Кіріспе
Бас сүйегіндегі сүйектердің ерте бітісіп қалуы (Краниосиностоз) – нәрестенің бас сүйегіндегі бір немесе бірнеше талшықты тігістердің уақытынан бұрын сүйекке айналып (оссификацияланып) бітісіп қалуы, осылайша бас сүйегінің өсу үлгісін өзгертеді. Бас сүйегі бітісіп қалған тігіске перпендикуляр бағытта кеңейе алмайтындықтан, жабық тігістерге параллель бағытта өсу арқылы өтеді. Краниосиностоз 2000 туғаннан бір кездеседі. Краниосиностоз 15%-40% жағдайда синдромның бір бөлігі болып табылады, бірақ көбінесе жекеше жағдай ретінде кездеседі. Термин cranio – бас сүйек; + syn – бірге; + ost – сүйекке қатысты; + osis – жағдайды білдіреді. Краниосиностоз – метопизмге қарама-қарсы.
Craniosynostosis is a condition in which one or more of the fibrous sutures in a young infant's skull prematurely fuses by turning into bone (ossification), thereby changing the growth pattern of the skull. Because the skull cannot expand perpendicular to the fused suture, it compensates by growing more in the direction parallel to the closed sutures. Craniosynostosis occurs in one in 2000 births. Craniosynostosis is part of a syndrome in 15% to 40% of affected patients, but it usually occurs as an isolated condition. The term is from cranio, cranium; + syn, together; + ost, relating to bone; + osis, denoting a condition. Craniosynostosis is the opposite of metopism.
Белгілері мен симптомдары
Краниосиностозбен туған балаларда ерекше фенотип, яғни, сыртқы түрі – жағдайдың гендерінің өршуінен туындайтын байқалатын белгілер болады. Краниосиностоздың нақты фенотипі қай тігіс жабылуына байланысты анықталады. Осы тігістің бірігуі бас сүйегі пішінінің өзгеруіне, яғни бас сүйегінің деформациясына алып келеді. Осы қағиданы қолдана отырып, краниосиностоз кезінде бас сүйегінің деформациясының үлгісін көбінесе болжауға болады. Сагитталық тігістің мерзімінен бұрын жабылуы перпендикуляр жазықтықтағы өсуді шектейді, сондықтан бас жаққа қарай өспейді және тар болып қалады. Мұны баланың басына тік қарап, төменнен қарағанда жақсы көруге болады.
Арқалық плагиоцефалия
Бір жақты ламбдоидтық синостоз, бір жақты корональдық синостоз сияқты, артқы плагиоцефалия деп те аталады, бұл жағдайда "қисайған бас" пайда болады. Айырмашылығы, бұл жолы деформация көбінесе бас төбесінің артқы бөлігінде байқалады. Вирхов заңына сәйкес, өсу шектеуі бас жағының сол жағында (ипсилатеральды) жүреді; ал компенсаторлық өсу бас жағының қарсы жағында (контралатеральды) жүреді. Бұл өсу үлгісі бас сүйегінің негізіне әсер етеді, сондықтан баланы артынан қарағанда да тең емес болып көрінеді, сондай-ақ мойын омыртқасында қисықтық пайда болады. Сонымен қатар, баланы артынан қарағанда мастоид сүйегінің ісінуін байқауға болады. Клиникалық тәжірибеде бұл термин үш немесе одан көп бас сүйегінің тігістері бітелген балаларды сипаттау үшін қолданылады. Клеблаттшедель бірнеше аурулардың белгісі болып табылады және синдромдық емес жағдайларда да кездеседі. Шынайы пансиностоз синдромдық емес болуы мүмкін, бірақ ERF-ке байланысты краниосиностоз және Робинов-Сорауф синдромы (қазір Саэтра-Чотцен синдромының бір түрі деп есептеледі) сияқты екі жағдайда да кездеседі.
Басқа нысандар
Аперттің синдромы: бас сүйегінің қалыптан тыс пішіні, жоғарғы жақ сүйегі кішкентай, саусақтар мен аяқ-қолдардың бірігіп кетуі. Баллер-Герольд синдромы: радиалдық аплазиямен қатар краниосиностоз. Беар-Стивенсон синдромы: cutis gyrata, acanthosis nigricans және саусақ аномалиялары бар краниосиностоз. Карпентер синдромы: сагитталық, ламбдоидтық және короналық тігістердің әртүрлі синостоздарымен акроцефалия; ерекше бет пішіні, брахидактилия және синдактилия, аяқтардың полидактилиясы. Крузон синдромы: екі жақты корональді тігіс бірігуімен бас-бет аномалиялары; бас сүйегінің алдыңғы және артқы бөліктерінің қысқа болуы, жалпақ жақ сүйектері және жалпақ мұрын. Джексон-Вайс синдромы: орта беттің гипоплазиясы және аяқ аномалияларымен краниосиностоз. Мюенке синдромы: корональді краниосиностоз (плагиоцефалия және брахицефалия), қысқа аяқтар мен алақандар, есту қабілетінің нашарлауы, гипертелоризм және проптоз. Пфайфер синдромы: бас сүйегінің, қолдардың және аяқтардың аномалиялары; кең араласқан, дөңгелек көздер, жетілмеген жоғарғы жақ, қысқа мұрын. Саетре-Чотцен синдромы: қысқа немесе кең бас; көздер кең арақашықтықта болуы мүмкін және palpebral ptosis (көз қабақтарының түсуі), ал саусақтар қалыптан тыс қысқа және біріккен болуы мүмкін. Шпринден-Голдберг синдромы: марфаноидты дене бітімі және тіндердің аномалияларымен краниосиностоз.
Асқынулар
Краниосиностозбен ауыратын балаларда көрінетін бас сүйегінің барлық аномалиялары, бас сүйегі тігістерінің ерте жабылуының нәтижесі емес. Бұл, әсіресе синдромдық краниосиностоз жағдайында жиі кездеседі. Осыған байланысты ішкі бас қысымының жоғарылауы; обструктивті ұйқы апноэсі (ОСА); бас сүйегінің негізіндегі аномалиялар және нейробихевиоралды бұзылыстар сияқты көріністер табылады. Ұзаққа созылған ішкі бас қысымының негізгі қауіптері когнитивтік қабілеттердің төмендеуі және ұзаққа созылған папилледема салдарынан көру қабілетінің нашарлауы болуы мүмкін. Сондықтан, краниосиностозбен ауыратын балаларды қарап тексеру кезінде көздің түбін қарау (фундоскопия) міндетті түрде жүргізілуі керек. Монро-Келли доктринасы бас сүйегі қуысын қатаң қабырғалы қорап ретінде қарастырады. Бұл жағдайда бас сүйегі қан тамырларының кеңеюіне және Монро-Келли доктринасының элементтерінің бірінің көлемінің ұлғаюына реакция болады. Апер синдромымен ауыратын балаларда вентрикуломегалия жиі табылады.
Нейро мінез- құлық бұзылуы
Нейромінездік бұзылыстар назар аудару және жоспарлау, ақпаратты өңдеу жылдамдығы, визуалды-пространдық дағдылар, тіл, оқу және орфографиялық қабілеттермен байланысты проблемаларды қамтиды. Қол жеткізген прогреске қарамастан, тігіс биологиясы туралы көп мәселелер әлі де түсініксіз, ал нақты себептік механизмдер толыққанды зерттелген жоқ. Преждевременді тігіс жабылуының бірнеше себептері анықталды, мысалы, синдромдық краниосиностозбен байланысты генетикалық мутациялар. Биомеханикалық факторлармен қатар, қоршаған орта, гормоналдық және генетикалық факторлар да рөл атқаруы мүмкін. Jacob және әріптестері ана құрсағындағы шектеулердің индийлік есекқұйрық (IHH) протеіні мен ноггин экспрессиясының төмендеуімен байланысты екенін тапты. Бұл екеуі де сүйек дамуына әсер ететін маңызды факторлар. Алайда, краниосиностоздың себебі ретінде қарастырылатын вальпро қышқылының (эпилепсияға қарсы препарат) жақындағы бағалауы, бұл аурумен байланыссыз екенін көрсетті. Кейбір дәрілер (амин тобы бар препараттар сияқты) жүктілік кезінде қабылдағанда краниосиностоз қаупін арттырады, олар тератогендік факторлар деп аталады. Сүйек тінінің қалыптыдан жылдам жетілуіне жоғары деңгейдегі қалқанша безі гормонының әсері себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай генетикалық себептерге байланысты болуы мүмкін, бұл фибробласт өсу факторы рецепторы 3 (FGFR3) және TWIST гендерінде анықталды. Синдромдық краниосиностоз жағдайында FGFR3 және TWIST гендері ғана емес, сонымен қатар FGFR1 және әсіресе FGFR2 гендері де маңызды рөл атқарады, олар Аперт, Крузон, Пейффер және Джексон-Вайс сияқты синдромдық краниосиностоздың 90% жағдайында кездеседі. Мутациялар функцияны күшейтуге (FGFR гендерінде) және функцияны жоғалтуға (TWIST гендерінде) әкелетін мутацияларға бөлінеді. Синдромдық емес жағдайларда, сагитталық тігіс жабылуы бар пациенттердің 2% -ында отбасылық анамнез оң болып табылады. Мидың өсуі ашық тігістердің екі жағын бір-бірінен қашықтатады, соның нәтижесінде нейрокраниумның өсуіне жағдай жасалады. Мысалы, бас ішілік қысым төмендеген кезде мұндай жағдай туындауы мүмкін; тігістер енді созылмайды, нәтижесінде бірігу процесі басталады.
Диагностика
Крандиосиностоз болуы күдіктелген баланың тексеруі, мүмкіндігінше, краниофациалды орталықта жүргізіледі. Тексерудің үш негізгі құралы – медициналық тарих, физикалық тексеру және радиографиялық зерттеу. Медициналық тарихты алу кезінде жүктілік кезеңіндегі қауіп факторлары, отбасылық бейімділік және бас ішілік қысымның (ICP) жоғарылау белгілерінің болуы туралы сұрақтар міндетті түрде қойылуы керек.
Жоғары ICP
Бас ауруы және құсу сияқты бас ішілік қысымның арту белгілері кейіннен тексерілуі керек. Бас ішілік қысымның артуы тек бір тігісі зақымдалған балалардың 4-20%-ында кездесуі мүмкін. Дегенмен, балаларда бұл жағдай болғанның өзінде, әрқашан симптомдар байқалмайды.
Дене шынықтыру тексеруі
Крандиосиностоз бар балаларда фондоскопия әрқашан жүргізілуі тиіс. Ол папилледэманы анықтау үшін қолданылады, бұл кейде осы балаларда бас ішілік қысымның жоғарылауының жалғыз белгісі болып табылады. Бас сүйектің қарапайым рентген суреті бір тігіс краниосиностозын диагностикалау үшін жеткілікті болуы мүмкін, сондықтан оны жасау керек. Бұл тек тігістерді дәлірек анықтауға және біріккен тігісті объективті түрде көрсетуге мүмкіндік береді ғана емес, сонымен қатар мидың құрылымдық аномалияларын бағалауға және асимметриялық өсудің басқа себептерін жоққа шығаруға да болады.
Метопиялық синостоз/тригоноцефалия
Метопиялық тігіс жабылуының негізгі белгілері – алдыңғы бас сүйегі қуысының кішігірім көлемі, метопиялық өркеш және гипотелоризм. Осы мәселелердің бәрі хирургиялық араласу барысында түзетіледі.
Эпидемиология
Дүние жүзінде 1800-ден 3000-ға дейін тірі туған нәрестелердің біреуі креаниосиностозға шалдығады деп есептеледі. Әр төрт жағдайдың үшеуі еркектерде кездеседі. Сагиттальды синостоз ең көп таралған фенотип болып табылады, ол синдромсыз жағдайлардың 40%-дан 55%-ына дейін құрайды, ал корональды синостоз жағдайлардың 20%-дан 25%-ын құрайды. Метопиялық синостоз жағдайлардың 5%-дан 15%-ында, ал ламбдоидтық синостоз синдромсыз жағдайлардың 0%-дан 5%-ында байқалады. 5-15% жағдайда бірден көп тігіс қатысты болады; мұндай жағдай "кешенді креаниосиностоз" деп аталады және көбінесе синдромның бір бөлігі болып табылады.