Кіріспе

Азор аралдары, Португалия

Санта-Мария (ˈsɐ̃tɐ mɐˈɾi.ɐ) – Азор архипелагының шығыс тобындағы (Сан-Мигель аралының оңтүстігінде) және Азор аралдарының ең оңтүстік аралы. Арал ақ құмды жағажайларымен, ерекше түтін құбырларымен және құрғақ, жылы ауа райымен әйгілі.

Тарих

Атлантикадағы аралдар тобы туралы алғашқы мәліметтер (Атлантис аңыздарынан басқа) король Денис (1279–1325) мен оның ізбасары король Афонсу IV (1325–1357) билік еткен кезеңде португал теңізшілерінің саяхаттарынан бастау алды. 1427 жылға дейін бұл мәліметтер нақтыланбаған және ресми емес есептер болып келді, сол жылы теңізші Диого де Сильвес Мадейраға сапар барысында Санта-Мария аралын тапты (сол кезде теңіз карталарында Ilha dos Lobos немесе Ilha do Ovo деп белгіленген). Аңыз бойынша, аралды ашқан күні Гонсало Вельхо Кабрал мен оның экипажы (Бейбітшілік күні) құлшылық жасап жатқанда, қарауылдардың бірі алыстағы аралды көріп, «Санта-Мария!» деп жар салған – осы ат аралмен мәңгілікке байланысты болды. Санта-Марияның табылуы 1432 жылы Гонсало Вельхо Кабралға (пилот Сильвес емес) жатқызылды, себебі ашылулар португалдық тәж оны Кабралдың атынан тіркегенге дейін «ресми түрде мойындалған жоқ» (ол 1431–1432 жылдары екі зерттеу сапарына жетекшілік еткен еді). Аңыз бойынша, Кабралдың экипажы солтүстік-батыстағы Понте-дос-Канстрантес жағажайына қонды, онда олар құлақты теңіз түлкілерімен кездесті, содан кейін жағажай Praia dos Lobos деп аталды (португал тіліндегі lobos marinhos, яғни монах түлкілері деген сөзден). Капитан мен оның экипажы аралды зерттеп, жергілікті және бұрыннан белгісіз өсімдіктердің түрлі үлгілерін, сондай-ақ Инфантке ашылудың куәлігі ретінде топырақ пен судың ыдыстарын жинады. Инфант бұл «сыйлықтарды» 1432 жылы алды және дереу аралға мал жіберуді бұйырды, сондай-ақ оны отарлау жоспарын ұйымдастырды. Азор аралдарын қоныстандыруда 1425 жылы Мадейра аралында сәтті қолданылған жүйе қолданылды: жаңа жерлер атақтармен (донатарио) абыройлы және сенімді адамдарға (донатари капитандарына) берілді, олар патша заңын сақтай отырып, қауіпсіздік пен отарлауды бақылап отырды. Азор аралдарының иесі немесе Донатариу – Инфанте Генрих Навигатор (Мәсіх орденінің губернаторы және Визеу герцогы), ол патшаның билігін жүзеге асыруға толық өкілеттік алды (ақша соғу және сот билігінен басқа). Донатариу жергілікті әкімшілерді таңдауға немесе олармен келісім шарт жасасуға жауапты болды, кейбір тарихшылар оларды донатари капитандары деп атады. Гонсало Вельхо, Д. Изабелланың қолдауымен, Санта-Мария және (кейін) Сан-Мигель аралдарының алғашқы капитаны болып тағайындалды, ол 1439 жылы отаршылармен бірге келді, олар өз отбасыларын және мал-жанын әкелді. 1460 жылы елтаңба жазушы Диого Гомес де Синтра аралды Ilha de Gonçalo Velho деп атады, оның ең жақсы жерлері оның қолбасшысының қолында болды. 1443 және 1447 жылдар аралығында отарлау Португалияның Альентежу және Алгарве аймақтарынан келген қоныс аударушылардың есебінен дамыды, олар Бая-дос-Анхос жағалауындағы солтүстік жағалауды, кейіннен Вила-ду-Порто аймағын (оңтүстік-батыс жағалауда) мекендеді. Бұл аймақ іргелі тірекке айналғандықтан Vila do Porto атауын алды, ал муниципалитет 1470 жылға қарай осы атауды қабылдады (олардың гүлде көрсетілгендей). 16 ғасырдың соңында Санта-Мария үш приходқа бөлінді: Nossa Senhora da Assunção (Вила-ду-Порто), Santa Bárbara және Santo Espírito. Басқарушы топтар, муниципалитет пен приходтың саяси-әкімшілік органдарын басқарған отбасылар неке және әлеуметтік жағдай арқылы байланысты болды, ал Иберия одағынан кейін бұл байланыс күшейді. Санта-Мария, басқа аралдар сияқты, қарақшылар мен пираттардың шабуылына жиі ұшырады. Басты шайқастардың бірінде 40 адамнан тұратын Кастилиялық карак 1480 жылы Вила-ду-Порто портына қонды, онда олар капитан майор Жоао Соарес (Гонсало Вельхоның немересі және Санта-Мария мен Сан-Мигель капитандығының мұрагері) басқаратын жергілікті тұрғындармен кездесті. Жоао Соарес испандықтарға тұтқынға алынды және Кастилияға тұтқын ретінде әкелінді. Көптеген пираттық шабуылдардан кейін халық саяхатшыларға өте жаулы болды: 1493 жылдың ақпан айында саяхатшы Христофор Колумбты оның тұрғындары қатты қарсы алды, олар мен оның экипажы Жаңа әлемді ашқаннан кейін Бая-дос-Анхос аралына дауылдан қонуға мәжбүр болды. Оның экипажының бірнеше мүшесі тұтқынға алынды және оларды босату үшін күрделі келіссөздер жүргізілді. Азаттыққа риза болған Колумб және оның серіктері Испанияға қайтқанға дейін ескі капеллада құлшылық жасады. Үндістанға баратын кемелердің бағыттарынан алыс болғанына қарамастан, аралға француз пираттары (1553), француз әскерлері (1576), ағылшындар (1589 жылғы Азорлар саяхаты) және маврлар (1616 және 1675) бірнеше рет шабуыл жасады. 17 ғасырға қарай, халықты осы шабуылдардан қорғау үшін жағалау бойында бірнеше бекіністер салынды, оның ішінде Вила-ду-Портодағы Сан-Брас бекінісі және Praia Formosadaғы (бұзылған) Сан-Жоао Баптиста бекінісі. 1580 жылғы мұрагерлік дағдарысы Португалияда Иберия одағының құрылуына әкелген кезде, арал бастапқыда Антониу де Кратоны қолдады, бірақ Испанияның Азорлардағы қысымы салдарынан Антониу тіпті Санта-Марияға түсуден бас тартты. Осы кезеңде арал Азорлардың Бас губернаторына тәуелді болды. Португалияны қайта жарату соғысынан (1640) кейін жаңалықты Капитан майор Брас де Соуза той-думанмен қарсы алды. Португалия азамат соғысы (1828–1834) кезінде азаматтар Мария II-нің Португалия тағына құқығын қолдады, бұл Азорлардың Бас губернаторынан (Сан-Мигель аралында) өте өзгеше болды, ол Мигелді қолдады. Капитан майор тіпті Терсейрадан қару-жарақ алуға тырысты, каракты қару-жарақ алу үшін жіберді. Бірақ аралықта Сан-Мигель әкімшілігі соғыста тарап өтті. Келесі жылы бірнеше Мариенсе Арноса де Пампелидо жағасында (Миндэлу, Вила-ду-Конде маңында) континентеге түскен экспедициялық күшке қосылды, бұл азамат соғысының шешуші шайқастарының бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Санта-Мария әуежайын (Азорлар) база ретінде пайдаланды. 1989 жылдың 8 ақпанында Independent Air Flight 1851 рейсінің американдық чартерлік Boeing 707 Пико Алтода құлап, барлық 137 жолаушысы мен 7 экипаж мүшесі қаза болды. Тәуір мен ұшқыштардың арасында дұрыс биіктік туралы шатасу болды.

Физикалық география

Арал Азор аралдарының оңтүстік-шығыс бұрышында, Сан-Мигельдің оңтүстігінде және Флорес аралынан (архипелагтың ең батыс аралы) орналасқан. Санта-Мария аралы сопақта келген және ұзындығы, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл архипелагтың ең көне аралы, оның құрамы 8,12 миллион жылға дейін барып жетеді. Арал миоцен кезінде пайда болды (шамамен 10,8 миллион жыл бұрын), ал вулкандық белсенділік плиоценге дейін (2 миллион жыл бұрын) жалғасты, су асты және құрлықтағы жарылыстар мен лава ағу кезеңдері кезектесіп отырды. Батысында құрғақ саз жазығы орналасқан, ол аралдың үштен екі бөлігін алып жатыр, ең биік нүктесі теңіз деңгейінен жоғары (Пикинхос маңында). Топырақтың су өткізбеу қасиетіне байланысты, бұл аймақ жапырақты өсімдіктер мен шөптесіндері аз, құрғақ болып келеді. Солтүстік және оңтүстік бөліктерде отарлаудың негізгі орындары болды (Anjos және Vila do Porto), және қазіргі халықтың 65%-ы осы аймақта тұрады, оған Vila do Porto, São Pedro және Almagreira приходтары кіреді. Әуежай жерлері кеңістіктің ең көп пайдаланылатын бөлігін құрайды, себебі Санта-Мария әуежайы батыс жағалауда орналасқан, жазықтықтың және табиғи кедергілердің болмауынан тиімді пайдаланып. Солтүстік және оңтүстік жақтағы өзен аңғарлары көптеген елді мекендерді бөліп тұрады. Аралдың шығыс үштен бір бөлігі эрозияға ұшыраған төбелер мен таулардан тұрады, олар қалың өсімдіктер, жайылымдар және өзен аңғарларымен жабылған. Аралдың ең биік нүктелері Пико-Альто (590 м), Кавакас (491 м) және Кальдейра (481 м) осы аймақта орналасқан, оған Санта-Барбара және Санто-Эспириту приходтары кіреді, бұл аралдағы ең ауылдық және ауыл шаруашылығымен айналысатын жерлер. Бұл аймақ ылғалдылығы жоғары, жел, тұман және жауын-шашын жиі болады, нәтижесінде өсімдіктерге бай және эндемикалық өсімдік түрлері өседі. Сонымен қатар, Суртсейлік белсенділікпен байланысты аралдың пайда болу кезеңіне қатысты теңіз шөгінділерімен байланысты бірнеше кальцийлі қазылған қалдықтар бар. Құрғақ батыс аймақтағы топырақтар негізінен қызыл саздан тұрады, бұл палеоцен кезеңінде пирокластикалық шөгінділермен байланысты табиғи өзгерістердің нәтижесі, сол кезде аралдың климаты жылырақ және ылғалды болған, ал теңіз деңгейі қазіргі деңгейден төмен болды. Бұл жағдайлар нәзік саздың қалыптасуына мүмкіндік берді, ол кейін қыш-құмыра өнеркәсібін және экспорттық нарықты қолдау үшін пайдаланылды (негізінен Вила-Франка-ду-Кампо және Сан-Мигельдегі Лагоаға олардың дәстүрлі қыш-құмыраларын жасау үшін шикізат ретінде жіберілді). Баррейро да Фанекада аймақтық ассамблея осы құрғақ топырақтың ерекшеліктерін қорғау және сақтау үшін қорғалатын жазық деп жариялады. Жалпы, аралдың жағалауын тік жарлар қоршап тұрады, олардың ең көрнекті жері Роча-Альта (340 м) аймағында орналасқан. Сонымен қатар, жағалау бойында бірнеше қорғалған шығанақтар бар, олар ақ құмды жағажайларды қорғайды немесе көптеген тас аралдармен қоршалған. Бұларға Сан-Лоуренсо (және оның аралы), Прая Формоса (және оның ұзын құмды жағалаулары) немесе солтүстік жағалаудағы Лагуиньяс жартасты аралы кіреді. Орман шаруашылығы, шамамен, Пико-Альтоның беткейлерінде егілген криптомерия ағаштарымен және күтілмеген жапайы өсімдіктер учаскелерімен шектелген, онда жалған апельсин (Pittosporum undulatum), қарапайым қылқан жапырағы (Juniperus communis) және лавр (Laurus azorica) басым.

Экономика

Арал экономикасы Азор аралдарымен байланысты циклдік эволюцияның көп бөлігінен өтті. Бастапқыда экономика 16 ғасырға дейін бидай және сабан өндірісіне негізделген, кейіннен дәнді дақылдарға негізделген күнкөріс экономикасына қарай баяу дамыды. Бұл кезеңде керамика өндірісі және Сан-Мигельдегі шеберлерге сапалы қызыл саз экспорттау да жүргізілді. Жаңа әлем мен Еуропа арасындағы сауда жолдарынан шалқап жатқан арал 20 ғасырға дейін, АҚШ әскері Гинжалда әуежай салғанға дейін ауыл шаруашылығына тәуелді болды. 1944 жылдан бастап ол халықаралық байланысқа айналып, 20 ғасырдың ортасында Атлантика арқылығы әуе трафигінің маңызды торабына айналды. Арал, құрылыс кезеңінде (егер Мариенс құрылыс немесе қолдау жұмыстарына қатысса) және Солтүстік Атлантикадағы әуе қозғалысын басқару Санта-Марияда (FIR Oceânica de Santa Maria) орналасқан кезде, әуежайға толығымен тәуелді болды. Көптеген жылдар бойы Санта-Мария әуежайы Азор аралдарына және одан тысқары қатынасқа арналған қақпа болды, басқа аралдардағы кішігірім әуежайлар салынып немесе жаңартылғанға дейін. Авиация индустриясының дамуы (әсіресе ұзақ қашықтыққа ұшатын авиалайнерлердің пайда болуы) Санта-Марияның Атлантика арқылығы аялдама ретіндегі маңыздылығын төмендетті, ал Лахес, Хорта және Понта-Дельгада сияқты жақсы жабдықталған және логистикалық тұрғыдан дамыған басқа әуежайлар Санта-Мариядағы қызметтің маңыздылығын азайтты. Еуропалық Ғарыш агенттігі (ESA) 20 ғасырдың соңында спутниктік бақылау стансасын құрды, бұл аралдың авиация секторына тәуелділігі туралы пікірталасты қайта жақтандырды. Сонымен қатар, 2012 жылы EDISOFT компаниясының Санта-Марияда Galileo сенсорлық стансасын (GSS) орнату туралы ұсынысы қабылданды: Мариенс станциясы Мадейра және Канар аралдарындағы басқа нысандардан басымдық алды. Бұл аралдың Атлантикадағы технологиялық және коммуникациялық орталығы ретіндегі маңыздылығын жалғастырды, 2010 жылғы 29 сәуірде Ғылым, технология және жабдықтар жөніндегі өңірлік хатшы (Secretário Regional da Ciência, Tecnologia e Equipamentos) мен Испанияның Ұлттық географиялық институтының бас директоры (Diretor Geral do Instituto Geográfico Nacional de España) арасында қол қойылған келісімге сәйкес Rede Atlântica de Estações Geodinâmicas e Espaciais (Атлантика геодинамикалық және ғарыштық станцияларының желісі) VLBI антеннасы орнатылды. Басқа аралдармен салыстырғанда, мал шаруашылығы мен сүт өндірісі бірдей деңгейде дамыған емес. Ауыл шаруашылығы муниципалитеттегі басым қызмет болып табылады және жердің 47,6% -ын құрайды. Бұл қызмет көбінесе шағын кәсіпорындармен шектеледі, оларға шөп шабу, шағын жайылымдар және тұрақты шаруашылықтар кіреді. Санта-Мария маңындағы суларда қой балығы, вехас, қызыл сняппер, граупер, урас, скумбрия, анчоус, инелік балық және фрегат туннелі сияқты балықтардың бірнеше коммерциялық түрлері кездеседі. Екіншілік өнеркәсіптерде азаматтық құрылыс, арақ-шаруашылық, плитка және блок фабрикалары, сондай-ақ қолөнер өндірісі басым. Азор аралдарының қалған бөлігіндегідей, туризм маңызды үшінші секторды құрайды, ол теңіз қызметімен байланысты, мысалы, желкенмен жүзу, желқайықпен сырғанау, су шаңғысы, спорттық балық аулау (туна, семсер балығы және мараупер), суға секіру, жағажайда демалу, жаяу серуендеу және қоян аулау. Сан-Лоуренсо, Прая-Формоса, Майя және Анхос ауылдары жазғы туристік орталықтар ретінде танымал, олар жағажайларына, табиғи бассейндеріне, жазғы үйлеріне және фестивальдеріне келушілерді тартады.

Көлік

Континентке (Лиссабонға) тікелей рейстерді негізінен Азорес әуекомпаниясы ұсынады, бұл рейстер Вила-ду-Портоға жақын орналасқан Санта-Мария әуежайынан орындалады. Әуежай, сонымен қатар, SATA Air Açores арқылы архипелагтың қалған бөлігіне де тікелей байланыс ұсынады. Азориялық теңіз тасымал операторы AtlânticoLine иелігіндегі аралдар аралық паром жаз айларында Santa Maria-ға апта сайын қатынайды. Сол сияқты, 2007 жылы ашылған Вила-ду-Порто маринасы жыл бойы аралға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Аралдың барлық бөлігінде автобус және такси қызметтері бар.

Электрмен жабдықтау

Санта-Мария аралының электр станциясы әуежайға жақын орналасқан және дизельдік генераторларды пайдаланады: 3 x 1,5 МВт MAN және 2 x Caterpillar 3516 1,5 МВт, 1 x Caterpillar D398 0,8 МВт. MAN генераторлары ауыр маймен жұмыс істейді, ал Caterpillar генераторлары мұнай дистиллятын пайдаланады. Жедел іске қосылу үшін Caterpillar 3408 300 кВт дизельдік генераторы бар. Аралда сондай-ақ 5 x 1,5 МВт жел турбиналары да бар, олар жиілікті басқару мәселелеріне байланысты шыңдық сұраныстың 50%-ымен шектелген. Жел энергиясы жыл бойында берілетін энергияның 17%-ын құрайды. Энергетика басқармасы басқа аралдан әкелінген 70 кВт серпімді сақтау жүйесін орнатып, жиілік ауытқуларын реттеу үшін жел энергиясының үлесін арттыруды жоспарлап отыр.

Сәулет

Санта-Марияның мәдени мұрасының көптеген мысалдары (мемлекеттік ғимараттар, шіркеулер және қосалқы құрылыстар, әскери құрылыстар) маңызды тарихи-мәдени құндылығы үшін қайта жаңартылып, консервацияланып, сақталған. Санта-Мария ең бірінші отарланған арал болғандықтан, тарихи жанартаулық белсенділік болмауы және жер сілкіністерінің азырақ болуына байланысты, осы ғимараттар мен құрылыстардың көне үлгілері ұзақ сақталған.

Мерекелік шаралар

Мариенс мәдениеті, Азор аралдарының қалған бөлігі сияқты, дәстүрлі діни мерекелер мен тойлардың күшті ықпалында. Әсіресе, XIV ғасырдың Португалия патшайымы Елизаветамен тығыз байланысты Киелі Рух фестивалі, аралды Христос ордені мен францискан монахтарының отарлау кезінде орнатылып, аралдың күнтізбесін маңызды оқиғалармен белгілейді. Бұл фестивальдер діни рәсімдерді және Киелі Рух символымен безенген күміс жалатылған тәжді бір немесе бірнеше баланың басына кигізу рәсімін қамтиды, содан кейін Пентикосттан кейінгі жетінші жексенбіде үлкен тоймен аяқталады. Бұл мерекелерде ет сорпасында қайнатылған наннан жасалған дәстүрлі сорпа аралдың "Irmandades" және "Impérios" мекемелерінде тегін таратылады. Жергілікті әулиелермен байланысты шіркеулік тойлардан басқа, арал Ғажайыптардың Қасиетті Христосының құрметіне фестиваль өткізеді. Жыл сайын 15 тамызда муниципалитет Vila do Porto-ның қасиетті қамқоршысы – Біздің әйелдің Көтерілуі (Nossa Senhora da Assunção) құрметіне той ұйымдастырады. Тамыз айының соңғы аптасында Прая Формозада әлемдік музыка фестивалі – "Тамыз толқыны" (Maré de Agosto) өтеді. Жағажай маңындағы қоғамдық орын туристер мен жергілікті келушілермен толып, әлемдік музыка орындаушыларын тыңдау үшін аралға келеді, олардың арасында Джон Ли Хукер кіші, Kíla, Skatalites, Анжелик Киджо, Руи Велосо және Джентлмен болған. Жылдық мерекелер қыркүйек айының басында Анжостағы Confraria dos Escravos da Cadeinha фестивалімен аяқталады. Бұл жеке бауырластық әлеуметтік және мәдени шара, ол Санта-Марияны (әсіресе Анжосты) қарақшылардың шабуылынан қорғауды тойлайды және Centro Cultural Cristóvão Colombo ұйымдастырады.

Дәстүр

Санта-Мариядағы қолөнер өнеркәсібі негізінен қыштан жасалған ыдыстар, керамика және жүннен тоқылған свитерлер, сондай-ақ әшекейленген жамылғылар, көрпелер, сүлгілер мен түрлі кестелерді қамтиды. Үйде тігілген киімдердің ішінде қалың жүннен жасалған майда жіптермен тоқылған көйлектер, кестеленген зығырдан жасалған жейделер, әйелдерге арналған кестеленген жакеттер мен эстамин костюмдері бар. Сонымен қатар, сабаннан тоқылған шляпалар, себеттер және дәстүрлі түрде ағаштан, балық қабыршақтарынан, жүгері сабағынан және металдан жасалған әртүрлі заттар сувенир ретінде сатылады. Бұл шараларды «Санта-Мария» қолөнер кооперативі ұйымдастырады, ол сонымен қатар Мариенс өнімдерінің басқа да бірегей түрлерін – нан, тәттілер, кондитерлік бұйымдар мен тоқу өнерін насихаттайды. Дәстүрлі музыка мен халық билері Бейрас және Алентежу аймақтарының стильдерімен тығыз байланысты. Аралда киім үлгілерін, музыканы және дәстүрлі билерді қайта жаңғыртатын бірнеше фольклорлық топтар құрылды. Климаттық жағдайлар мен аралдық ортаның әсерінен музыка, әндер, би және қолданылатын аспаптардың (мысалы, viola de arame) өзгешелігі қалыптасқан. Билердің көптеген түрлерінің есімдері қызықты, мысалы, Pézinho da Garça (Қарғаның аяғы биі), Moda do Moinho de Mão (Қол диірменінің биі), Alfinete (Тігіш), Balão (Шар) және Mouros (Маврлар). Санто-Эспириту этнографиялық мұражайы аралдың тарихы мен мәдениетінің әртүрлі жақтарын көрсетеді. Сопас до имперодан (Пентекост мерекесінде дәстүрлі түрде берілетін сорпа) басқа, Санта-Марияның бай гастрономиялық тарихы бар, оған сопа де набос (шатыр шөптен жасалған сорпа), bolo de panela (табада пісірілген торт), Ccçoila (дәстүрлі қыш ыдыста қайнатылған қалың ет), molho de figado (бауыр сорпасы/соусы), sopa de peixe (балық сорпасы) және caldeirada de peixe (балық немесе теңіз өнімдерінен жасалған сорпа) кіреді. Сондай-ақ, suspiros (безе), melindres (балдан жасалған печенье), biscoitos encanelados, tigeladas (пудинг), biscoitos de orelha, biscoitos brancos, biscoitos de aguardente және cavacas (қанттан жабылған печенье) сияқты тәтті десерттер де танымал. Сан-Лоуренсу тауларының етегіндегі шараптар, сондай-ақ басқа да шараптар мен тәтті ликерлер де саудаға түседі. Оларға vinho abafadinho және vinho abafado (екі түрлі күшті шарап ликері), licor de amora (бүріккен ликері), licor de leite (сүт ликері) және aguardente (дәстүрлі әдіспен жасалған және кешкі ас ішкеннен кейін ішіледі).

Туризм

Туристер көбінесе Анхос (Вила-ду-Порто), Прая-Формоса (Алмагрейра), Майя (Санто-Эспириту) және Сан-Лоуренсо (Санта-Барбара) ауылдық аймақтарындағы ақ құмды жағажайлар мен тас шоқыларын ұнатады. Атап айтқанда, Прая-Формоса аралда шығанақ бойымен созылған ақ құмды жағажайымен әйгілі. Қалған жерлердегі табиғи тас шоқылар теңіз суына қол жеткізетін бетонды бассейнмен ауыстырылған.