Кіріспе
Ер адамда қосымша Y хромосомасы болатын генетикалық жағдай.
Физикалық ерекшеліктері
47,XYY кариотипі бар адамдарда балалық шақтан бастап өсу қарқыны жоғарылайды, орташа соңғы бойы күтілетін соңғы бойдан шамамен артық болады. Шотландияның Эдинбург қаласында 1967–1972 жылдары туған және жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламасында анықталған сегіз 47,XYY ұл баланың 18 жасқа келгендегі орташа бойы – болды, олардың әкелерінің орташа бойы – , аналарының орташа бойы – . Үш X/Y хромосомалық псевдоавтосомалық аймақтың (PAR1) SHOX гендерінің мөлшерінің артуы барлық үш жыныс хромосомасының трисомиясында: 47,XXX, 47,XXY және 47,XYY байқалатын жоғары бойдың себебі деп есептеледі. Алғашқы жағдайлар туралы бірнеше есептерде ауыр акне кездесті, бірақ акнеге маманданған дерматологтар қазір 47,XYY-мен байланысы бар екеніне күмән келтіреді. 47,XYY еркектерінде туа біткендегі тестостерон деңгейі қалыпты. Көптеген 47,XYY еркектерінде қалыпты жыныстық даму және қалыпты фертильділік байқалады.
Танымдық және мінез-құлық қасиеттері
Басқа кең таралған жыныстық хромосома анеуплоидияларымен – 47,XXX және 47,XXY (Клайнфелтер синдромы) – салыстырғанда, жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламалары арқылы анықталған 47,XYY ұлдардың IQ көрсеткіштерінің орташасы жалпы халыққа қарағанда төмендемеген. Жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламалары арқылы анықталған 47,XYY ұлдарға қатысты алты перспективалық зерттеудің қорытындысы бойынша, жиырма сегіз 47,XYY ұлдың орташа сөздік IQ-сы 100.76, орындау IQ-сы 108.79, ал толық шкалалық IQ-сы 105.00 болды. Жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламалары арқылы анықталған 47,XYY ұлдар мен 47,XYY еркектерді тексеру арқылы анықтаған бір ретроспективті зерттеуді қамтитын жүйелі шолуда, қырық екі 47,XYY ұл мен еркектің орташа сөздік IQ-сы 99.5, ал орындау IQ-сы 106.4 болды. Жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламалары арқылы анықталған 47,XYY ұлдарға қатысты перспективалық зерттеулерде, 47,XYY ұлдардың IQ көрсеткіштері көбінесе олардың бауырларына қарағанда сәл төмен болды. Эдинбургте, жаңа туған нәрестелерді тексеру бағдарламасында анықталған бауырлары бар он бес 47,XYY ұлдың орташа сөздік IQ-сы 104.0, ал орындау IQ-сы 106.7 болды, ал олардың бауырларының орташа сөздік IQ-сы 112.9, орындау IQ-сы 114.6 болды. Бұл еркектер олигоспермия немесе сперматозоидтардың хромосомалық аномалиялары салдарынан бедеулік диагнозын қоюы мүмкін. Кейбір жағдайларда, қосымша Y хромосомасы ерте эмбриональды даму кезінде митоз кезіндегі бөлшектенудің нәтижесінде пайда болады. Бұл 46,XY/47,XYY мозаикасын тудырады, бұл аномалияны байқауға болатын хромосомалық кариотипті алу үшін. 47,XYY синдромы бар балалардың барлығының тек 15-20% ғана диагноз алады деп есептеледі. Олардың шамамен 30% -ы туғанға дейін диагноз алады. Туғаннан кейін диагноз алғандардың қалғанының шамамен жартысы балалық шақта немесе жасөспірім кезеңінде дамудағы кешігулер байқалғаннан кейін диагноз алады. Қалғаны әртүрлі симптомдар, соның ішінде бедеулік проблемалары (5%) байқалғаннан кейін диагноз алады.
Эпидемиология
Шамамен 1000 ұлдың 1-і 47,XYY кариотиппен туады. Адам хромосомаларының қалыпты саны анықталғаннан кейін, 47,XYY – бұл ең көп кездесетін жыныстық хромосомалардың анеуплоидиясының соңғысы болды, ол 1959 жылы 47,XXY, 45,X және 47,XXX анықталғаннан кейін екі жыл өткен соң ашылды. Тіпті, сирек кездесетін 48,XXYY да 47,XYY-ден бір жыл бұрын, 1960 жылы табылды. Адам хромосомаларын зерттеу әдісі пайда болғанға дейін, Х хромосома анеуплоидиясын анықтауға "әйел" жыныстық хроматин денелерінің (Барр денелері) букальдық маздардағы интерфазалық жасушалардың ядроларында болуын немесе болмауын қарастыру арқылы қол жеткізілді, бұл техника жыныстық хромосома анеуплоидиясы туралы алғашқы хабарламалар жасалғанға дейін он жыл бұрын жасалған. Y хромосома анеуплоидиясын анықтау үшін, "еркек" жыныстық хроматин денелерін қарастыратын ұқсас әдіс 1970 жылға дейін, алғашқы еркек жыныстық хромосома анеуплоидиясы тіркелгеннен кейін он жыл өткен соң әзірленбеді. 47,XYY кариотипі бар ер адам туралы алғашқы жарияланған есепті американдық цитогенетик Эйвери Сэндберг және оның әріптестері 1961 жылы Нью-Йорктің Буффало қаласындағы Розуэлл Парк жан-жақты қатерлі ісік орталығында (сол кезде Розуэлл Парк Мемориалдық институты деп аталған) жасады. Бұл 44 жастағы, 183 см биіктігіндегі, орташа интеллектісі бар ер адамның кариотипі болды, себебі оның қызы Даун синдромымен туған. Сэндбергтің алғашқы есебінен кейін медициналық әдебиетте 47,XYY жағдайына қатысты оншақты оқшауланған жағдайлар тіркелді. Егер XYY синдромы оны ашқан адамның атымен аталатын болса, оны Джейкобс синдромы емес, Сэндберг синдромы деп атау дұрыс болар еді, дегенмен британдық цитогенетик Патрисия Джейкобс XYY туралы білімімізге маңызды үлес қосты. 1965 жылдың желтоқсаны мен 1966 жылдың наурызында Nature және The Lancet журналдары Эдинбургтегі Батыс Бас ауруханасындағы MRC Адам генетика бөліміндегі Джейкобс пен оның әріптестерінің алғашқы алдын ала есептерін жариялады. Олар Шотландиядағы дамуы бұзылған адамдар үшін арнайы күзетпен қамтамасыз етілген жалғыз ауруханадағы (Carstairs, Lanarkshire) 315 ер адамның хромосомалық зерттеуін жүргізді, нәтижесінде 17-ден 36 жасқа дейінгі тоғыз пациенттің орташа бойы 6 футқа (183 см) жуық (орташа 5'11", диапазоны: 5'7" - 6'2"), 47,XYY кариотипі бар екені анықталды және олар агрессивті және зұлым қылмыскерлер ретінде қате сипатталды. Келесі он жылда жарияланған XYY зерттеулерінің көп бөлігі биіктігі бойынша іріктелген, институционалды XYY еркектеріне қатысты болды. Телфер Пенсильваниядағы ауруханалар мен жазалау мекемелерінде бес биік, дамуы бұзылған XYY жігіттер мен еркектерді тапты, ал бестен төртеуі кем дегенде орташа деңгейдегі бет түктігі болғандықтан, түктік XYY еркектерінің ерекше белгісі деген қате қорытындыға келді. 1968 жылдың сәуірінде "Нью-Йорк Таймс" газеті Телферді негізгі дереккөз ретінде пайдаланып, XYY генетикалық жағдайын жалпы жұртшылыққа үш бөлімнен тұратын серияда бірізді күндері таныстырды, ол жексенбі күнгі бірінші беттің оқиғасымен Париждегі және Мельбурндағы екі кісі өлтіру ісінде жағдайды жеңілдететін фактор ретінде пайдалану туралы басталды, сондай-ақ Ричард Спек XYY еркек екені және оның сот үкімін қайта қарау кезінде жағдай пайдаланылатыны туралы жалған мәлімдеме жасады. Бұл серия келесі аптада "Time" және "Newsweek" журналдарында және алты айдан кейін "The New York Times Magazine" журналында Телферді басты дереккөз ретінде пайдаланған мақалалармен қайталанды. 1968 жылдың желтоқсан айында "Медициналық генетика журналы" алғашқы XYY шолу мақаласын жариялады, оның авторы Уилям Майкл Корт Браун (1918-1969), MRC Адам генетикасы бөлімінің директоры. Ол Шотландиядағы дамуында кемтар және психикалық аурулары бар адамдар үшін түрмелер мен ауруханалардың бүкіл елдегі хромосомалық зерттеулерінде XYY еркектерінің артық өкілдік етпегенін және институционалды XYY еркектеріне арналған зерттеулер іріктеудің бейімділігіне кінәлі болуы мүмкін деген қорытындыға келді, сондай-ақ жаңа туған XYY ұлдарының ұзақ мерзімді перспективалық зерттеулері қажет екенін мәлімдеді. 1969 жылдың маусым айында Ұлттық психикалық денсаулық институты (NIMH) Қылмыс және қылмыстылықты зерттеу орталығы Мэриленд штатының Шеви Чейс қаласында екі күндік XYY конференциясын өткізді. 1969 жылдың желтоқсанында NIMH қылмыс пен қылмыстылықты зерттеу орталығынан грант алған Джонс Хопкинс ауруханасындағы цитогенетик Дигамбер Боргаонкар Мэриленд штатының барлық мекемелерінде қылмыскер, назардан тыс қалған немесе психикалық аурулары бар 8 жастан 18 жасқа дейінгі (көбінесе афроамерикалық) ұлдардың хромосомалық зерттеуін бастады, ол 1970 жылдың ақпан-майы аралығында Америка азаматтық бостандықтар одағының (ACLU) зерттеуге хабардар келісімнің жоқтығына қатысты сот ісі бойынша тоқтатылды. 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында жыныстық хромосомалардың ауытқулары үшін жаңа туған нәрестелерді біріне-бірі тексеру бүкіл әлем бойынша жеті орталықта жүргізілді: Денверде (1964–1974), Эдинбургте (1967 сәуір – 1979 маусым), Нью-Хейвенде (1967 қазан – 1968 қыркүйек), Торонтода (1967 қазан – 1971 қыркүйек), Оруста (1969 қазан – 1974 қаңтар, 1980 қазан – 1989 қаңтар), Виннипегде (1970 ақпан – 1973 қыркүйек) және Бостонда (1970 сәуір – 1974 қараша). Бостон зерттеуі, Гарвард медицина мектебінің бала психиатры Стенли Вальцер басшылығымен Балалар ауруханасында жүргізілді, ол жеті жаңа туған нәрестелерді тексеру зерттеулерінің арасында ерекшеленді, өйткені ол тек жаңа туған ұлдарды (Бостон әйелдер ауруханасындағы жеке палатада емес) тексерді және NIMH қылмыс пен қылмыстылықты зерттеу орталығынан гранттармен қаржыландырылды. Эдинбург зерттеуі Ширли Ратклифф басшылығымен жүргізілді, ол оған өмірін арнады және 1999 жылы нәтижелерін жариялады.
1970 жылдар
1969 жылдың желтоқсанында Стокгольмдегі Каролинска институтының Лор Зех квинакрин қышасымен өңделген метафазалық жасушалардың ядроларында Y хромосомасының ұзын қолдың АТ-ға бай дисталь жартысының күшті флуоресценциясын алғашқы рет хабарлады. 1970 жылдың сәуірінде Оксфордтағы MRC Халық генетикасы бөлімінің Питер Пирсон мен Мартин Боброу және Оксфорд университетінің Канино Восасы, квинакрин дигидрохлоридімен өңделген ауыз қуысының жағындыларындағы интерфазалық жасушалардың ядроларында флуоресцентті "еркек" жыныстық хроматин денелерін анықтады, оларды 47,XYY сияқты Y хромосома анеуплоидияларын анықтау үшін пайдалануға болады. 1970 жылдың желтоқсанында Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (AAAS) жылдық мәжілісінде, қауымдастықтың зейнетке шыққан президенті, генетик Г.Бентли Гласс, Нью-Йоркте абортты заңдастыруды қолдап, жүкті әйелдерге XYY "жыныстық бұрмалаушылықтарын" аборттауды міндеттейтін болашақты көз алдыға елестетті. XYY генетикалық жағдайының дұрыс емес сипатталуы тез арада жоғары мектеп биологиясы және медициналық мектеп психиатриясы оқулықтарына енгізілді, онда ондаған жылдар өткен соң да бұрмаланған ақпарат сақталып қалды. 1976 жылдың тамызында Science журналы білімді тестілеу қызметінің психологы Герман Виткин және оның әріптестерінің ретроспективті когорттық зерттеуін жариялады. Зерттеу 1944-1947 жылдары Копенгагенде туған, 184 см (6'0") бойынан асатын ерлердің ең биік 16 пайызын XXY және XYY кариотиптеріне тексерді, және он алты XXY және он екі XYY ер адамдарының мүліктік қылмыстар үшін жасаған ұсақ қылмыстық істерінің көбейгені олардың төмен интеллектісімен байланысты болуы мүмкін екенін анықтады, бірақ XXY немесе XYY ер адамдарының агрессивті немесе зорлыққа бейім екенін көрсететін дәлелдер таппады.
1980-ші жылдар және одан кейінгі жылдар
March of Dimes 1974 жылдың маусымында, 1977 жылдың қарашасында, 1981 жылдың мамырында, 1984 жылдың маусымында және 1989 жылдың маусымында бес халықаралық конференцияны ұйымдастырып, демеушілік етті. Конференциялардан алынған материалдар 1979, 1982, 1986 және 1991 жылдары кітап түрінде жарияланды. Бұл зерттеулер жыныстық хромосомалық аномалиясы бар 300-ден астам бала мен жасөспірімдердің дамуын зерттеген жеті ұзақ мерзімді, болашаққа бағытталған когорттық зерттеулерге негізделген. Зерттеулер Денвер, Эдинбург, Нью-Хейвен, Торонто, Орус, Виннипег және Бостон қалаларындағы ауруханаларда 1964 жылдан 1975 жылға дейін туған шамамен 200 000 сәбинің ішінде анықталған. Бұл жеті зерттеу – жыныстық хромосомалық аномалиясы бар, кездейсоқ таңдалған адамдарға жасалған жалғыз объективті зерттеулер болып табылады. Олар жыныстық хромосомалық аномалиясы бар адамдардың дамуын түсінуде бұрынғы, институттандырылған адамдарға жасалған бұрыс зерттеулерді алмастырды. 1997 жылдың мамырында Nature Genetics журналы Эрколь Рао және оның әріптестерінің X/Y хромосомасының псевдоавтосомалық аймағындағы (PAR1) SHOX генін тапқандығын жариялады. Бұл геннің жеткіліксіздігі Тернер синдромында (45,X) бойдың қысқа болуына әкеледі. Кейіннен үш SHOX генінің жоғары дозасы 47,XXX, 47,XXY және 47,XYY жыныстық хромосома трисомияларында бойдың ұзын болуына себеп болады деп болжалды. 2002 жылдың маусымында American Journal of Medical Genetics журналы педиатр және генетик Артур Робинсон басқарған Денвер отбасылық даму зерттеуінің нәтижелерін жариялады. Зерттеуде 14 жасында алдын ала диагностикаланған 47,XYY геніне ие ұлдардың (әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсы отбасылардан) 6-уының IQ көрсеткіші 100-ден 147-ге дейін, орташа есеппен 120 болды. Осы 14 ұлдың 11-інің бауырлары болды. Тоғыз жағдайда олардың бауырлары оқуда жақсы нәтижелер көрсетті, бірақ бір жағдайда зерттеуге қатысушы бауырымен тең, ал тағы бір жағдайда одан жақсы оқыды. Өйткені, осы кариотиптің көптеген иегерлері қалыпты көрінеді.
Танымал мәдениетте
1970 жылдың маусым айында "XYY Man" жарық көрді – Кеннет Ройс жазған жеті тыңшы романының біріншісі. Романның биік бойлы, ақылды, зорлық-зомбылыққа бейім емес, XYY хромосомалық жиынтығына ие басты кейіпкері – бұрынғы шебер ұры, британдық барлау қызметі оны қауіпті тапсырмаларға тартады. Кейіннен бұл роман 1976 және 1977 жылдары көрсетілген он үш бөлімді британдық жазғы телесериалға бейімделді. Басқа көркем телехикаяларда, 1971 жылдың қаңтарында британдық ғылыми-фантастикалық "Doomwatch" телехикаясының "Баймағымды тістеу" атты эпизодында XYY хромосомалық жиынтығына ие ұл мектептен қуылды, себебі оның генетикалық ерекшелігі салдарынан ол екінші бір оқушыны жақын уақытта соқыр етуге қатысты деп жалған айыпталды. 1993 жылдың қараша айында америкалық детективтік телесериал "Заң мен тәртіп" сериясының "Жаман туылған" эпизодында 14 жастағы XYY социопаты-кісі өлтіруші бейнеленген. 2007 жылдың мамыр айында америкалық детективтік телесериал "CSI: Майами" сериясының маусымдық финалы "Өлуге туылған" 34 жастағы XYY сериялық кісі өлтірушіні көрсетеді. XYY жігіттері мен еркектерінің зорлық-зомбылық қылмыскерлері деген жалған стереотип қорқынышты фильмдерде сюжеттік құрал ретінде қолданылды, мысалы, "Il gatto a nove code" (1971 жылдың ақпаны, ағылшын тілінде "The Cat o' Nine Tails" – 1971 жылдың мамыры) және "Alien 3" (1992 жылдың мамыры).