Кіріспе

Американдық геолог, ғалым және прогрессивті ойлы (1857–1918)

Чарльз Ричард Ван Хайз (29 мамыр 1857 – 19 қараша 1918) – американдық геолог, ғалым және прогрессивті ойлы адам. Ол 1903 жылдан 1918 жылға дейін Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы Висконсин университетінің президенті қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Чарльз Ван Хайз 1857 жылы Висконсин штатының Фултон қаласында фермерлер Уильям мен Мэридің ұлы болып дүниеге келді. 13 жасында ол отбасымен бірге Висконсин штатының Эвансвилл қаласына жақын жердегі фермаға көшті, онда Эвансвилл семинариясында орта білімін аяқтады. 1874 жылы ол Мэдисон қаласындағы Висконсин университетіне түсті, онда 1879 жылы механикалық инженерлік мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1880 жылы ол тағы бір бакалавр, ал 1882 жылы магистр дәрежесін алды. 1892 жылы ол университеттен геология ғылымдарының докторы (Ph.D.) дәрежесін алған алғашқы адам болды. Ол 1881 жылы Элис Бушнелл Рингке үйленді. Олардың үш баласы болды.

Ерте кездері

Ван Хайзе университетті бітіргеннен кейін бірден химия және металлургиядан (1879–1883) оқытушы болып университеттің құрамына қабылданды. Содан кейін ол академиялық шендерді металлургиядан көмекші профессор (1886–1888), минералогия және петрография профессоры (1888–1892), архей және қолданбалы геология профессоры (1890–1892) және геология профессоры (1892 жылдан бастап) ретінде өрледі. Осы кезеңде ол Чикаго университетінде құрылымдық геология және метаморфтық геологиядан штаттан тыс профессор болып сабақ берді. 1879 жылы колледжге келгеннен бастап Ван Хайзе бұрынғы геология профессоры Роланд Ирвингпен бірлесіп Солтүстік Висконсиннің кембрийге дейінгі тау жыныстарын зерттеуге кірісті. 1882 жылы ол Ирвингпен бірге АҚШ Геологиялық қызметінің қолдауымен Көлікөл аймағын геологиялық тұрғыдан зерттеді, ал 1888 жылы Ирвинг қайтыс болғаннан кейін Ван Хайзе бұл зерттеуді жеке жалғастырды. Төрт жылдан соң ол жеті томдық есептерді АҚШ Геологиялық қызметіне ұсынды, олар Ван Хайзенің докторлық диссертациясы ретінде танылды. Ол Висконсин университетінің білім беру бөлімінің құрылуына зор үлес қосты. Оның қызмет ету кезеңінде университетте медицина факультеті ашылды, профессорлық-оқытушылар құрамы екі есеге өсті және университет кірісі төрт есеге артты. Ван Хайзе евгеника заңдарын қолдады және Висконсин университетінің криминология мектебін құру арқылы евгеникалық ойларды насихаттады, былай деді: «Егер осы білім евгеникаға қолданылса, бір ұрпақ ішінде кемістіктері бар топтар жойылар еді». «Жеті жылдан кейін» атты 1939 жылғы еңбегінде, президент Франклин Делано Рузвельтке кеңесші ретінде атқарған рөлін баяндай келе, Раймонд Моли Ван Хайзені Жаңа мәміленің Ұлттық өнеркәсіптік жаңғырту актісінің философиялық негізін қалаушы деп атады: «Мен бұрын айтқандай, осы философияның бастауы Ван Хайзенің «Шоғырлану және бақылау» еңбегінде жатыр, және ол «ми қабілеттері» күндері әр бұрыштан, барлық жағынан талқыланды. Ф.Д.Р. өзінің бірнеше сайлау науқанында анархиялық жеке экономикалық биліктің теріс әсерлерін жоюға тырысудың нәтижесіздігін мойындап, оны жоюдың орнына, экономикалық операциялардың тұрақсыздығына және өмір сүрудің қауіпсіздігіне қарсы күресу үшін кооперативтік бизнес-мемлекеттік жоспарлау саясатын ұсынды. Экономикалық билік мәңгілік екендігіне сенім; үкіметтің міндеті – бүкіл халыққа жаппай өндіріс пен таратудың (экономикалық және әлеуметтік қауіпсіздік) пайдасын көруге мүмкіндік беру; және үкіметтің индустриялық дәуірдің фактілеріне бейімделудің әлеуметтік және жеке құралдарын бизнеспен бірге әзірлеуі керек екендігі – осы Жаңа мәміленің мәні болды. Егер бұл философияны шын жүректен қабылдаған адам болса, ол Франклин Рузвельт еді». [184 бет] Ван Хайзе 1909 жылдан 1918 жылға дейін АҚШ Геологиялық қызметі үшін консультант-геолог болып жұмыс істеді және олар үшін бірнеше еңбек жариялады. Ол Панама каналының жанындағы құлау қаупін зерттеуге арналған топтың жетекшісі болды. 1907 жылы Америка геологиялық қоғамының, Ұлттық университеттер қауымдастығының, Ұлттық ғылым академиясының, 1916 жылы Америка ғылымын дамыту қауымдастығының және Швецияның Стокгольм қаласында өткен Халықаралық геологиялық конгрестің президенті болды.

Марапаттар мен құрметтер

1902 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі сайланды. 1905 жылы Швеция Корольдік ғылым академиясының мүшесі сайланды. 1909 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі сайланды. 1911 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі сайланды. Висконсин университетінің кампусындағы Ван Хайз залы Charter және Linden көшелерінің қиылысында орналасқан. Мэдисон қаласында оның құрметіне аталған бастауыш мектеп бар.