның бюстін орнатты.
While in London, he created tight connections with the "London propagandists": Alexander Herzen and Nikolay Ogarev, participated in framing the program of the reformist organization Land and Liberty (Zemlya i volya). With Mikhail Bakunin he searched for means to disseminate Kolokol in southern Russia, the Caucasus, and the Ottoman Empire. In Paris he met with Ivan Turgenev, and published two political works: "Two lines" (Erku togh, 1861) and "Agriculture as the True Way" (Երկրագործութիւնը որպէս ուղիղ ճանապարհ, 1862). In May 1862 he returned to Petersburg, where he participated in the activities of Land and Liberty along with Nikolay Chernyshevsky and Nikolai Serno Solovyevich. His contacts with Russian radicals led to his arrest on 14 June 1862 in New Nakhichevan. He was initially taken to Ekaterinoslav, subsequently to Moscow, and eventually to the Peter and Paul Fortress in Petersburg on 27 July 1862. He was held at the Alekseyevskiy ravelin of the fortress with Nikolay Chernyshevsky, Nikolai Serno Solovyevich, and others. In prison he acquired rheumatism. He was allowed to read books by the prison administrations. He read encyclopedias, Khachatur Abovian's Wounds of Armenia and made extensive annotations, Henry Thomas Buckle's History of Civilisation in England, Georg Kolb's Handbuch der vergleichenden Statistik, Dmitri Mendeleev's textbook Organic Chemistry, and Alexis de Tocqueville's Democracy in America. On 10 December 1865 Nalbandian was found guilty by the Governing Senate in the following crimes: being aware of the criminal intentions of the "London propagandists", supporting them in disseminating banned literature in southern Russia among Armenians, and an aspiration to start an anti government movement. From May to late November 1865 Nalbandian was put into virtual house arrest in St. Petersburg. He was then exiled to the city of Kamyshin in the Saratov Governorate. He reached Kamyshin "more dead than alive," in his own words. Having already contracted tuberculosis, he also frequently had a high fever. Nalbandian died on 31 March (12 April in the New Style) in Kamyshin. In accordance to his wishes, his two brothers took his body to New Nakhichevan. On 13 April they reached New Nakhichevan and took his body to the Armenian Cathedral of St. Gregory the Illuminator. His funeral took place on 14 April; thousands of people attended it. He was buried at the courtyard of the Holy Cross Armenian Church in Rostov on Don, located some to the north of New Nakhichevan. His funeral turned into an anti government demonstration, which led to a year long investigation by the Russian police. In 1902 the Armenian community of New Nakhichevan erected Nalbandian's bust on his grave.
Санаты мен философиясы
Налбандиан радикал болды, реформа, жаңару және прогресс жақтасы. Ол секуляризмді және антиклерикализмді қолдады. Кеңес тарихнамасында Налбандиан материалист, революциялық демократ және утопиялық социалист ретінде сипатталған. Тарихшы Бардакжиян оның көзқарасын былайша қорытындылайды:
A radical, Nalbandian was an advocate of reform, renewal, and progress. He championed secularism and anti clericalism. In Soviet historiography, Nalbandian was characterized as a materialist, revolutionary democrat, and a utopian socialist. The historian Bardakjian summarizes his views as follows:
Рональд Григор Суньі Налбандианды «совет тарихшылары 1850-ші жылдардың соңы мен 1860-шы жылдардың басындағы орыс «ағартушыларына» – Герцен, Огарев, Чернышевский және Добролюбовқа – теңестіріп, армян эквиваленті ретінде пайдаланды және теріс пайдаланды» деп атап көрсетті. Луиза Налбандианның сөзіне сәйкес, ол «Ресей мен Армениядағы революциялық қозғалыстардың арасындағы байланыс құралы болды». Суньінің пікірінше, Налбандианға «орыс радикалдарына тән көптеген зияли ағымдар әсер еткенімен, оның қызығушылықтары негізінен армян әлемімен шектелген». Ол идеологиялық тұрғыдан народник ретінде танымал. Кеңес тарихнамасы оны интернационалист ретінде бейнеледі, ол барлық халықтардың, әсіресе Ресей халықтарының азаттығы үшін күресті. 1862 жылы Налбандиан Америка Азамат соғысында құлдықты жою мақсатымен Солтүстікке қолдау көрсетті. Ол жеке және ұлттық бостандықтың маңыздылығына сенді. Налбандиан сондай-ақ әйелдердің білім алуын жақтады. Налбандианның көзқарасы гуманистік болды. 1859 жылғы Александр фон Гумбольдтқа арналған эссесінде ол ғылымның адамзатқа қызмет етуі керек екенін айтты. Ол ғылымға негізделген саясаттың адам өмірін қалай жақсарта алатынына қызығушылық танытты. Кеңес тарихшылары Налбандианды Людвиг Фейербахтың «антропологиялық материализмі» тұжырымын ұстанған деп есептеді. Налбандиан көптеген батыс еуропалық авторларды, соның ішінде утопиялық социалистер Роберт Оуэн мен Шарль Фурьеді, анархист Пьер Жозеф Прудонды, Гёте, Фридрих Шиллер, Лорд Байрон, француз ағартушылары Монтескье, Руссо және Вольтерді құрметтеді. Ол Руссоны демократияны, республикашылдықты, антиклерикализмді жақтағаны және азаматтық бостандықтарды қорғағаны үшін ерекше бағалады. 1865 жылы түрмеде отырғанда Налбандиан Руссоның естелігіне арнап өлең жазды. Налбандиан Шекспирдің пьесаларын реализмі үшін мақтады және жиі жазбаларында оның сөздерін келтірді немесе оған сілтеме жасады. Ол Джузеппе Вердидің шығармаларын жоғары бағалады, әсіресе «Иль Троваторе» оны қатты таң қалдырды. Әдеби және эстетикалық көзқарастарында Налбандианға Аристотель, Никола Буало-Депрео, Готтфрид Ефрем Лессинг және Гегель де әсер етті. 1863 жылдың тамызында ол Гегельге сын жазды, онда Чернышевскийдің сөздерін кеңінен пайдаланды.
Ronald Grigor Suny notes that Nalbandian was "used and misused by Soviet historians as the Armenian equivalent to the Russian 'enlighteners' of the late 1850s and early 1860s—Herzen, Ogarev, Chernyshevskii, and Dobroliubov." According to Louise Nalbandian, he "became a link between the revolutionary movement in Russia and that of Armenia." According to Suny, although Nalbandian was "influenced by many of the same intellectual currents as the Russian radicals, Nalbandian's interests were almost exclusively contained within the world of the Armenians." He has been described as ideologically a narodnik. Soviet historiography portrayed him as an internationalist, who fought for the liberty of all peoples, especially those of Russia. In 1862 Nalbandian spoke out in support of the North during the American Civil War, which aimed to end slavery. He believed in the importance of both individual and national freedom. Nalbandian also advocated female education. Nalbandian's outlook was humanistic. In 1859 essay on Alexander von Humboldt, he argued that science should serve humanity. He had an intense interest in how science based policies could improve human conditions. Soviet historians considered Nalbandian to be a follower of the "anthropological materialism" of Ludwig Feuerbach. Nalbandian admired many Western European authors, including utopian socialists Robert Owen and Charles Fourier, the anarchist Pierre Joseph Proudhon, authors Goethe, Friedrich Schiller, Lord Byron, French Lumières Montesquieu, Rousseau, and Voltaire. He especially admired Rousseau for his promotion of democracy, republicanism, anti clericalism, and defense of civil liberties. In 1865, while in prison, Nalbandian wrote a poem to Rousseau's memory. Nalbandian also praised Shakespeare's plays for their realism and often quoted or referred to Shakespeare in his writings. He greatly appreciated Giuseppe Verdi's works and was particularly amazed by Il trovatore. In his literary and aesthetic views, Nalbandian was also influenced by Aristotle, Nicolas Boileau Despréaux, Gotthold Ephraim Lessing, Hegel. In August 1863 he authored a critique on Hegel, in which he extensively quoted Chernyshevsky.
Дін
Алғашында Налбандян Армян апостол шіркеуінің діни қызметкері болуды жоспарлағанмен, шіркеудегі жемқорлық туралы білгеннен кейін бұл жоспардан бас тартты. Ол Армян апостол шіркеуінің консервативті дінбасыларына қатысты сыншыл болды. Ол жиі жоғары деңгейдегі дін қызметкерлерін, мысалы, Католикос Нерсес Аштаракеци мен Архиепископ Габриэль Айвазовскийді ауызша шабуылдап, сынады. Ол консервативті дін қызметкерлерін (және басқа да қараңғылықшыл деп саналатын қоғамдық қайраткерлерді) армян мектептеріндегі зайырлы және еуропалық үлгідегі білім беруді шектеуге тырысқандары үшін сынады. Тарихи эсселерінде ол жиі Реформацияға оң сілтемелер жасады. Осының салдарынан, замандас консервативті дін қызметкері Хованнес Шамуриан (Теройенц) оны протестант және сенімсіз деп атады. Константинопольдегі консервативті журнал оны еретик деп жариялады. Вардан Жалоян Налбандянның діни көзқарастарын негізінен деистік және либералды христиандық деп сипаттады. Өзін ешқашан атеист деп атамаса да, совет тарихшылары оны атеист деп жиі атады. Налбандян, Раффи сияқты басқа да зайырлы және көбінесе дінге қарсы жазушылармен бірге армян қоғамдық өмірін зайырландыруға үлес қосты. Хачикян және т.б. атап көрсетеді, оның дін қызметкерлеріне қарсылығы оның христиан дінін жек көретінін білдірмейді. Шын мәнінде, ол христиан дінін деспотизмді жою құралы және сүйіспеншілік пен бостандық көзі деп санады. Дегенмен, ол дін ұлттық ерекшеліктен бөлек екенін және адам өмірінің негізгі бөлігі бола алмайтынын айтты. Налбандян дінді, ең алдымен, моральдық құндылықтарды қалыптастыру құралы ретінде қарастырды. Ол Армян шіркеуінің ғасырлар бойы шетелдік үстемдік астында армян ұлттық ерекшелігін сақтап қалды деген талабына қарсы шықты. Оның пікірінше, армяндар христиан елдеріне ассимиляцияланған, ал армян ұлттық ерекшелігінің сақталуына басты себеп мұсылман үстемдігі болған.
Although Nalbandian initially planned to become a priest of the Armenian Apostolic Church, he abandoned those plans after learning about the corruption within the church. He became highly critical of the conservative clergy of the Armenian Apostolic Church. He often verbally attacked and criticized high level clergy, such as Catholicos Nerses Ashtaraketsi and Archbishop Gabriel Aivazovsky. He attacked conservative clerics (and other perceived obscurantist community leaders) for their efforts to stifle secular and Western style learning in Armenian schools. In his historical essays he often made positive references to the Reformation. It led to him being called a Protestant and unbeliever by Hovhannes Chamurian (Teroyents), a contemporary conservative cleric. A Constantinople based conservative journal declared him a heretic. Nalbandian's religious views have been described by Vardan Jaloyan as being essentially deistic and liberal Christian. Although he never self identified as such, Soviet historians widely called him an atheist. Nalbandian, along with other secular and, usually, anti clerical writers such as Raffi, contributed to the secularization of the Armenian public life. Hacikyan et al. note that his anti clericalism did not mean that he was anti Christian. In fact, he considered Christianity a means of abolishing despotism and a source of love and freedom. However, he argued that religion is distinct from national identity and cannot be pivotal to human existence. Nalbandian viewed religion as primarily a tool to formulate moral values. He criticized the Armenian church's claim that it had preserved Armenian identity through centuries of foreign rule. Instead, he argued, that Armenians have assimilated in Christian countries, and the primary cause of perseverance of Armenian identity has been Muslim rule.
Католикке қарсылық
Налбандиан католицизмді, оның ағартушылыққа қарсы және консервативті көзқарастарын, сондай-ақ армяндар арасындағы оның ықпалын қатаң сынады. Ол Клеменс Роберттің және Эжен Сьюдің "Жолға апаратын яһуди" (1859) атты антикатолик романын аударды. Екіншісі – иезуиттерді қатты сынаған реформалық роман. Ол армян католиктерінің мехитаристер орденін (Венеция мен Венада орналасқан) «паптық мораль» ұстанушылары деп қарады. Оның пікірінше, Папа армяндарға қарсы мехитаристерді пайдаланды, себебі олардың армян тіліне жасаған аудармалары католицизмді таратуға себеп болды. Ол оларды армяндардың өркендеуіне үлес қоспайтын, ғылыммен айналысатын монахтар деп есептеді. Оның католицизмге жасаған шабуылдары «армян әдебиетін ортағасырлық діни тамырларынан босату үшін күрестің бір бөлігі ретінде түсіндірілуі керек, ол мехитаристер әкелерімен қайта жаңғыртылып, дамытылды деп сезінді. Армян жазуының жансыздығы мен әлсіздігі және армяндар арасында кең таралмауы дін қызметкерлерінің жазу монополиясының салдары болды». Ол батысқа, француз ағартушылығы мен 1848 жылғы Еуропа төңкерісіне тікелей бет бұруды жақтады.
Nalbandian was highly critical of Catholicism, its anti Enlightenment and conservative attitudes, and its influence among Armenians. He translated an anti Catholic novel by Clémence Robert and Eugène Sue's The Wandering Jew (1859). The latter is reformist novel highly critical of the Jesuits. He saw the Armenian Catholic order of the Mekhitarists (based in Venice and Vienna) as followers of "papal morality." He believed that the Pope used the Mekhitarists against Armenians because their translations into Armenian spread Catholicism. He considered them scholastic monks who do not contribute to advancement of Armenians. His attacks on Catholicism "should be understood as part of his struggle to liberate Armenian literature from its medieval, religious roots, which he felt had been revived and nourished by the Mekhitarist fathers. The lack of life and vitality in Armenian writing and its failure to command a wide audience among Armenians were the result of the monopoly of writing in the hands of clerics." He advocated a direct move towards the West—towards the French Enlightenment and the European Revolutions of 1848.
Ұлтшылдық
Налбандиан 19 ғасырдың ортасында армян ұлтшылдығының қалыптасуындағы маңызды тұлға болды. Ол Армения ағартушылығының маңызды тұлғасы ретінде Хачатур Абовянның ізбасары болды. Оның армян ұлтына қатысты көзқарасы армян діни қауымдастығынан ерекшеленді. Ол жақтаған ұлттық сананың негізі – қарапайым халыққа деген бірлік сезімі болды. Мұндай мүмкіндік тек қарапайым халық арасында ұлттық сананы арттыру арқылы ғана туады. Ол армян тілінің жазба және ауызша түрде кеңінен қолданылуын қадағалады. "Ұлттың жүрегі мен жаны ұлттық тілдің ықпалымен қалыптасып, ғана өзінің сапасын және ерекшелігін сақтай алады", – деп атап көрсетті ол. Ол әйелдердің балаларына ұлттық сананы сіңірудегі маңызды рөлін ерекше атады. Оның ұлтшылдығы "аумақтық емес", мәдени сипатқа ие болды, ол аумақ емес, халыққа баса назар аударды. Дегенмен, ол армян жері туралы да айтты. 1861 жылы өзінің маңызды батыс армян одақтасы Харутюн Сваджианға жолдаған хатында былай деп жазды: "Этна мен Везувий әлі де түтін шығарып тұр" – Италияның бірігуіне сілтеме жасай отырып – "Ескі Арарат жанартауында от қалмады ма?"
Nalbandian was a key figure in the formation of secular Armenian nationalism by the mid 19th century. He was Khachatur Abovian's successor as a key figure in the Armenian Enlightenment. His vision of Armenian nationality was distinct from the Armenian religious community. The national identity he advocated was based on the concepts of the sense of belonging to the common people. It would be only possible in case of raising the national consciousness among the ordinary people. He emphasized the widespread use, both in written and oral forms, of the Armenian language. "The heart and soul of the nation can keep their quality and distinctiveness pure only by being fashioned under the influence of the national language," he argued. He reserved an important role to women in instilling national consciousness into their children. His nationalism has been described as "non territorial" and cultural, which focused on the people rather than territory. However, he also made references to the Armenian homeland. In a 1861 letter addressed to Harutiun Svadjian, his major Western Armenian ally, he wrote: "Etna and Vesuvius are still smoking"—in reference to the Italian unification—"is there no fire left in the old volcano of Ararat?"
Тіл
Налбандидің ана тілі Батыс армян тілінің Жаңа Нахичеван диалектісі болды. Ол ағаларына хаттарын осы диалектіде жазды. Бірақ әдеби қызметінде ол көбінесе стандартты Шығыс армян тілін қолданды. Алғашқы жылдары классикалық армян тілінде (грабар) жазған. Есейген шағында Налбанди армян халқын тек қазіргі армян тілі (ашхархабар) арқылы ғана білімді ете алатынына берік сенді және оның жақтаушысы болды. Налбандиан мен басқа да жаңашылдардың (мысалы, Рафаэль Патканян, Абовян) қазіргі армян тілін насихаттауы мәдени жаңару мен білім беру реформасының басты себебіне айналды. Ол қазіргі армян тілін қолдану қажеттігін Данте Алигьеридің латын тілінен гөрі итальян тілін табысты қолдануымен түсіндірді. 1865 жылы түрмеде ол "ұлттық әдебиет" деген ұғымды қалыптастырды. Ол реализмді ("өнер – шындықтың көрінісі") қолдады және Абовянның "Арменияның жаралары", Перч Прошианның "Сос және Вартитер", Вартан Пашаның түрік тілінде армян әрпімен жазылған "Акаби" сияқты туындыларды бағалады. Сондай-ақ, ол Газар Парпецидің Вахан Мамиконянға арналған хатының (Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան) қазіргі армян тіліне аудармасын жасады.
Nalbandian's native language was the New Nakhichevan dialect, a Western Armenian dialect. He wrote his letters to his brothers in the dialect. In his literary career, however, he mostly used standard vernacular Eastern Armenian. In his early years, he had used classical Armenian (grabar). In his mature years Nalbandian became a staunch advocate of literary Modern Armenian (ashkharhabar), only through which, he believed, could the Armenian people be enlightened. Nalbandian's and other modernizers' (e. g. Raphael Patkanian, Abovian) promotion of Modern Armenian became a primary cause of cultural innovation and educational reform. He defended his insistence of the use of Modern Armenian by citing Dante Alighieri's successful use of Italian, as opposed to Latin. In 1865, while in prison, he formulated the notion of a "national literature." He aligned with realism ("art as a mirror of reality") and valued such pieces as Abovian's Wounds of Armenia, Sos and Vartiter by Perch Proshian, and Vartan Pasha's Akabi, written in Turkish using the Armenian script. He also authored a modern Armenian rendering of Ghazar Parpetsi's A Letter to Vahan Mamikonian (Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան).
Экономика
Налбандиан экономикалық еркіндіктің ұлттық еркіндіктің негізі екенін атап өтті. Оның пікірінше, ауыл шаруашылығы экономикалық еркіндіктің кілті болды және армян саудагерлерінің сауда капиталы армяндардың ұлттық экономикасын құруға үлкен үлес қоспады деп санайтын. Налбандианның экономика саласындағы маңызды еңбегі – "Ауыл шаруашылығы – нағыз жол" (Երկրագործությունը որպէս ուղիղ ճանապարհ) атты туындысы, ол 1862 жылы Парижде Симеон Маникан псевдонімімен жарияланды. Бұл армян тіліндегі алғашқы заманауи саяси трактат немесе памфлет саналады. Ол 1861 жылғы Еріктіру реформасынан кейін жерді тең бөлуді, яғни Ресей империясының шаруаларын азат етуді қолдады. Луиза Налбандиан мұны Налбандианның "социалистік көзқарасының" және "жерді тең бөлу ғана халыққа гүлдену мен бақыт әкеле алады деген сенімінің" көрінісі деп есептейді. Бұл памфлет орыс (шығыс) армян және, шамалы дәрежеде, Осман (батыс) армян зиялыларының экономикалық ой-пікірлеріне әсер етті. Оның көзқарастарына француз физиократтарының ықпалы тиген болуы мүмкін, олар ұлттардың байлығының көзі – ауыл шаруашылығы ғана деп сенген. Кеңес кезеңінде оның экономикалық көзқарастары марксистік тұрғысынан, әсіресе таптық күрес аясында талқыланды және ол капитализмге қарсы бағытталған адам ретінде сипатталды.
Nalbandian stressed that economic freedom is the basis of national freedom. Agriculture was, in his view, the key towards economic freedom and considered the trade capital of Armenian merchants as not contributing to the formation of a national economy among Armenians. Nalbandian's chief work on economics is "Agriculture as the True Way" (Երկրագործութիւնը որպէս ուղիղ ճանապարհ), published in Paris in 1862 under the pseudonym Simeon Manikian. It is considered the first modern Armenian language political tract or pamphlet. It advocated land reform, namely equal redistribution of land following the Emancipation reform of 1861, which emancipated serfs throughout the Russian Empire. Louise Nalbandian considered it a display of Nalbandian's "socialist viewpoint" and his "conviction that only the equal distribution of land could bring prosperity and happiness to the people." The pamphlet influenced the economic views of both Russian (Eastern) Armenian, and, to a lesser degree, Ottoman (Western) Armenian intellectuals. His views may have been influenced by the French Physiocrats, who believed that the wealth of nations was derived solely from agriculture. In the Soviet period, his economic views were discussed from a Marxist perspective, especially class struggle, and he was characterized as an anti capitalist.
Шығармалары
Налбандянның шығармашылығы патриотизм мен бостандық туралы өлеңдерден, әлеуметтік кемшіліктерді ашатын романдардан, ұлттық және саяси мәселелер, экономика, философия, білім беру және әдеби сынға арналған эсселер мен мақалалардан тұрады. Ол көбінесе псевдонимдер қолданған, олардың ең танымалсы – «Комс Эммануэль» (Эммануэль графы). Осы псевдониммен Налбандян армян дін қызметкерлерінің мистикалық сенімдерін, алдамшылығын және білімсіздігін бейнелейтін әңгімелер жазды, олар «Солтүстік жұлдызы» (Hyusisapayl) журналында жарияланды. Ол дін қызметкерлері туралы «Некромант» («Merelahartsuk») сияқты ашына жазбалар көп жазды. Оның бейкүнәлікке қарсы стилі сатираларында, естеліктерінде, әдеби шолуларында, тарихи эсселерінде және өлеңдерінде көрінеді. 1857 жылы Ваһе Ошаған армян әдебиетіндегі алғашқы этнографиялық роман деп атаған «Минин Хоске, Миусин Харсн» («Біреуге уәде, екіншіге қалыңдық») романын жазды. Леоның сөзіне қарағанда, бұл орыс тіліндегі армян әдебиетіндегі алғашқы басылған роман, ол 1857 жылы Мәскеуде басылды, бұл Абовянның «Арменияның жаралары» романынан бір жыл бұрын жарық көрді (ол роман бір жылдан кейін Тифлисте басылды). Лео оны әдеби тұрғыдан нашар жұмыс деп есептеді, бірақ этнографиялық сахналарына белгілі бір маңыз берді.
Nalbandian's oeuvre consists of poems on patriotism and freedom, novels that expose social ills, essays and articles on national and political issues, economics, philosophy, education, and a series of pieces of literary criticism. He often used pseudonyms, the best known of which is "Koms Emmanuel" (Count Emmanuel). Under that pseudonym, Nalbandian composed short stories, published in Hyusisapayl, that portrayed the Armenian clergy's mysticism, deceitfulness, and ignorance. He often wrote exposés on the clergy, such as Merelahartsuk ("The Necromancer"). His irreverent style was displayed in his satires, memories, literary reviews, historical essays, and poetry. In 1857 he wrote what Vahé Oshagan described as the first ethnographic novel in Armenian literature Minin Khoske, Miusin Harsn ("A Promise to One, A Bride to the Other"). According to Leo, it was the first printed Russian Armenian novel, being printed in Moscow in 1857, a year before Abovian's Wounds of Armenia, printed a year later in Tiflis. Leo considered it a weak work literarily, but gave some credit to its ethnographic scenes.
Поэзия
Налбандианның классикалық армян тіліндегі алғашқы өлеңі 1851 жылдың қаңтарында Тифлисте шығатын «Арарат» апталығында жарияланды, оны Рафаэль Патканян редакциялаған. Бүгінде ол ең көп танымал екі өлеңімен: «Азаттық» (Ազատութիւն, Азатутюн, 1859) және «Италиялық қыздың әні» (Իտալացի աղջկա երգը, 1861) арқылы есімдері сақталған. Лео 1904 жылғы кітабында осы екі өлеңінің арқасында Налбандианның ұлы даңққа ие болғанын айтқан. Адалианның сөзіне сүйенсек, Налбандиан осы өлеңдерімен армян әдебиетіне саяси еркіндік ұғымын енгізді. «Азаттық» 19 ғасырдан бері еркіндік пен бостандықтың гимніне айналып, армян әдебиетіндегі ең танымал өлеңдердің бірі саналады. Ол кем дегенде екі рет ағылшын тіліне, үш рет орыс тіліне аударылған. Налбандианның өзі 1859 жылға жатқызған «Италиялық қыздың әні», көбінесе 1860-61 жылдары жазылған болуы мүмкін. Ол Италияның бірігу қозғалысынан және 5 ғасырлық армян тарихшысы Егишенің армян әйелдерін сипаттауынан шабыттанды. Өлеңнің сөздері Армения Бірінші Республикасы (1918–20) үкіметі тарапынан елдің ұлттық гимні «Мер Хайреник» («Отан») ретінде қабылданды, ол өлеңнің бастапқы шумағы болды. Гимн 1991 жылдың 1 шілдесінде Армения үкіметі тарапынан кейбір өзгерістермен қайта орнатылды. Оның басқа да танымал өлеңдері: «Балалық шақ күндері» (Մանկության օրեր, 1860), «Аполлонға» (Ապոլլոնին, 1861) және «Хабарлама» (Ուղերձ, 1864). Ол сонымен қатар Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Генрих Гейне және Пьер Жан де Беранже өлеңдерін аударған.
Nalbandian's first poem, in classical Armenian, was published in January 1851 in the Tiflis based weekly Ararat, edited by Raphael Patkanian. He is today best remembered popularly for two of his poems: "Freedom/Liberty" (Ազատութիւն, Azatutyun, 1859) and "The Song of an Italian Girl" (Իտալացի աղջկա երգը, 1861). Leo noted in his 1904 book that thanks to these two poems Nalbandian has a glorious reputation. According to Adalian, Nalbandian introduced the concept of political liberty into Armenian letters with these poems. "Freedom" has become an anthem of liberty and freedom since the 19th century and one of the most popular pieces of poetry in Armenian literature. It has been translated into English at least twice, and three times into Russian. "The Song of an Italian Girl", although dated by Nalbandian himself to 1859, was more likely written in 1860–61. It is inspired by the Italian unification movement and the 5th century Armenian historian Yeghishe's description of Armenian women. The lyrics of the poem were adopted by the government of the First Republic of Armenia (1918–20) for the country's national anthem, "Mer Hayrenik" ("Our Fatherland"), the poem's incipit. The anthem was reinstated by the government of Armenia on 1 July 1991 with some changes. His other noted poems include "Days of Childhood" (Մանկության օրեր, 1860), "To Apollo" (Ապոլլոնին, 1861), and "Message" (Ուղերձ, 1864). He also translated poems by Alexander Pushkin, Mikhail Lermontov, Heinrich Heine, and Pierre Jean de Béranger.
Танылу және ықпал ету
Вахакн Дадриан Налбандянды армян революциясының 19 ғасырдағы апостолы ретінде сипаттады. Рональд Григор Сунь оны «әлдеқайда радикалды, әрине, ең келіспеуші және ашық түрде дінге қарсы 19 ғасырдың ортасындағы армян патриоттарының ішіндегісі» деп сипаттады. Ол 19 ғасырдың ортасы мен соңындағы реформация мен ағартушылықтың «бір уақытта біріктірілген нұсқасын» бастан өткерген орыс армян зиялыларының бірі болды. Хачикян және т.б. оны армян ренессансының революциялық ойшылы және пионері ретінде сипаттады. Кристофер Уолкердің айтуынша, өмірінің қысқа болғанына қарамастан, «оның мысалы мен жазғандары халқына күшті шабыт берді». Өмірінің соңғы жылдарында Налбандян армян шіркеуі басшылығына ұнатпайтын, келіспеушілік тудыратын тұлғаға айналды. «Батыл, біршама бейсақтықпен әрекет еткен және ақырында құрбан болған» Налбандян армянның секулярлық интеллигенциясының ең ашық өкілі болды. Оның астында бес жыл жұмыс істеген Архиепископ Маттеос Вехапетиан және Hyusisapayl құруға бірге қатысқан Степанос Назарян екеуі де Налбандянға қатысты екіұшты пікірде болды. Олар жеке өзі оның көзқарасын түсінгенмен, онымен келіспей, оны экстремалды деп санайтын. Вехапетиан оның көзқарасына қарамастан, оны жиі қорғап, керемет адам деп атады. Налбандянның шығармашылығына басқа жазушылар да жоғары баға берді. Перч Прошиан мен Харутиун Сваджян оның еркін ойлауын мақтады. Газарос Ағайян Тифлис Нерсиан мектебінің студенттері Налбандянды көп оқығанын және оның радикализміне ықпал еткенін атап өтті. 1904 жылғы кітабында Лео оның әдеби талантын Рафаэль Патканяннан төмен бағалап, бірақ оның жастар арасындағы жоғары беделін атап өтті. Ол Налбандянның беделін оның музыкаға қойылған өлеңдеріне және Налбандянның қоғамдық идеалдар туралы жазғанына байланыстырды: өзін-өзі тану, қайта жаңғыру, бостандық және отан. Раффи Налбандянның ықпалына қатты ұшырап, өзін «Налбандянның бағытына жақын, ол жалғыз дұрыс жол» деп атады. Ол өзінің алғашқы ірі романы «Салбиді» (1867) Налбандянның естелігіне арнады. «Салбиде» Налбандянның ауыл шаруашылығына қатысты көзқарастарының (жерді тең бөлу) ықпалы байқалады. Хованнес Туманян мен Егише Чаренц 1916 және 1929 жылдары Налбандянның естелігіне арнап өлеңдер жазды.
Vahakn Dadrian characterized Nalbandian as the 19th century apostle of Armenian revolutionism. Ronald Grigor Suny described him as "perhaps the most radical, certainly the most contentious and openly anticlerical of the mid century Armenian patriots." He was part of Russian Armenian intellectuals of the mid to late 19th century that were experiencing their own "amalgamated version of the Reformation and the Enlightenment simultaneously." Hacikyan et al. described him as a revolutionary intellectual and pioneer of the Armenian Renaissance. Christopher J. Walker noted that despite his short life, "his example and his writings remained a vivid inspiration to his people." In the last years of his life Nalbandian had become a contentious figure, hated by the leadership of the Armenian church. The "bold, somewhat reckless, and ultimately victimized" Nalbandian was the most outspoken representative of the secular Armenian intelligentsia. Archbishop Matteos Vehapetian, under whom he worked for five years, and Stepanos Nazarian, with whom he founded Hyusisapayl, both had ambivalent views on Nalbandian. Although personally sympathetic to him, they disagreed with his views, considering them extreme. Vehapetian often defended him, despite disagreeing with his views and called him an excellent moral person. Nalbandian has been well regarded by fellow writers. Perch Proshian and Harutiun Svadjian praised his freethought. Ghazaros Aghayan noted that students of the Nersisian School of Tiflis widely read Nalbandian and were influenced by his radicalism. In his literary talent, Leo ranked Nalbandian lower than Raphael Patkanian in his 1904 book, but noted that he had a high reputation among the youth. He attributed Nalbandian's reputation to his poems that were set to music and the fact that Nalbandian wrote about the societal ideals: self recognition, revival, freedom, and fatherland. Raffi was heavily influenced by Nalbandian, calling himself "sympathetic to Nalbandian's direction, which is the only true path." He dedicated his first major novel, Salbi (1867), to the memory of Nalbandian. The influence of Nalbandian's views on agriculture (namely, equal distribution of land) are evident in Salbi. Hovhannes Tumanyan and Yeghishe Charents wrote poems dedicated to Nalbandian's memory in 1916 and 1929, respectively.
1862 жылғы Зейтун көтерілісі
Налбандиан Киликиядағы, Осман империясының 19 ғасырға дейін белгілі бір дербестікке ие болған таулы аймағы Зейтунның армян көтерілісшілеріне жанама әсер етті. Онда 1862 жылы көтеріліс болды. Көтерілісшілердің басшылары 1860-61 жылдары Налбандианмен кездескен және оның идеяларына әсер еткен Константинопольдегі кейбір армян зиялыларымен байланыста болды. Зиялылардың "Мейірімділік одағы" деп аталатын ұйымына Тсерентс, Харутюн Сваджиан, Мгдич Бешикташлян, Серовбе Таквориан және доктор Каитибан кірді. Налбандиан Таквориан, Каитибан және Сваджианмен үнемі хат алмасып тұрды. Армения халқының жағдайын жақсарту мақсатынан басқа, олар армениялықтардың экономикалық дамуын жақсарту үшін жаңа егіс шаруашылығы әдістерін қолдады. Луиза Налбандианның сөзіне қарағанда, "ауыл шаруашылығына деген айқын қызығушылық, әрине, Налбандианның ықпалынан туындады" және Налбандианның "саяси ықпалы Константинопольде Зейтун көтерілісшілерімен тікелей байланыста болған революционерлер тобының арасында сезілді".
Nalbandian indirectly influenced the Armenian rebels of Zeitun, a mountainous region in Cilicia, Ottoman Empire that enjoyed some autonomy up to the 19th century. The uprising there took place in 1862. The rebel leaders were in contact with some of the Armenian intellectuals based in Constantinople who had met Nalbandian in 1860–61 and were influenced by Nalbandian's ideas. The intellectuals' organization, named the Benevolent Union, included Tserents, Harutiun Svadjian, Mgrdich Beshiktashlian, Serovbe Takvorian, and Dr. Kaitiban. Nalbandian regularly corresponded with Tagvorian, Kaitiban, and Svadjian. Besides the aim to improve the conditions of the Armenians, they promoted economic development of the Armenians through better agricultural methods. According to Louise Nalbandian the pronounced "interest in agriculture was no doubt due to the influence of Nalbandian" and that Nalbandian's "political influence was felt in Constantinople by a group of revolutionaries who had direct relations with the Zeitun insurgents."
Өлімнен кейін
Налбандианның саяси ықпалы кең таралған. Ол либералдар, ұлтшылдар және солшылдардың қадірлісіне айналды. 1879 жылы филолог Тигран Навасардианц Александрополде "Азаттық" өлеңімен Налбандианның портреттерін таратуы үшін тұтқындалды. 1880-жылдардың ортасында Тифлистегі армян ұйымы, популистік-революциялық "Народная воля" мүшесі Кристапор Микаэлиан басшылығымен, қаланың кедей тұрғындары арасында Налбандианның ауыл шаруашылығына арналған памфлетін таратып жүрді. Микаэлиан Армения революциялық федерациясының (Дашнак) негізін қалаушылардың бірі болды – бұл Ресей және Осман империяларында армян ұлттық азаттық қозғалысын жетектеген маңызды солшыл ұлтшыл партия. Луиза Налбандианның сөзіне қарағанда, Армения революциялық федерациясының негізін қалаушылар Налбандиан және басқа да секулярлық ұлтшыл зиялылар, мысалы Хачатур Абовян, Рафаэль Патканян және Раффидің "рухани мұрагерлері" болды. Армян революционерлерінің 1880-жылдардың соңынан бастап өзіне қысым көрсетушілерге, әсіресе түріктер мен күрдтерге қарсы күш қолдануына Налбандиан, Патканян және Раффидің жазбалары да әсер еткен. Налбандиан Социал-демократтық Хунчак партиясына (Хунчак) және Степан Шахумиан, Александр Миасникиан және Бабкен Кнунианц сияқты ерте армян марксистеріне де ықпал етті. Шахумиан армян либералдарын Налбандианды өз идеологиялық аталары ретінде қабылдағаны үшін сынады. Налбандианның алыс туысы болған Миасникиан 1910 жылы Налбандианды марксистік тұрғыдан қарастырып, түсіндірді. Бұл кейіннен 1919 жылы Мәскеуде кітапша ретінде жарияланды. Миасникианның пікірінше, Налбандиан аграрлық және утопиялық социалист болған, ол "қазіргі материализмге жақын келген", оны Миасникиан үлкен жетістік деп есептейді. Ол сондай-ақ Налбандианды армян пролетариаты мен шаруаларының досы деп атады.
Nalbandian's political influence has been ubiquitous. He was quickly lionized by liberals, nationalists, and leftists. In 1879 philologist Tigran Navasardiants was notably arrested for distributing portraits of Nalbandian with the poem "Freedom" in Alexandropol. In mid 1880s an Armenian organization in Tiflis led by Christapor Mikayelian, a member of the populist revolutionary Narodnaya Volya, disseminated Nalbandian's pamphlet on agriculture among the urban poor. Mikayelian went on to become on the co founders of the Armenian Revolutionary Federation (Dashnaks), a major left wing nationalist party that led the Armenian national liberation movement in both Russian and Ottoman empires. According to Louise Nalbandian the founders of the Armenian Revolutionary Federation were the "spiritual descendants" of Nalbandian and other secular nationalist intellectuals such as Khachatur Abovian, Raphael Patkanian, and Raffi. Armenian revolutionaries's use of violence (armed struggle) since the late 1880s against their oppressors, especially Ottomans and Kurds, was also influenced by the writings of Nalbandian, Patkanian and Raffi. Nalbandian also influenced the Social Democrat Hunchakian Party (Hunchak) and early Armenian Marxists, such as Stepan Shahumian, Alexander Miasnikian, and Babken Knuniants. Shahumian attacked Armenian liberals for adoption of Nalbandian as their ideological forefather. Miasnikian, who was a distant relative of Nalbandian, offered a Marxist interpretation of Nalbandian as early as in 1910. It was later published as a booklet in Moscow in 1919. According to Miasnikian, Nalbandian was an agrarian and utopian socialist, who "came close to modern materialism," which Miasinikian considers a great achievement. He also called Nalbandian a friend of the Armenian proletariat and peasantry.
Кеңес дәуірі
Кеңес Армениясының сыншылары Налбандянды солшыл және дін қызметкерлеріне қарсы көзқарастары үшін көрегендік деңгейіне көтерді. Дарьонист оны армян реализмінің және сын тұжырымының негізін қалаушы деп атады. Кеңес Армениясының филологы Арам Инчикиан оны "марксистік кезеңге дейінгі армян әлеуметтік ой-пікірінің ең ұлы тұлғасы және біздің шындығымыздағы әлеуметтік демократияның алға басушысы" деп сипаттады. Тарихшы Х. Асланян оны "қарқынды материалист, армян шындығында марксистік материалистік ойдың ең ірі тұлғасы және барлық идеалистік, реакциялық көзқарастардың кешірімсіз жауы" деп атады. Ертедегі армян марксисі және Кеңес Армениясының алғашқы білім министрі (1920–21) Ашот Ованнисян «Налбандян және оның заманы» («Նալբանդյանը և նրա ժամանակը», 1955–56) атты екі томдық еңбек жазды. 1979 жылы Армения Ғылым академиясында Налбандянның 150 жылдығына арналған ғылыми конференция өтті. 1921 жылы, Кеңес билігінің алғашқы жылы, Ереванның орталық көшелерінің бірі Налбандянның есімімен аталды. 1941 жылы Еревандағы мемлекеттік мектепке оның құрметіне қайта аталды. 1949 жылы Ленинакан (қазіргі Гюмри) педагогикалық институты Налбандянның есімімен аталды. 1950 жылы Шахриар ауылы оның құрметіне Налбандян ауылы деп қайта аталды. 1965 жылы Ереванда Налбандянның қола мүсіні орнатылды. Дондағы Ростовта, бұрынғы Жаңа Нахичеван бөлігінде Налбандянның есімімен көше аталды.
Soviet Armenian critics elevated Nalbandian to the status of a visionary for his left wing and anti clerical views. Daronian called him the founder of Armenian realism and criticism. Soviet Armenian philologist Aram Inchikian called him "the greatest figure of Armenian social thought of the pre Marxist period and the precursor of social democracy in our reality." Historian H. Aslanian described him as a "militant materialist, the greatest figure in pre Marxist materialist thought in Armenian reality, and irreconcilable enemy of all idealistic, reactionary views." Ashot Hovhannisian, an early Armenian Marxist and the first Education Minister of Soviet Armenia (1920–21), wrote a two volume book entitled Nalbandian and his time («Նալբանդյանը և նրա ժամանակը», 1955–56). In 1979 a scientific conference on Nalbandian's 150th anniversary was held at the Armenian Academy of Sciences. In 1921, in the first year of Soviet rule, one of the central streets of Yerevan was renamed after Nalbandian. A public school in Yerevan was renamed in his honor in 1941. In 1949 the Pedagogical Institute of Leninakan (current Gyumri) was renamed after Nalbandian. In 1950 a village known as Shahriar was renamed Nalbandian in his honor. In 1965 a bronze statue of Nalbandian was erected in Yerevan. In Rostov on Don, in the part that was formerly New Nakhichevan, a street has been named for Nalbandian.